Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Bir Kitap Mübtelâsı Ali Emîri Efendi

56. Sayı · 2018/6

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Âmid, ma­zi­mi­zin ilim ve irfan tüten hey­betli şehri. Be­re­keti yüz­yıl­lar süren bu şehir 19. yüz­yı­lın kas­vetli za­man­la­rında dahi bu mil­leti na­sib­dar et­meyi unut­mu­yor. Bağ­rın­dan ma­zi­mizi cild cild to­par­la­ya­cak bir kitap aşığı, mü­ver­rih ve şair çı­kar­tı­yor. Mil­le­ti­mi­zin ile’l-ebed ha­yırla yâd ede­ceği Ali Emîri Efendi 1857 se­ne­sinde şeh­rin gü­zide ai­le­le­rin­den Emî­ri­zâ­de­le­rin bir men­subu ola­rak dün­yaya gelir. Oku­maya ve yaz­maya olan tut­kusu ve küçük yaş­la­rın­dan iti­ba­ren Arapça ve Farsça’yı la­yı­kıyla öğ­ren­mesi telif ede­ceği eser­le­rin ba­sa­mak taş­la­rını oluş­tu­rur. Lakin bütün bir öm­rü­nün ro­ta­sını çi­ze­cek olan ise ki­tap­lara duy­duğu aşk ve elde etme he­ve­si­dir.

Küçük yaş­la­rın­dan iti­ba­ren baş­la­yan bu sev­dayı Ali Emîri Efendi, Tez­kire-i Şuara-ı Âmid ese­rinde şöyle izah edi­yor;  “Bende kitap tut­kusu dokuz ya­şında hâsıl ol­muş­tur. Ar­ka­daş­la­rım Beh­ram Camii av­lu­sunda oyun oy­nar­ken ben zih­nimi din­len­dir­mek ve yeni ufuk­lara yel­ken açmak için bir kö­şeye çe­ki­lir, kitap say­fa­ları ara­sında ken­dimi bu­lur­dum.” Ha­ki­ka­ten Emîri Efendi’nin ha­ya­tına göz gez­dir­di­ği­mizde daima yeni ufuk­larda do­laş­tı­ğını gö­rü­rüz. Os­manlı coğ­raf­ya­sı­nın Di­yar­ba­kır gibi bir­çok fe­yizli şeh­rinde gö­rev­ler al­mış­tır. Er­zu­rum, Sivas, Adana, Yemen, Şam, Bal­kan­larda Se­la­nik; bu şe­hir­ler Ali Emîri Efendi’nin görev yap­tığı şe­hir­ler ol­makla bir­likte uf­ku­nun uza­yıp giden çiz­gi­si­nin hu­su­si­ye­tini de gös­te­rir.

Ali Emîri Efendi git­tiği şe­hir­le­rin önemli bir­çok ese­rini top­la­maya gay­ret eder. Bu eser­le­rin de nadir ve özel­likle mü­el­lif nüs­hası ol­ma­sına dik­kat eder. Eğer mü­el­lif nüs­ha­sını elde ede­me­ye­ce­ğini an­larsa ki­ta­bın sa­hi­bin­den rica ede­rek eseri biz­zat ken­disi is­tin­sah eder veya et­ti­rirdi. Bu şe­kilde bir­çok eseri top­la­mış ve şahsî kü­tüp­ha­ne­sine dâhil et­miş­tir. Otuz sene görev yap­tığı bu şe­hir­ler onun ta­ri­hi­mi­zin nadir ve zi­ya­de­siyle hu­susî olan eser­leri bir araya ge­tir­me­sini ko­lay­laş­tır­mış­tır.

Bib­li­yo­fil yani kitap de­li­li­ğine varan bu sevda onu kim­se­nin yap­ma­ya­cağı iş­lere de it­miş­tir. Yanya’da gö­revde iken elinde bu­lu­nan Arapça bir ese­rin ikinci cil­di­nin Yemen’de bu­lun­du­ğunu öğ­re­nen Ali Emîri Efendi büyük bir he­ye­cana ka­pı­lır. Ne yapıp edip eseri al­mayı ka­fa­sına koyar. En so­nunda ça­reyi tayin edil­mekte bulur. Ki­ta­bın diğer cil­dine ulaş­mak için bir di­lekçe ile ta­yi­nini Yemen’e çı­kart­tı­rır. Lakin Yemen’e git­me­sine gerek kal­ma­dan kitap ken­di­sine sa­tı­lır. Bu se­beple de Emîri Efendi Yemen’deki gö­re­vin­den is­tifa eder.

