Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Şeyhülislamlık Müessesi – II

60. Sayı · 2019/4

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

  • Tâyin ve Aziller

Os­manlı ta­rihi bo­yunca şey­hü­lis­la­mın tâ­yini me­se­lesi pa­di­şah ve vezir-i âzamı doğ­ru­dan il­gi­len­di­ren bir husus ol­muş­tur. Vezir-i âza­mın tav­si­yesi yâhut pa­di­şa­hın doğ­ru­dan ira­desi ile şey­hü­lis­lam tâyin edi­lirdi. Ebu’s-Suûd Efendi’nin şey­hü­lis­lam­lı­ğın­dan önce bu ma­kama gel­mek için be­lirli bir pro­se­dür yoktu. Molla Fe­nârî, Bursa ka­dı­lığı ya­pı­yor­ken; Fah­red­din-i Acemî de Edirne’de mü­der­ris iken müf­tü­lüğe ge­ti­ril­miş­tir. Zen­billi Ali Ce­mâlî Efendi mü­der­ris­lik­ten az­le­dil­diği sı­rada müftü olmuş; daha önce ka­zas­ker­likte yap­mış olan Ke­mal­pa­şa­zâde mü­der­ris­lik­ten müf­tü­lüğe tâyin edil­miş­tir.1

Ebu’s-Suûd Efendi Ru­meli ka­zas­keri iken şey­hü­lis­lam­lık ma­ka­mına ge­ti­ril­miş ve bun­dan sonra bu ma­kama ge­le­bil­mek için bazı mer­ha­le­ler­den geç­mek lazım gel­miş­tir. Mü­der­ris­lik mer­te­be­sine ula­şan bir kişi en az 15-20 sene kadar ta­le­beye ders ver­mesi, be­lirli mev­le­vi­yet­ler­den sonra İs­tan­bul ka­dı­lığı, Ana­dolu ka­zas­ker­liği ve ni­ha­yet Ru­meli ka­zas­ker­li­ğine ge­ti­ril­miş ol­ması icap edi­yordu. Ancak bu va­zi­fe­ler îfâ edil­dik­ten sonra bu ma­kama ge­li­ne­bi­li­yordu. Do­la­yı­sıyla şey­hü­lis­lam­lar Ru­meli ka­zas­ker­li­ğin­den tâyin edil­mek­teydi. Ancak çok nadir ola­rak Ana­dolu ka­zas­ker­li­ğin­den yahut bu ka­zas­ker­li­ğin pâ­ye­li­sin­den şey­hü­lis­lam ma­ka­mına ge­ti­ri­len­ler de ol­muş­tur.2

Şey­hü­lis­la­mın tâyin me­râ­simi şu şe­kilde ger­çek­leş­mek­te­dir:

“Şey­hü­lis­lam­lığa tâ­yin­lerde aday hemen ya sa­raya davet edi­lir veya önce Bâb-ı Âlî’ye davet edi­le­rek ora­dan sad­ra­za­mın re­fâ­ka­tıyla sa­raya gi­derdi ve her ikisi de sul­tan ta­ra­fın­dan kabul edi­lir­lerdi. Kabul me­ra­si­minde sul­tan üç adım mi­sa­fir­le­rine doğru iler­ler, aday da sul­tana hür­me­ten yere diz çö­kerdi. Daha sonra sul­tan, adaya ken­di­sini şey­hü­lis­lam tâyin etmek is­te­di­ğini açık­lardı. Aday tek­lifi kabul ederse, ken­di­sine ferve-i beyzâ denen şey­hü­lis­lam­lık li­bası giy­di­ri­lirdi, bu mü­na­se­betle sad­ra­zama da sul­ta­nın iti­ma­dı­nın ni­şâ­nesi ola­rak bir kürk he­diye edi­lirdi. Sul­ta­nın ken­di­le­rine lü­zumlu na­si­hati et­me­sin­den sonra, ikisi de sa­ray­dan ay­rıl­mak için izin is­te­lerdi.

