Kayserili Mehmed Râşid Efendi

Sul­tan I. Ab­dül­ha­mid ve III. Selim devri dev­let adam­la­rın­dan olan Meh­med Râşid Efendi 1167/1753 se­ne­sinde Kay­seri Gesi’de dün­yaya geldi. Dîvân-ı Hü­mâ­yûn kâ­tip­le­rin­den Kay­se­rili Koca Ağa­zâde Cafer Fevzi Efendi’nin oğ­lu­dur. Tah­sil ha­ya­tına Kay­seri’de baş­la­yan Râşid Efendi daha sonra İs­tan­bul’a ge­le­rek bu­rada tah­si­lini ta­mam­ladı. Ta­le­be­liği es­na­sında gay­re­tiyle göze giren Râşid Efendi, İs­mail Raif Paşa’nın re­i­sül­küt­tap ol­duğu de­virde önce bey­likçi ke­se­darı daha sonra bey­lik­çi­lik va­zi­fe­sini üst­lendi.

Sad­ra­zam Halil Hamid Paşa’yla yakın mü­na­se­bet­leri se­be­biyle sa­da­ret mek­tup­çusu ola­rak va­zi­fe­sine devam etti. Halil Hamid Paşa’nın az­liyle tek­rar­dan bey­lik­çi­lik va­zi­fe­sine iade edildi.

Dev­le­tin çe­şitli yer­le­rinde va­zife alan Meh­med Râşid Efendi son ola­rak re­i­sül­küt­tap­lık ma­ka­mında bu­lundu.

Ze­kâsı, gay­reti ve ha­yır­se­ver­li­ğiyle ta­nı­nan Râşid Efendi aynı za­manda Türk mat­ba­a­cı­lı­ğı­nın hi­ma­yesi hu­su­sunda fev­ka­lade gay­ret gös­terdi. İb­ra­him Mü­te­fer­rika ta­ra­fın­dan ku­ru­lan mat­ba­a­nın va­ris­leri ta­ra­fın­dan Fran­sız­lara devri me­se­lesi gün­deme gel­di­ğinde Va­ka­nü­vis Vâsıf Efendi ile Râşid Efendi bu mat­ba­a­nın mas­raf­la­rını üst­len­meyi ta­ah­hüt ede­rek mat­ba­a­nın yurt­dı­şına çı­kı­şına mâni ola­rak bir­çok ki­ta­bın ba­sıl­ma­sına mu­vaf­fak oldu.¹

Kütüphanesi

Kay­seri’de Ulu­cami’ye bi­ti­şik ola­rak Re­i­sül­küt­tâb Râşid Efendi ta­ra­fın­dan 1211/1796 se­ne­sinde inşa et­ti­ri­len kü­tüp­hane uzunca bir ko­ri­dor sa­ye­sinde ca­miye bağ­la­nan tek kub­beli kare planlı bir ya­pıya sa­hip­tir. Vak­fi­ye­sin­den üç hafız-ı kütüb ve bir far­ra­şın va­zi­fe­len­di­ril­diği an­la­şıl­mak­ta­dır. ²

Râşid Efendi kü­tüp­hane için İs­tan­bul’dan 925 yazma ve 18 adet basma olmak üzere top­lamda 943 kitap gön­der­miş­tir. Bu ki­tap­larda bu­lu­nan Hak­kâk Rahmî im­zalı ta‘lik hatlı mü­dev­ver vakıf mührü şu şe­kil­de­dir;

“Va­kafe hâze’l-kitâb Meh­med Râşid bin Ca‘fer Fevzî ta­le­ben li-mer­zâ­til­lahi te‘âlâ bi-şarti en-lâ yuh­race min hi­zâ­ne­tihi gu­fira lehu ve li-vâ­li­deyhi 1211”³

Kü­tüp­hane bi­nası halen Yazma Eser­ler Ku­rumu’na bağlı ola­rak kul­la­nıl­maya devam et­mek­te­dir. Kü­tüp­ha­nede Râşid Efendi’nin ko­lek­si­yo­nun­dan başka Kay­seri’nin çe­şitli kü­tüp­ha­ne­le­rin­den bu­raya ge­ti­ril­miş yazma ve basma ki­tap­lar bu­lun­mak­ta­dır.

Kabri

Meh­med Râşid Efendi kısa sü­reli bir ra­hat­sız­lık dev­re­sin­den sonra İs­tan­bul’da vefat ede­rek Ba­ye­zid Camii ha­zi­re­sine def­ne­dil­miş­tir.

Ha­zi­rede Reşid Paşa Tür­besi ile dı­şarı bakan çeşme ara­sında yer alan mezar ki­ta­be­sin­deki re­i­sül­küt­tap­lara mah­sus bir ser­pu­şun ev­velce kı­rıl­dığı an­la­şıl­mak­ta­dır. Ki­tabe celi sülüs hatlı olup şu iba­re­ler bu­lun­mak­ta­dır;

هو الباقی

رئیس الكتّاب ایكن رحلت دار بقا ایدن مرحوم ومغفور له محمد راشد افندی روحیچون الفاتحه

سنە ١٢١٢ فی ١٥ (رمضا)ن

Hüve’l-Bâkî

Reisü’l-küttâb iken rıhlet-i dâr-ı bekâ eden merhûm ve mağfurun leh Mehmed Râşid Efendi rûhiçün el-Fâtiha

sene 1212 fî 15 (Ramaza)n

1. Akbulut, Ali Rıza, Kayseri Raşid Efendi Kütüphanesindeki Türkçe, Farsça, Arabça Yazmalar Kataloğu, Kayseri 1982. ↩︎
2. Erünsal, İsmail, “Râşid Efendi Kütüphanesi” DİA, XXXIV. s. 462-463, 2007 İstanbul. ↩︎
3. Tercümesi: Bu kitabı Cafer Fevzi oğlu Mehmed Râşid, kütüphanesinden çıkarılmamak üzere Cenâb-ı Hakk’ın rızasına erişmek maksadıyla vakfetti. Kendisi, anne ve babası bağışlansın. ↩︎