Suyun Hayatımızdaki Önemi

Hava, su, ısı, ışık ve besin mad­de­leri can­lı­la­rın ya­şa­ması için ge­rekli temel un­sur­lar­dır. Su ise ha­ya­tı­mı­zın ol­mazsa olmaz şart­la­rın­dan en önde ge­le­ni­dir. İn­san­la­rın, hay­van­la­rın, bit­ki­le­rin kı­saca bütün can­lı­la­rın ha­ya­tını devam et­ti­re­bil­mesi suyun var­lı­ğına bağ­lı­dır.

Vü­cu­dun temel canlı bi­rimi hüc­re­dir, her organ bir­çok farklı hüc­re­nin, hüc­re­ler arası des­tek do­ku­suyla bir arada top­lan­ma­sıyla oluş­muş­tur. Her bir hücre tipi de bir ya da bir­kaç özel iş­lemi ger­çek­leş­tir­mek üzere uz­man­laş­mış­tır. Ör­ne­ğin her in­sanda top­lam 25 tril­yon kır­mızı kan hüc­resi, ok­si­jeni ak­ci­ğer­den do­ku­lara taşır. Bu hücre tipi vü­cutta belki en fazla sa­yıda bu­lu­nan hüc­re­ler­dir; ancak kır­mızı kan hüc­re­le­ri­nin iş­lev­le­rin­den farklı iş­lev­ler yapan 75 tril­yon hücre var­dır.

Canlı or­ga­niz­mayı oluş­tu­ran hüc­re­le­rin yaşam fa­a­li­yet­le­rini devam et­ti­re­bil­mesi için suya ge­rek­si­nim­leri var­dır. Su­suz­luğa da­yan­mak ol­dukça zor­dur. İnsan gıda al­ma­dan yal­nız su içe­rek yak­la­şık 5 hafta ha­ya­tını sür­dü­re­bil­diği halde su­suz­luğa ancak 7-12 gün da­ya­na­bi­lir.

İnsan or­ga­niz­ma­sı­nın %60-70’i sudur. Henüz ha­ya­tın baş­lan­gı­cında olan 3 aylık bir fe­tü­sün %95’i sudur. Bu suyun 2/3’ü hüc­re­ler içer­sinde ge­riye kalan kısmı do­ku­lar arası sı­vıda ve kanda bu­lu­nur. Kim­ya­sal for­mülü H2O’dur, ağır­lıkça %11,1’i Hid­ro­jen ve %88,9’u ok­si­jen mey­dana ge­ti­rir. Nor­malde sıvı halde bu­lu­nur­ken 0 de­re­cede do­na­rak katı halde 100 de­re­cede gaz ha­line gelir.

Bi­li­nen tüm mad­de­ler ısı­ları düş­tükçe bü­zü­şür, hacim kay­be­der­ler, hacim azal­dıkça yo­ğun­luk­ları artar daha ağır hale ge­lir­ler. Su ise bi­li­nen tüm sı­vı­la­rın ak­sine be­lirli bir ısıya (+4 de­re­ceye) dü­şene kadar bü­zü­şür, sonra bir­den­bire gen­leş­meye baş­lar, don­du­ğunda daha da gen­le­şir. Bu ne­denle katı hali sıvı ha­lin­den daha ha­fif­tir. Yani buz as­lında “nor­mal” fizik ku­ral­la­rına göre suyun di­bine bat­ması ge­re­kir­ken su üs­tünde yüzer. Şayet buz ağır olup göl­le­rin ve de­niz­le­rin di­bine çökse idi, böyle bir dün­ya­nın de­niz­le­rinde hiç­bir canlı ya­şa­ya­mazdı.

Suyun neden nor­mal dav­ran­ma­dığı yani 4 de­re­ceye kadar bü­züş­tük­ten sonra neden bir­den bire gen­leş­meye baş­la­dığı ise hiç kim­se­nin ce­vap­la­ya­ma­dığı bir so­ru­dur.