As­lına ba­kı­lırsa Ali Emîri Efendi’deki kitap tir­ya­ki­liği ken­di­sine büyük ha­zi­ne­le­rin ka­pı­sını ara­la­mış­tır. Za­ma­nın ço­ğunu sa­haf­larda ge­çi­ren Emîri Efendi, sahaf Bur­han Bey’in eline yeni bir ese­rin geç­ti­ğini öğ­re­nir. Hemen Bur­han Bey’in ya­nına gelir ve eseri sorar. Ali Emîri Efendi ki­tabı eline alınca büyük he­ye­cana ka­pı­lır ve hemen fi­ya­tını sorar. Bur­han Bey, 30 lira, der lakin Emîri Efendi’nin ya­nında sa­dece 15 lira var­dır. Eseri başka bir kitap kur­duna kap­tır­mak is­te­me­yen Emîri Efendi sahaf dük­kâ­nını Bur­han Beyin üs­tüne ki­lit­ler ve para ara­maya ko­yu­lur. O sı­rada ya­kın­lar­dan dostu Faik Reşat Bey geç­mek­te­dir. Ondan 15 lira borç alıp sa­hafa döner ve ki­tabı satın alır. Ali Emîri Efendi’nin “Bu kitap bir Tür­kis­tan ül­ke­si­dir, Tür­kis­tan da değil bütün bir ci­han­dır.” diye ni­te­len­dir­diği kitap asır­larca sak­lan­mış kıy­metli bir ha­zi­ne­dir. Bu eser Kaş­garlı Mah­mud’un telif et­tiği an­sik­lo­pe­dik ilk Türkçe lügat olan Divân-ı Lü­gati’t-Türk‘tür. Ken­di­sini bir kitap müb­te­la­sına açan eser, Ali Emîri Efendi’nin kü­tüp­ha­ne­si­nin tah­tına otur­muş­tur. Ese­rin asır­lar sonra or­taya çık­tı­ğını öğ­re­nen­ler Emîri Efendi’yi sü­rekli sı­kış­tı­ra­rak eseri gör­mek is­ter­ler. Bun­lar ara­sında Ziya Gö­kalp ve Fuad Köp­rülü de var­dır. Lakin Emîri Efendi eseri kim­seye gös­ter­mez. Bir zaman sonra dev­rin si­yasi isim­le­ri­nin de dev­reye gir­me­siyle ese­rin ya­yın­lan­ma­sına ikna olur. Tek şartı ise çok gü­ven­diği dostu Ki­lisli Rıfat Efendi’nin bu eseri ya­yına ha­zır­la­ma­sı­dır. Rıfat Efendi gay­retle ve titiz ça­lı­şa­rak eseri ya­yın­lar. Dünya’da tek nüs­hası bu­lu­nan Divân-ı Lü­gati’t-Türk bu şe­kilde kadim mi­ra­sı­mıza ka­zan­dı­rıl­mış olur.

Ali Emîri Efendi ki­taba olan tut­kusu ha­liyle kü­tüp­hane me­ra­kını da do­ğur­muş­tur. Genç­ken oku­duğu İbnü’l-Esir’in İslam Ta­rihi’nin Di­yar­ba­kir ile il­gili ba­his­leri hayli dik­ka­tini çeker. Di­yar­ba­kır’da bir mil­yona yakın ki­ta­bın bu­lun­duğu kü­tüp­ha­ne­le­rin mev­cut ol­duğu ve bir kü­tüp­ha­ne­ler şehri ol­du­ğunu okur. Zaten kitap aşığı olan Emîri Efendi bir gün 100.000 ki­ta­bın bu­lun­duğu bir kü­tüp­hane ku­ra­ca­ğını hayal eder. Bu gay­ret­lerle öm­rünü ge­çi­ren Ali Emîri Efendi, emek­li­li­ğine ula­şıp da İs­tan­bul’a geri dön­dü­ğünde ya­nında 40 san­dık ki­tabı da var­dır. Gü­ven­diği dost­ları hariç kim­seye do­kun­durt­ma­dığı ki­tap­la­rıyla Fatih’te Fey­zul­lah Efendi Med­re­sesi’nde Mil­let Kü­tüp­ha­nesi na­mıyla bir kü­tüp­hane kurar. İçe­ri­sinde 2.000’e yakın eser bu­lu­nan bu med­rese Ali Emîri Efendi’nin 16.000’e yakın ki­ta­bı­nın da vak­fe­dil­me­siyle pek mu­az­zam bir kü­tüp­hane ha­line gel­miş­tir. Ki­tap­la­rın ade­din­den zi­yade çok sa­yıda mü­el­lif nüs­hası, Emîri Efendi’nin is­tin­sahı olan nadir eser­ler­den oluş­ması kıy­me­tini tak­dir eden asıl hu­sus­tur. Ken­di­sini Mil­let Kü­tüp­ha­nesi Na­zırı ola­rak ad­de­den Ali Emîri Efendi mil­le­tine yap­tığı on­larca yıl­lık hiz­meti bu kü­tüp­hane ile taç­lan­dır­mış­tır.

Aşkı, sa­a­deti ve ha­yatı ki­tapta bulan Ali Emîri Efendi, mil­le­ti­mi­zin ha­fı­za­sında kıy­metli bir yer edin­miş­tir. Sev­dası kitap olan bu güzel insan 1924 se­ne­sinde dâr-ı be­kâya göç­müş ve va­si­yeti ge­re­ğince Fatih Ha­zi­resi’ne def­no­lun­muş­tur. Kıy­me­tini hak­kıyla tak­dir ede­me­ye­ce­ği­mizi ve hiz­met­le­ri­nin kar­şı­lı­ğını öde­ye­me­ye­ce­ği­mizi tıpkı bizim gibi Yahya Kemal de iti­raf eder;

"Muhtaç isen füyûzuna eslâf pendinin 
Diz çök önünde şimdi Emîri Efendi'nin
Âmid o şehr-i nur öğünsün ile'l-ebed
Fazl u faziletiyle bu necl-i bülendinin
İklim-i Rûm'u gezdi otuz yıl taraf taraf
Bir maksadıyla tab'-ı nefâ'is-pesendinin
Yekpare nur olan bu kütüphâne-î nefis
Yekpare servetiydi bu âlemde kendinin
Ecdâd-ı pâkimiz gibi vakfetti millete
Hayranı oldu halk eser-î bîmenendinin
Yâ Fahr-ı Kâinat sen ifâ et ecrini
Divân-ı Kibriya'da bu Şark ercümendinin "

Na­dide eser­le­rin­den bir­kaçı;

– Le­vâ­miu’l-Ha­mi­diyye

– Ce­vâ­hirü’l-Mülûk

– Tez­kire-i Şuarâ-yı Amid

– Mir’atü’l-Fevâid

– Os­manlı Vilayet-i Şar­kıy­yesi

– Ezhâr-ı Hakîkat