Yeni şey­hü­lis­lam ve sad­ra­zam, me­ra­simle Bâb-ı Âlî’ye doğru iler­ler, orada şey­hü­lis­lama soğuk meş­rû­bat, gül suyu ve güzel ko­ku­lar tak­dim edi­lir ve ken­di­sini Bâb-ı Âlî’nin yük­sek me­mur­ları teb­rik eder­lerdi. Âdet ge­re­ğince sad­ra­zam ken­di­sine yeşil bir ku­maş­tan ya­pıl­mış samur kürk he­diye ederdi. Ancak kürk orada giy­di­ril­mez bir bohça içinde me­ra­sim ça­vuşu ta­ra­fın­dan ge­ti­ri­le­rek şey­hü­lis­lama gös­te­ri­lir ve sonra da şey­hü­lis­la­mın hiz­met­çi­le­rin­den bi­rine tes­lim edi­lirdi. Daha sonra da şey­hü­lis­lam, sad­ra­za­mın he­diye et­tiği bir ata bi­ne­rek evine dö­nerdi. Tâ­yini takip eden gün­lerde top­la­nan dî­vana şey­hü­lis­lam da gelir, önce dîvan önün­deki bah­çede sul­tanı kar­şı­lar­ken, sonra da dîvan hu­zu­runda sul­ta­nın elini öperdi. Bu me­ra­simde de şey­hü­lis­lama bir kürk he­diye edi­lirdi.”3

Şey­hü­lis­lam­lar, vezir-i âzam ile ara­la­rı­nın iyi ol­ma­ması, vezir-i âzam aley­hine pa­di­şaha şi­kâ­yette bu­lun­ma­ları, bir isyan ha­di­se­sine ka­rış­ma­ları, ih­ti­yar­lık ve be­ra­be­rin­de­ki­le­rin şey­hü­lis­la­mın iş­le­rine mü­da­ha­le­sin­den do­layı çıkan de­di­ko­du­lar­dan sebep ma­kam­la­rın­dan az­le­di­le­bi­li­yor­lardı.4 Ancak azil­lerde en büyük rolü vezir-i âzam­lar oy­na­mış­tır.5

Molla Yeğan’ın ha­lefi olan şey­hü­lis­lam­lar Çi­vi­zâde Muh­yid­din Efendi’ye kadar ha­yat­ları bo­yunca bu ma­kamda kal­mış­lar­dır. Za­ma­nın Ru­meli ka­zas­keri olan Ebu’s-Suûd Efendi, dö­ne­min şey­hü­lis­lamı Çi­vi­zade’nin fet­va­la­rını şe­ri­ata uygun bul­ma­mış ve ten­kit­le­rini Rüs­tem Paşa va­sı­ta­sıyla Ka­nûnî’ye ilet­miş­tir. Bunun ne­ti­ce­sinde Çi­vi­zâde göz­den düş­müş ve az­le­dil­miş­tir. Onun azli daha son­raki sul­tan­lara menfî tesir etmiş ve çe­şitli se­bep­lerle sık sık şey­hü­lis­lam­lar az­le­di­lir ol­muş­tur.6 Bazı şey­hü­lis­lam­lar ise tâ­yin­le­rin­den sa­dece bir­kaç saat sonra az­le­dil­miş­ler­dir. Me­sela Me­mik­zâde Mus­tafa Efendi tâ­yi­nin­den on üç saat sonra az­le­di­le­rek Os­manlı ta­ri­hinde ki en kısa süre müd­detle şey­hü­lis­lam olan ki­şi­dir. Sa­ma­nı­zâde Ömer Hu­lûsi Efendi ise ikinci defa tâyin edil­diği me­şi­hat ma­ka­mında bir gün ka­la­bil­miş­tir.7 İn­ce­len­di­ğinde 1424-1574 ara­sın­daki 150 yıl­lık dö­nemde on beş müftü ve şey­hü­lis­lam görev ya­par­ken 1575-1730 se­ne­leri ara­sında kırk üç, 1730-1880 se­ne­leri ara­sında ise elli sekiz şey­hü­lis­lam görev yap­mış­tır.8

Azil yön­temi ise şu şe­kilde ger­çek­le­şirdi:

“Bir şey­hü­lis­la­mın azli ‘ça­vuş­başı’ ta­ra­fın­dan ken­di­sine bil­di­ri­lirdi. Şey­hü­lis­la­mın azli ih­ti­yar­lı­ğına veya sad­ra­za­mın ıs­ra­rına ya da kendi çev­re­sin­de­ki­le­rin te­si­rine da­ya­nı­yorsa, bu, sul­ta­nın şey­hü­lis­lama olan te­vec­cü­hü­nün devam et­ti­ğini gös­ter­mek ga­ye­siyle teb­liğ ‘reîsü’l-küt­tab’ ta­ra­fın­dan ya­pı­lırdı. Me­sela, Baş­mak­çı­zâde Ali Efendi, sad­ra­zam Çor­lulu Ali Paşa’nın pa­di­şaha ıs­rarı üze­rine az­lo­lun­muştu. Bu se­beple de teb­liğ ça­vuş­başı ye­rine reîsü’l-küt­tab ta­ra­fın­dan ya­pıl­mıştı.”9

Nor­mal hal­lerde pa­di­şa­hın veya sad­ra­za­mın şey­hü­lis­lama ya­pa­cağı resmî teb­liğ­ler reîsü’l-küt­tab va­sı­ta­sıyla ya­pı­lırdı. Ancak bazı is­tis­naî hal­lerde reîsü’l-küt­tab gi­de­mi­yorsa ye­rine ça­vuş­başı gön­de­ri­lirdi. Bu durum bazı yan­lış an­la­şıl­ma­lara se­be­bi­yet ve­re­bi­lir yani şey­hü­lis­lam, kar­şı­sında bir­den­bire ça­vuş­ba­şını gö­rünce az­le­dil­diği veh­mine ka­pı­la­bi­lirdi. Çünkü pro­to­kol ku­ral­ları ge­re­ğince ça­vuş­başı sa­dece şey­hü­lis­la­mın az­lini bil­dir­mekle gö­rev­len­di­ril­mek­te­dir. Bu ka­rı­şık­lığı ön­le­ye­bil­mek için ise ça­vuş­ba­şı­nın önünde bir adam elinde fe­nerle yürür ve yan­lış an­la­şılma du­rumu bu şe­kilde gi­de­ri­lirdi.10

  • Şeyhülislamın Vazifeleri

Şey­hü­lis­la­mın va­zi­fe­leri dört ana baş­lık al­tında top­la­na­bi­lir:11

Hukukî ve Adlî Sahadaki Görevleri

  1. Fetva Vermek: fetva vermek şeyhülislamın en temel vazifesidir. Şeyhülislamın fetvası Müslümanların şer‘î konularda karşılaştıkları meselelere çözüm bulmak ve sorulan sorular hakkında dinin ne söylediğini aktarmakla ilgilidir. Şeyhülislamların genel olarak şu mevzularda fetva verdikleri görülür; dînî ve hukûkî alanlar, siyasî ve idârî saha ve üçüncü olarak katl cezası hakkında verdikleri fetvalardır. İdârî ve siyasî sahada verdikleri fetvalar devlet içerisinde önem kazanmalarına veya daha sonraki dönemlerde azledilmelerine sebep olmuştur.
  2. Vakıflara Nezâret Etmek: Şeyhülislamlar bazı vakıfların nezaretlerini üstlenmişlerdir. Buna Bayezid Külliyesi’nin vakfına nezaret etmekle görevlendirilen Ali Cemâlî Efendi örnek teşkil eder.

İlmiye Sahasındaki Görevleri

  1. İlmiye Mensuplarının İmtihan Edilmeleri
  2. İlmiye Mensuplarının Tâyini
  3. İlmiye Sınıfının Denetimi ve Cezalandırılmaları
  4. Şeyhülislamın Müderris Olarak Görevleri; Bayezid medresesinin müderrisliği ve huzur derslerini verme görevi bu cümledendir.

Din Hizmeti Sahasındaki Görevleri

Bu sa­ha­daki gö­revi din gö­rev­li­le­ri­nin tâyin ve ge­rek­ti­ğinde az­le­dil­mesi ve tekke ve za­vi­ye­lere olan ata­ma­lar ola­rak özet­le­ne­bi­lir.