Rab­bi­miz bütün can­lı­ları sudan ya­rat­mış­tır (Bkz; En­biya, 30). Ka­i­nat ve ka­i­na­tın bütün var­lık­la­rını ya­ra­tır­ken bir ölçü ve denge koy­muş­tur (Bkz; Rah­man, 7). İnsan vü­cu­duna dı­şa­rı­dan alı­nan ve atı­lan su mik­tarı da bir den­gede ol­ma­lı­dır. Dış or­tamla vücut ara­sında ve vü­cu­dun de­ği­şik bö­lüm­leri ara­sında de­vamlı madde ve sıvı değiş to­kuşu ol­ma­sına kar­şın vücut sı­vı­la­rı­nın ge­rekli ola­rak sa­bit­li­li­ği­nin ko­run­ması ol­dukça dik­kat ge­rek­ti­rir. Ör­ne­ğin, vücut sıvı ha­cim­le­ri­nin art­ma­sına ya da azal­ma­sını en­gel­le­mek için çok büyük de­ği­şik­lik­ler gös­te­ren sıvı alımı, sıvı azal­ma­sıyla eşit oranda ol­ma­lı­dır.

Ge­nel­likle gün­lük su ih­ti­yacı 2500-3000 ka­lo­riye kar­şı­lık her bin ka­lori için 1lt he­sabı ile 2,5-3 lt ola­rak he­sap­la­nır. Bunun %50’si içe­cek­ler­den, %35’i yi­ye­cek­ler­den ve %15’i de ok­si­das­yon suyu ola­rak vü­cut­taki gı­da­la­rın ya­kıl­ma­sın­dan sağ­la­nır. Hem sıvı ola­rak hem de be­sin­ler içinde alı­nan suyun gün­lük kat­kısı nor­malde 2100 ml’dir. Kar­bon­hid­rat­la­rın vü­cutta ok­si­das­yonu so­nucu sen­tez­le­nen su ile günde 200 ml kadar su ilave edi­lir. Böy­lece gün­lük alı­nan su mik­tarı 2300 ml ci­va­rın­da­dır.

Bi­rey­ler ara­sında sıvı alımı ol­dukça fark­lı­lık gös­te­rir hatta aynı ki­şide ik­lime alış­kan­lık­lara, fi­zik­sel ak­ti­vi­teye bağlı ola­rak de­ği­şik gün­lerde alı­nan sıvı mik­tarı de­ği­şir.

Vücut su­yu­nun gün­lük kaybı;

Nor­mal şart­lar al­tında, so­lu­num sis­te­min­den bu­har­laşma ile ve de­ri­den di­fiz­yon yolu ile günde 700 ml’lik de­vamlı bir su kaybı ol­mak­ta­dır. Bi­linçli ola­rak far­kına var­ma­dı­ğı­mız su kay­bına gizli sıvı kaybı denir.

Deri yolu ile olan gizli su kaybı ter­le­me­den ba­ğım­sız ve hatta do­ğuş­tan ter bez­leri ol­ma­yan ki­şi­lerde bile gö­rü­lür. De­ri­den di­fiz­yon yolu ile sıvı kaybı gün­lük or­ta­lama 300 ile 400 ml’dir. Bu kayıp di­fiz­yonla fazla sıvı kay­bına karşı bir ba­ri­yer oluş­tu­ran ko­les­te­rolle dolu kor­ni­fiye deri ta­ba­kası ta­ra­fın­dan en aza in­di­ri­lir. Kor­ni­fiye ta­baka,geniş ya­nık­larda ol­duğu gibi or­ta­dan kalk­tığı zaman bu­har­laşma hızı 10 mis­line kadar artar gün­lük di­fiz­yonla sıvı kaybı 3-5 lt olur. So­lu­num yolu ara­cı­lığı ile gizli sıvı kaybı günde or­ta­lama 300 ile 400 ml’dir.

Ter­leme ile kay­be­di­len su mik­tarı fi­zik­sel ak­ti­vite ve or­ta­mın ısı­sına bağlı ola­rak ol­dukça de­ğiş­ken­dir. Nor­malde terle gün­lük sıvı kaybı sa­dece 100 ml’dir. Fakat çok sıcak ha­vada veya aşırı eg­zer­siz es­na­sında terle sıvı kaybı na­di­ren sa­atte 1-2 lt ye çıkar.

Nor­malde çok az mik­tarda sıvı (günde 100 ml) fe­çesle (dışkı) atı­lır. Bu mik­tar şid­detli isali olan ki­şi­lerde günde bir­kaç lit­reye çı­ka­bi­lir. Bu ne­denle ağır isal bir­kaç gün içinde dü­zel­til­mezse ha­yatı teh­dit eder.

