Bulantı Kusma

Her­kes bu­lantı duy­gu­sunu ya­şa­mış­tır ve çoğu zaman kus­ma­nın ha­ber­cisi ol­du­ğunu bi­li­nir.

Bu­lantı,

1. Gastointestinal sistemden gelen irite edici uyarılardan.
2. Araç tutması ile ilgili daha alt beyin merkezlerinden kaynaklanan uyarılardan veya
3. Kusmayı başlatacak beyin karteksi ile ilgili uyarılardan kaynaklanabilir.

Kusma, mide içe­ri­ği­nin kuv­vetli bir ref­leks ile yemek bo­rusu ve ağız yo­luyla dı­şarı atı­lı­mı­dır. Kusma geniş bir spekt­rum içinde bu­lu­nan bir­çok sis­te­mik has­ta­lık ya da emos­yo­nel bo­zuk­lukta bir semp­tom ola­rak kar­şı­mıza çı­ka­bi­lir.

Or­ga­nik has­ta­lık­lar­daki kusma be­lirli bir ya­pıda kar­şı­mıza çıkar. İlk göz­le­nen iştah kay­bı­dır (ano­reksi), kısa bir süre sonra kusma hissi (bu­lantı) or­taya çıkar. Bu olay­ları kusma (eme­zis) izler. Bu ba­sa­mak­lar ara­sın­daki süre ol­dukça de­ğiş­ken­dir. Kusma baş­la­ma­dan önce altta yatan bo­zuk­lu­ğun dü­zel­til­mesi du­ru­munda, bu­lantı ve iştah kaybı geri döner ve kusma oluş­maz.

Bu­lantı ve kusma; İn­tes­ti­nal opstrük­si­yon, sant­ral sinir sis­temi ra­hat­sız­lık­ları, in­fek­si­yon­lar, ilaç­lar, karın içi vi­se­ral or­gan­la­rın ağ­rı­la­rında me­ta­bo­lik bo­zuk­luk­lar, ge­be­lik ve psi­ki­yat­rik bo­zuk­luk­lar gibi çok geniş bir has­ta­lık yel­pa­ze­sinde kar­şı­mıza çık­mak­ta­dır.

Bu­lantı ve kus­ma­nın ka­rek­te­ris­tik özel­lik­le­ri­nin iyi be­lir­len­mesi, ta­nıya ulaş­mada ol­dukça yar­dımcı ola­cak­tır. Özel­likle dik­katli alın­mış bir hasta öy­küsü ve sis­te­mik ola­rak ya­pı­lan fizik mu­a­ye­nesi, bu­lantı ve kus­ma­nın öne­mi­nin be­lir­len­mesi, diğer semp­tom­lar ile iliş­ki­si­nin de­ğer­len­di­ril­mesi ve so­nuçta altta yatan bo­zuk­lu­ğun ay­dın­la­tıl­ma­sın­daki rolü bü­yük­tür. Bu­lantı, kusma ile iliş­kisi en az altı semp­tom sor­gu­lan­ma­lı­dır.

1- Kus­ma­nın sık­lığı, sü­resi, şid­deti ve yemek ile iliş­kisi;

2- Ate­şin kus­maya eşlik edip et­me­diği;

3- İshal, karın ağ­rısı gibi eşlik eden başka semp­tom olup, ol­ma­dığı;

4- İlaç öy­küsü;

5- Ku­su­lan ma­ter­ya­lin ni­te­liği;

6- Eşlik eden başka bir has­ta­lık olup, ol­ma­dığı;

Öy­kü­deki semp­tom­lar, dik­katli bir fizik mu­a­yene ve bun­larla bağ­lan­tılı la­bo­ra­tuar test­leri bir arada de­ğer­len­di­ril­di­ğinde kli­nis­yene yol gös­te­rici ola­cak­tır.

Bar­sak obstrük­si­yo­nuna bağlı kus­ma­larda: Kus­ma­nın ka­rak­teri ve eşlik eden semp­tom­la­rın çe­şit­li­liği, opstrük­si­yo­nun (tı­ka­nık­lı­lı­ğın) ge­lişme hı­zına ve et­ki­le­nen bar­sak seğ­men­tine bağlı ola­rak de­ği­şe­bi­lir. Mide çıkış böl­ge­sin­deki bir opstrük­si­yonda ku­su­lan ma­ter­yalde safra ol­ma­dığı gö­rü­lür yine tı­ka­nık­lık oluş­tu­ran lez­yon bir ülser nedbe do­ku­suna bağlı ola­bi­le­ceği gibi ma­lign se­yirli kan­sere bağ­lıda ola­bi­lir. Bu du­rumda kilo kaybı, iş­tah­sız­lık, kanlı kusma gibi semp­tom­lar ola­bi­lir.