İdârî ve Siyasî Sahadaki Görevleri

“Bu gö­rev­le­rin ba­şında ken­di­sine da­nı­şıl­ması gelir ki, bunun içine dev­let me­se­le­leri, savaş ilanı ve barış ant­laş­ma­ları, dış si­ya­setle il­gili ola­rak elçi ka­bul­leri, mâlî me­se­le­ler, mîrî mu­kâ­ta­a­la­rın dü­zen­len­mesi, gayr-i müs­lim­ler­den alı­nan cizye mik­ta­rı­nın tes­piti, savaş mas­raf­ları ko­nusu, hal­kın gün­lük ih­ti­yaç­ları, fet­he­di­len yer­le­rin tah­riri için memur gön­de­ril­mesi, para ba­sıl­ması, hal­kın hu­ku­ku­nun ko­run­ması için ada­let-nâme çı­ka­rıl­ması gibi ko­nu­lar gelir. İdârî ve si­yasî sa­ha­daki gö­rev­le­ri­nin içinde şey­hü­lis­la­mın kendi evinde ku­ru­lan meş­ve­ret mec­lis­le­rini de be­lirt­me­miz ge­re­kir. Şey­hü­lis­lam her ne kadar Dîvân-ı Hü­ma­yûn’un etkin bir üyesi de­ğilse de acil du­rum­lar başta olmak üzere, ge­rek­ti­ğinde gö­rü­şüne baş­vu­rul­muş ve üs­te­lik biz­zat kendi ko­na­ğında oluş­tu­ru­lan mec­lis­lerde bu ko­nu­lar ko­nu­şul­muş­tur.”12

  • Şeyhülislamların Makam Yerleri ve Maiyeti

Şey­hü­lis­lam­lara 1826 yı­lında Ye­ni­çeri Ocağı’nın kal­dı­rıl­ma­sına kadar be­lirli bir bina tah­sis edil­me­miş­tir. Her şey­hü­lis­lam kendi ko­na­ğında va­zi­fe­sini îfâ ederdi. Eğer ko­nağı yok ve evi mü­sait de­ğilse mü­na­sip bir yer ki­ra­la­nırdı. Şey­hü­lis­lam­lar ev­le­ri­nin se­lam­lık de­ni­len ve zi­ya­ret­çi­le­rin girip çı­ka­bil­dik­leri me­kânda iş­le­rini gö­rür­lerdi. Ancak Ye­ni­çeri Ocağı’nın kal­dı­rıl­ma­sıyla bir­likte Ağa Ka­pısı me­şi­hat ma­kamı ola­rak kul­la­nıl­mış­tır.13

Şey­hü­lis­lamla bir­likte bu­lu­nan dört ana gö­rev­li­den bah­se­di­le­bi­lir:

  1. Kethüdâ: Şeyhülislamın vekili olarak siyasî ve iktisadî işlerinde ve vakıf nezâreti ile ilgili meselelerde onun adına hareket ederdi.
  2. Telhisci: Şeyhülislamın hükümet nezdindeki temsilcisi olup hukuka, dînî işlere ve kânunlara ait muamelelerde hükümetle teması sağlardı. Müderris ve mevâlî tâyinleri ve diğer bazı hususlar bu görevli vasıtasıyla sadrazama arz olunurdu.
  3. Mektupçu: Meşihattan çıkan buyruldular, tâyin ruûsu ve beratları ve icâzetnamelerin yazıldığı dâire bu görevlinin emrindedir.14
  4. Fetva Emini: 16. yy’ın ikinci yarısında ihdas edilen bu görevli şeyhülislamın vereceği fetvaları hazırlar ve fetvaların delillerini tespit ederdi.15 Bu işlem şu şekilde yürürdü:

“Fet­va­lar mü­te­ad­dit fetva ki­tap­la­rın­dan çı­ka­rı­la­rak mü­sev­vid­ler ta­ra­fın­dan ka­leme alı­nıp bunu fetva emini gör­dük­ten ve mü­bey­yiz ta­ra­fın­dan be­yaza çe­kil­dik­ten sonra şey­hü­lis­lama tak­dim olu­nurdu. Şey­hü­lis­lam bunu tet­kik edip tâlik kır­ması de­ni­len kendi el ya­zı­sıyla bil­hassa cevap kıs­mını im­za­lardı. Bunu mü­te­a­kip mü­vezzi isimli memur bu fet­vayı ma­hal­line ve­rirdi. Fetva is­te­yen kim­se­den bu hiz­met mu­kâ­bili yedi akçe resim alı­nıp bu para fetva emini ile kalem he­yeti ara­sında usulü da­i­re­sinde tak­sim olu­nurdu; yani her fet­va­dan iki ak­çesi fetva emi­ni­nin ve mü­te­bâki beş akçe de mü­sev­vid, mü­bey­yiz, mu­ka­be­leci, kâtip ve mü­vezzi’indir.”16

Sonuç

Şey­hü­lis­lam tâ­biri Mem­lük, Büyük Sel­çuklu, Ana­dolu Sel­çuklu dev­let­le­rinde ve Hin­dis­tan, İran ve Çin gibi coğ­raf­ya­larda bir şeref un­vanı ola­rak kul­la­nıl­mış­tır. Os­manlı Dev­leti ile bir­likte ise bu şeref un­vanı dev­le­tin resmî bir ku­rumu ola­rak tesis edil­miş­tir. Ancak bu ma­ka­mın Os­manlı Dev­leti’nde ne zaman or­taya çık­tığı ve ilk şey­hü­lis­la­mın kim ol­duğu hu­susu hak­kında çe­şitli gö­rüş­ler or­taya atıl­mış­tır. Buna göre ba­zı­ları bu ma­ka­mın Os­manlı’nın ilk ku­rul­duğu de­vir­den iti­ba­ren ol­du­ğunu sa­vun­muş­tur. İkinci ola­rak İs­tan­bul’un fet­hin­den sonra bu­rada müftü olan­la­rın ilk şey­hü­lis­lam ol­duğu söy­len­miş­tir. Son ola­rak ise 2. Murat dö­ne­minde Molla Fe­nârî’nin bu ma­kamı ilk ola­rak işgal et­tiği gö­rüşü ve­ril­miş­tir. Bu hu­susta net ola­rak bir so­nuca ula­şı­la­ma­makla bir­likte 1444 se­ne­sin­den iti­ba­ren va­rol­maya baş­la­dığı söy­le­ne­bi­lir. Fatih’in kâ­nun­nâ­mesi ile bir­likte ise res­mi­yet ka­zan­dığı or­ta­da­dır. Res­mi­yet ka­zan­dık­tan ve Zen­billi Ali Efendi, İbn Ke­mal­paşa, Ebu’s-Suûd Efendi gibi zat­lar ile bir­likte önemi art­maya ve va­zi­fe­leri ge­niş­le­meye baş­la­mış­tır. Tâ­yin­leri hu­su­sunda ilk baş­larda be­lirli usul ve ka­i­de­leri ol­masa da Ebu’s-Suûd Efendi’den sonra be­lirli ka­i­de­lere otur­tul­muş­tur. Azil­lerde ise Çi­vi­zâde’ye kadar ha­yat­la­rı­nın so­nuna kadar bu gö­revi sür­dü­ren şey­hü­lis­lam­lar Çi­vi­zâde’nin azli ile bir­likte daha son­raki sul­tan­lar şey­hü­lis­lam­ları ko­layca az­le­de­bil­miş­ler­dir. Bu ma­ka­mın va­zi­fe­leri ise zaman içe­ri­sinde ge­niş­le­miş­tir. Va­zi­fe­le­rini hu­kukî ve adlî, il­miye, dini hiz­met ve si­yasî ve idârî sa­ha­larda ol­du­ğunu söy­le­ye­bi­li­riz. Şey­hü­lis­lam­la­rın ma­i­ye­tinde ise ket­hüda, tel­hisci, mek­tupçu, fetva emini gibi va­zi­fe­li­ler bu­lun­mak­taydı.