Vü­cut­tan sıvı kay­bı­nın kalan bö­lümü böb­rek­lerle atı­lan id­rarla ger­çek­le­şir. Alı­nan suyun %60’ı idrar ile atıl­mak­ta­dır. Ye­tiş­kin bir insan günde 1000-1500 ml suyu bu yola kay­be­der.

İdrar mik­ta­rını kont­rol eden çok sa­yıda me­ka­nizma var­dır. İdrar hacmi de­hid­rate (vü­cu­dun susuz kal­ması) ki­şi­lerde 0,5 lt gibi az mik­tarda ala­bi­le­ceği gibi çok fazla mik­tarda sıvı tü­ke­ten bir şa­hısta günde 20 lt ola­bi­lir.

Pro­te­in­ler­den zen­gin gı­da­la­rın bol ola­rak ye­nil­mesi ha­linde de pro­te­in­le­rin par­ça­lanma ürünü olan üre id­rarla atıl­dı­ğın­dan idrar mik­tarı ço­ğal­makta ve bu yol­dan su kaybı ar­tınca, suya du­yu­lan ge­rek­si­nim de yük­sel­mek­te­dir.

SUYUN ORGANİZMADAKİ FONKSİYONU

1) Yapı mad­desi ola­rak;

– Kas­la­rın bi­le­şi­minde %75-80

– Kemik do­ku­sunda %25

– Yağ do­ku­sunda %20

2) Eri­tici: Su or­ga­niz­ma­nın ih­ti­yacı olan mad­de­leri eri­te­rek doku ve hüc­re­lere ta­şı­mak­ta­dır. Do­la­yı­sıyla me­ta­bo­lizma ar­tık­ları da su ile ta­şın­mak­ta­dır. Ay­rıca gı­da­la­rın sin­di­rim sis­te­min­deki seyri, yu­mu­şa­tıl­ması, emil­mesi ve kan do­la­şımı ile ta­şın­ması su ile ol­mak­ta­dır.

3) Isı Dü­zen­le­yici: Sıcak ha­va­larda vücut sı­cak­lı­ğını dü­zen­le­yici ola­rak ça­lı­şır.

4) Kay­gan­lık Ve­rici: Su özel­likle vü­cu­dun oynak yer­le­rinde ve iç or­gan­larda ye­terli kay­gan­lığı sağ­la­ya­rak sür­tünme ve aşın­ma­ları ön­le­mek­te­dir, cil­di­mi­zin nem ve elas­ti­ki­ye­ti­nin dü­zen­len­me­sinde rol oynar.

Yine vü­cu­du­muz­daki or­ta­lama 5 mil­yar kıl­cal da­ma­rın top­lam uzun­luğu 950 km’yi bulur. Bu kıl­cal da­mar­la­rın çapı -5 mik­ron ci­va­rın­da­dır. Bu mm’nin 3/1000’ü ya da 5/1000’i de­mek­tir. Kanın bu kadar da­ra­cık da­mar­lar ara­sında tı­kan­ma­dan ve ağır­laş­ma­dan ha­re­ket ede­bil­mesi suyun yük­sek akış­kan­lığı sa­ye­sinde müm­kün ol­mak­ta­dır.

Suyun insan sağ­lı­ğını olum­suz yönde et­ki­le­me­si­nin ne­den­leri iki baş­lıkta top­la­na­bi­lir:

1- Za­rarlı bi­yo­lo­jik et­ken­le­rin bu­lun­ması,

2-En­düstri ar­tık­la­rında doğan kim­ya­sal ya da rad­yo­ak­tif kir­le­ti­ci­le­rin bu­lun­ması.

Su ha­vada buhar ha­linde iken te­miz­dir. Fakat temiz olan bu su yağ­mur, kar vs. ha­linde yer yü­züne dü­şer­ken geç­tiği kirli hava ta­ba­ka­la­rında bu­lu­nan gaz­ları, toz­ları, rad­yo­ak­tif su pin­ti­leri ve mik­rop­ları ala­rak at­mos­fe­rin kir­li­lik de­re­ce­sine göre az veya çok kir­le­nir. Kim­ya­sal ya­pısı iti­bari ile saf su ol­mak­tan çıkar. Top­rak yü­zeyi ile te­masa geç­tiği andan iti­ba­ren bu yer­le­rin ni­te­lik­le­rine göre or­ga­nik ve anor­ga­nik mad­de­ler ba­kı­mın­dan yükü art­maya baş­lar. Yer­yü­zün­den akar­ken veya de­rin­lik­ler­den ge­çer­ken insan, hay­van ve bitki or­ga­nik ar­tık­la­rını, tarım, en­düstri, ka­na­li­zas­yon ve nük­leer kir­li­lik­leri de bün­ye­sine alır. Suyu kir­le­ten bu mad­de­le­rin kay­nağı insan ve hay­van­lar ile on­la­rın de­ği­şik kul­lanma sa­ha­la­rın­dan gelen ar­tık­lar­dır. Bu yüz­den bu suyun kir­lenme de­re­cesi suyun yere ilk ak­tığı yer­ler­deki insan ve hay­van top­lu­lu­ğuna bağ­lı­dır.

Suyun ye­ter­siz­liği ve kir­len­mesi çe­şitli so­run­ları da be­ra­be­rinde ge­tir­mek­te­dir. Ya­pı­lan is­ta­tis­tik­lerde özel­likle ge­liş­mekte olan ül­ke­lerde has­ta­lık­la­rın yak­la­şık %80’inin su ile iliş­kili ol­duğu or­taya ko­yul­muş­tur. Hatta su kay­nak­la­rı­nın hij­ye­nik ola­rak ye­ter­siz ol­ması ne­de­niyle her yıl yak­la­şık 5 mil­yon be­be­ğin öl­düğü bi­lin­mek­te­dir.

Ni­te­kim ça­ğı­mı­zın en önemli prob­lem­le­rin­den bi­risi de biz­le­rin öl­çülü ve den­geli tutum ve dav­ra­nış­lar ser­gi­le­me­yi­şi­miz­den do­layı eko­lo­jik den­ge­nin bo­zul­ması ve bu­nunla bağ­lan­tılı ola­rak çevre kir­li­liği so­ru­nu­dur. Yüce Allah (c.c) biz­ler­den tabii çev­re­nin ve eko­lo­jik den­ge­nin ko­run­ma­sını, on­la­rın doğal dü­ze­ni­nin bo­zul­ma­ma­sını is­te­mek­te­dir. Aksi tak­tirde biz­zat in­sa­nın ken­di­si­nin bun­dan zarar gö­re­ce­ğini bir ayette şöyle ifade et­mek­te­dir: “İn­san­la­rın kendi el­leryle iş­le­dik­leri (kö­tü­lük­ler) se­be­biyle ka­rada ve de­nizde bo­zulma or­taya çık­mış­tır. Yan­lış­tan dön­me­leri için Allah yap­tık­la­rı­nın bazı kötü so­nuç­la­rını (dün­yada) on­lara tat­tı­ra­cak­tır.” (Rum, 30/41).

Sağ­lı­ğı­mız açı­sın­dan en çok dik­kat et­me­miz ge­re­ken en temel gıda sudur. Hiç­bir şey insan sağ­lığı açı­sın­dan temiz sudan daha önemli de­ğil­dir. Do­la­yı­sıyla kul­la­nı­lan suyun temiz ve bo­zul­ma­mış ol­ması çok önem­li­dir.

En temiz ve saf su kay­na­ğın­dan alı­nan sudur. Akan ve ha­re­ket ha­linde olan su, ya­pı­sını sü­rekli ta­ze­ler. Du­ra­ğan ve uzun süre ka­ran­lıkta veya güneş ışın­la­rına maruz or­tam­larda kalan suyun ya­pısı bo­zu­lur, ağır­la­şır. O tür su­ları tü­ket­mek vü­cuda ciddi zarar verir. O yüz­den su­ları temiz tut­mak en az temiz su elde etmek kadar mü­him­dir.

Su­la­rın te­miz­len­mesi: Kim­ya­sal, fi­zik­sel ve mik­ro­bi­yo­lo­jik özel­lik­leri ba­kı­mın­dan ta­ma­men temiz ol­malı yani ber­rak, ko­ku­suz, renk­siz, sağ­lığa za­rarlı hiç­bir madde içer­me­meli ve içinde pa­to­jen (has­ta­lık yapan) hiç­bir madde bu­lun­ma­ma­lı­dır. Sı­cak­lığı 13-16 de­rece ci­va­rında ol­malı pH’ı nötr veya hafif al­kali ol­ma­lı­dır. İçme ve kul­lanma su­la­rında pH 6,5-9,2 sı­nır­ları içinde ol­ma­lı­dır.