KAYNAKÇA

Kaydu, Ekrem, “Os­manlı Dev­leti’nde Şey­hü­lis­lam­lık Mü­es­se­se­si­nin Or­taya Çı­kışı” Ata­türk Üni­ver­si­tesi İs­lami İlim­ler Fa­kül­tesi Der­gisi, sayı: 2, 1977, s. 201-210.

Ka­zıcı, Ziya, İslam Me­de­ni­yeti ve Mü­es­se­se­leri Ta­rihi, İs­tan­bul: İFAV, 2016.

Sa­rık­çı­oğlu, Ekrem, “Şey­hü­lis­lam­lık Ma­kamı”, An­kara Üni­ver­si­tesi İla­hi­yat Fa­kül­tesi Der­gisi, sayı: 5, 1982, s. 197-218.

İma­moğlu, Hü­se­yin Vehbi, “Ku­ru­lu­şun­dan İti­ba­ren Os­manlı Hu­ku­kunda ve Dev­let Teş­ki­la­tında Şey­hü­lis­lam­lı­ğın Et­kin­liği”, Genç Aka­de­mis­yen­ler İla­hi­yat Araş­tır­ma­ları, 2009, Mar­mara Üni­ver­si­tesi İla­hi­yat Fa­kül­tesi, İs­tan­bul: İFAV, s. 745-759.

İp­şirli, Meh­met, “Şey­hü­lis­lam”, DİA, 2010, cilt: 39, s. 91-96.

Uzun­çar­şılı, İs­mail Hakkı, Os­manlı Dev­leti’nin İl­miye Teş­ki­latı, An­kara: Türk Tarih Ku­rumu Ba­sı­mevi, 1988. Yakut, Esra, “Os­manlı Dev­leti’nde Şey­hü­lis­lam­lık Ku­rumu ve Bir Şey­hü­lis­lam Ola­rak Musa Kazım Efendi”, Er­zu­rumlu Şey­hü­lis­lam Musa Kazım Efendi Sem­poz­yumu, Er­zu­rum, 2014, s. 125-146.

  1. İpşirli, “Şeyhülislam”, s. 92-93. ↩︎
  2. Kazıcı, “İslam Medeniyeti ve Müesseseleri Tarihi”, s. 250. ↩︎
  3. Ekrem Sarıkçıoğlu, “Şeyhülislamlık Makamı”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı: 5, 1982, s. 1201-202. ↩︎
  4. Uzunçarşılı, “Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı”, s. 192. ↩︎
  5. Sarıkçıoğlu, “Şeyhülislamlık Makamı”, s. 202-203. ↩︎
  6. Sarıkçıoğlu, “Şeyhülislamlık Makamı”, s. 20 ↩︎
  7. Kazıcı, “İslam Medeniyeti ve Müesseseleri Tarihi”, s. 251-252. ↩︎
  8. İpşirli, “Şeyhülislam”, s. 93. ↩︎
  9. Sarıkçıoğlu, “Şeyhülislamlık Makamı”, s. 206. ↩︎
  10. Sarıkçıoğlu, “Şeyhülislamlık Makamı”, s. 207. ↩︎
  11. İmamoğlu, “Kuruluşundan İtibaren Osmanlı Hukukunda ve Devlet Teşkilatında Şeyhülislamlığın Etkinliği”, s. 752. ↩︎
  12. İmamoğlu, “Kuruluşundan İtibaren Osmanlı Hukukunda ve Devlet Teşkilatında Şeyhülislamlığın Etkinliği”, s. 757. ↩︎
  13. Sarıkçıoğlu, “Şeyhülislamlık Makamı”, s. 209-210. ↩︎
  14. Uzunçarşılı, “Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı”, s. 198-199. ↩︎
  15. Sarıkçıoğlu, “Şeyhülislamlık Makamı”, s. 211. ↩︎
  16. Uzunçarşılı, “Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı”, s. 196-197. ↩︎
  1. Bir önceki (59.) sayımızda “Şeyhülislam Müessesi- I” isimli makalenin devamıdır. ↩︎