Su­la­rın mik­ro­bi­yo­lo­jik ve kim­ya­sal yön­tem­lerle te­miz­len­mesi (içme su­la­rı­nın de­zen­fek­si­yonu de­ği­şik yön­tem­lerle ya­pıl­makta fi­zik­sel yön­tem­ler­den en ba­siti ısıyla ya­pı­la­nı­dır. Su 100 de­re­cede 10 da­kika kay­na­tı­lırsa için­deki su epi­de­mi­le­rine neden ola­bi­le­cek bütün mik­ro­or­ga­niz­ma­lar ölür. Öze­likle yay­gın has­ta­lık epi­demi du­rum­la­rında gü­venle uy­gu­la­na­bi­le­cek kolay bir yön­tem­dir. Kim­ya­sal yön­tem­ler­den de en sık kul­la­nı­lanı klorlu kireç (kireç kay­mağı, javel suyu, kal­si­yum hi­pok­lo­rit) ile ya­pı­lan de­zen­fek­si­yon­dur. Geniş insan top­lu­luk­la­rı­nın ih­ti­yacı olan suyun de­zen­fek­si­yonu için en uygun kim­ya­sal madde klor­dur.

Gü­nü­müz dün­ya­sında in­san­la­rın büyük kısmı şe­hir­lerde ya­şa­dı­ğına göre, su­ları kay­na­ğın­dan ala­rak kul­lan­mak müm­kün de­ğil­dir. Bugün şehir in­sa­nı­nın büyük ço­ğun­luğu da­ma­cana su veya pet şi­şe­lerde bek­le­til­miş suyu tü­ket­mek­te­dir. Şe­hir­lerde ya­şa­yan­lar için bu tür su­ları taze tu­ta­bil­me­leri için en kolay yön­tem su­la­rın don­du­ru­la­rak veya buz­do­labı, derin don­du­rucu gibi or­tam­larda sak­lan­ma­sı­dır. Su, don­du­rul­mak su­re­tiyle kendi asli ya­pısı olan kris­tal­le­rine ka­vu­şu­yor. Bu şe­kilde don­du­ru­lan sular çö­zül­dük­ten iti­ba­ren 8-12 saat içinde tü­ke­til­dik­leri tak­tirde sağ­lıklı bir su içil­miş olur. Bek­le­yen sular ba­yat­lar, 13-20 sa­atte 1 tril­yon bak­teri mik­ro­or­ga­nizma üre­mesi ger­çek­le­şir. Suyun ömrü en fazla 2 gün­dür.

SUYU NASIL İÇECEĞİZ

Her şeyin bir usûl ve âdâbı ol­duğu gibi su iç­me­mi­zin de usûl ve âdâbı var­dır. Me­sela ye­mek­ten hemen sonra ve yemek es­na­sında su iç­me­me­li­yiz. Şayet içe­cek olur­sak az mik­tarda iç­me­li­yiz. Su iç­me­nin en uygun za­manı, sabah uyan­dık­tan 1-2 saat sonra ve ye­mek­ler­den en az 2-2,5 saat son­ra­dır.

Bir insan, yemek ye­dik­ten sonra en az 2 saat bo­yunca bir şey ye­me­meyi iti­yat ha­line ge­ti­rirse, ha­zım­sız­lık so­runu za­manla çö­zü­lür.

Suyu otu­ra­rak ve üç ne­feste iç­me­li­yiz:

Enes b. Malik (r.a) de­miş­tir ki: “Pey­gam­ber aley­his­se­lam, her­hangi bir şey iç­tiği zaman üç ne­feste içer ve şöyle derdi; Bu şe­kilde içmek daha kan­dı­rıcı, sağ­lık için daha fay­dalı ve daha afi­yet­li­dir.” “De­ve­nin su iç­tiği gibi, suyu bir ne­feste iç­me­yi­niz. Ancak (bar­dağı her de­fa­sında ağ­zı­nız­dan uzak tu­ta­rak) iki veya üç ne­feste içi­niz! İçer­ken bes­mele çe­ki­niz. İç­tik­ten sonra da ‘El­ham­dü­lil­lah’ de­yi­niz.” bu­yur­muş­tur.

İn­san­la­rın su ih­ti­ya­cını en fazla alı­nan tuz mik­tarı be­lir­ler. Sağ­lıklı ki­şi­ler günde or­ta­lama 6-8 bar­dak su iç­meli zira suyun bir­çok kro­nik has­ta­lıkta te­davi edici özel­liği ol­duğu açık­lan­mak­ta­dır.

Yazın, kışa oranla daha fazla su içil­me­li­dir zira vücut ısın­dıkça ter­ler, su kay­be­der.

Böb­rek yet­mez­liği olan ki­şi­ler ye­terli mik­tarda su iç­me­li­dir. Böb­rek­leri tam ça­lış­mı­yorsa fazla su içmek za­rarlı ola­bi­lir. Alı­nan suyun atı­lımı nor­mal ol­ma­ya­ca­ğın­dan fazla su alı­mına bağlı ola­rak, su faz­la­lığı de­di­ği­miz tıbbi tablo or­taya çıkar.

Anne aday­ları dı­şa­rıda do­la­şır­ken sıvı ih­ti­yaç­la­rını kar­şı­la­mak için bol su iç­meli, özel­likle yaz ay­la­rında yan­la­rında su bu­lun­dur­ma­ları şart­tır. Günde en az 8-10 bar­dak su tü­ket­me­leri tav­siye edi­li­yor.

Stresli ya da en­di­şeli ol­du­ğu­muzda bir bar­dak su için su vücut sı­vı­sını ve elekt­ro­lit den­ge­sini dü­zen­le­ye­rek sa­kin­leş­meye yar­dımcı ola­cak­tır.

Su içmek için su­sa­mayı bek­le­me­yin. Unut­ma­yın; vü­cu­du­mu­zun his­set­ti­ği­miz­den çok fazla suya ih­ti­yacı var­dır.

Hiç­bir sıvı içe­ce­ğin suyun ye­rini tam an­la­mıyla tut­ma­dı­ğını unut­ma­yın. Çoğu içe­cek­le­rin di­ü­re­tik (aşırı id­rara çıkma) et­kisi var­dır. Çay, kahve, kola içer­se­niz daha sık id­rara çıkar su ih­ti­ya­cını ar­tır­mış olur­su­nuz.

Yor­gun ve terli iken, yemek sı­ra­sında ve ye­mek­ten hemen sonra, uy­ku­dan uya­nır uyan­maz, ayakta su iç­me­me­li­yiz.

DİĞER İÇECEKLER

Kola; içer­diği çok mik­tarda ni­şasta tü­revi ve as­par­tat türü tat­lan­dı­rı­cı­lar se­be­biyle za­rar­lı­dır. Bir kutu ko­lada 35 kesme şeker mik­tarı tat­lan­dı­rıcı var­dır.

Doğal maden su­ları, vü­cu­dun ih­ti­yacı olan bir­ta­kım mi­ne­ral­leri de ih­tiva et­tik­leri için zaman zaman içil­me­sinde yarar var­dır; ancak su gibi tü­ke­til­mesi du­ru­munda vü­cuda fayda değil zarar verir.

Pa­ket­len­miş meyve su­la­rına ge­lince; bu içe­cek­ler­deki doğal meyve suyu oranı ol­dukça dü­şük­tür. İçe­ri­ğinde vü­cu­dun ta­nım­la­makta zor­lan­dığı katkı mad­de­leri se­be­biyle de tav­siye edi­le­bi­lir içe­cek­ler de­ğil­dir.

Ayran ve kefir de fev­ka­lade kıy­metli içe­cek­ler­dir. Ancak ayran olur olmaz her yi­ye­cekle tü­ke­til­me­me­li­dir.

İnsan için en doğal ve en güzel içe­cek sudur. Ondan sonra da doğal ola­rak sı­kıl­mış sebze ve meyve su­la­rı­dır ki on­la­rın da en fazla yarım saat içinde tü­ke­til­mesi ge­re­kir.

Raf ömrü uzun olsun diye katkı mad­de­leri ile mu­ha­faza edil­miş her içe­cek ne kadar şık ve zarif am­ba­laj­lar içinde su­nu­lu­yor olursa olsun, sağ­lık için za­rar­lı­dır.