İnce bar­sak or­jinli tı­ka­nık­lı­lık­larda ge­nel­likle akut bir tab­loya neden olur, ka­rında ger­gin­lik, dis­tan­si­yon ve kolit tarzı göbek çev­re­sinde ağrı ile be­ra­ber saf­ralı bas­rak muh­te­vası ku­su­lur. Ağ­rı­sız per­yot­lar ve kusma son­rası ağ­rıda azalma olur. Opstrük­si­yona sebep olan en sık neden ön­ceki cer­rahi gi­ri­şim­ler bağlı adez­yon bant­la­rı­dır (ya­pı­şık­lık­lar­dır).

Eğer opstrük­si­yon (tı­ka­nık­lık) daha dis­talde kalın bar­sak dü­ze­yinde ise ağrı kar­nın daha alt kı­sım­la­rında veya epi­gast­rik bölge de­di­ği­miz göbek üstü böl­gede olur. Ku­su­lan ma­ter­ya­lin gö­rün­tüsü ve ko­kusu dış­kıya ben­zer. Bu özel­lik kolon opstrük­si­yonu için tanı koy­du­ru­cu­dur.

Sant­ral sinir sis­temi bo­zuk­luk­la­rında(be­yinle il­gili); Kafa içi ba­sınç ar­tı­şına yol açan int­rak­ra­ni­yal yer kap­la­yan olu­şum­lar­dır. Bu du­rumda kusma ani pro­jek­til ola­bi­lir. Baş ag­rısı her zaman bu bu tab­loya eşlik et­me­ye­bi­lir. Fizik mu­a­yene göz di­binde pa­pi­lö­dem ve nö­ro­lo­jik bul­gu­lar sap­ta­na­bi­lir. Me­ne­jitte kus­ma­lar sık gö­rü­lür, diğer ateş has­ta­lık­larda gö­rü­len­lere ben­zer ka­rak­ter­de­dir. Bunun dı­şında me­ni­ere has­ta­lığı ve mig­ren tipi bağ ag­rısı yapan has­ta­lık­larda da bu­lantı ve kusma göz­le­ne­bi­lir.

İn­fek­si­yon­lar: Bak­te­ri­yel gast­ro­en­te­ritte, bu­lan­tıya ateş ve ishal eşlik eder. Bu tablo bak­teri tok­sin­le­rine veya bak­te­ri­leri içe­ren be­sin­le­rin alın­ması ile olu­şur. Tok­sin­le­rin veya bak­te­ri­le­rin bu­laş­tığı gı­da­nın alın­ma­sında 2-6 saat sonra semp­tom­lar be­lir­gin­le­şir. Aynı be­sini tü­ke­ten­lerde, ben­zer kli­nik tab­lo­nun göz­len­mesi ile ta­nıya ula­şı­lır. Yine akut viral he­pa­tit­lerde ateş ol­ma­dan veya mi­ni­mal ateşle be­ra­ber bu­lantı gün­lerce sü­re­bi­lir.

Bazı ilaç­la­rın yük­sek dozda kul­la­nıl­ması, ab­do­mi­nal or­gan­la­rın ne­op­lazm veya inf­la­ma­tu­var hüc­re­ler ta­ra­fın­dan in­filt­ras­yonu obstrük­si­yona neden ol­masa bile bu­lantı kus­maya neden ola­bi­lir.

Me­ta­bo­lik bo­zu­luk­lar: Üre­mide(akut ve kro­nik böb­rek yet­mez­liği) ke­to­a­si­dozda(kan şe­ke­ri­nin aşırı yük­sel­mesi so­nu­çunda gö­rü­len tablo), ad­di­son has­ta­lı­ğında sık­lıkla bu­lantı, kusma gö­rü­lür.

Ge­be­lik: Ge­be­le­rin %90’ında, ge­be­li­ğin ilk 12 haf­ta­sında sabah bu­lan­tı­ları var­dır.

Psi­ki­yat­rik bo­zuk­luk­lar: Ano­rek­siya ner­voza ör­ne­ğinde ol­duğu gibi yeme bo­zuk­luk­la­rında, akut ank­si­yete, dep­res­yon gibi du­rum­larda bu­lantı kusma gö­rü­lür. Bu­lantı, iş­tah­sız­lıkla bir­likte de­ğilse veya bu­lantı dö­nemi içinde kilo kaybı ol­ma­yıp, hatta kilo alı­nı­yor ise, or­ga­nik bir has­ta­lık geri planda dü­şü­nül­me­li­dir.

Şart­lan­mış ref­leks­ler: Kan gör­mek, çü­rü­müş et gibi bazı ko­ku­lar has­sas ki­şi­lerde bu­lantı, ku­maya yol aça­bi­lir. Taşıt tut­ma­sında gö­rü­len bu­lantı kus­ma­larda şart­lanma yay­gın­dır.

BULANTI-KUSMASI OLAN OLGUYA YAKLAŞIM

Akut kusma (1veya 2 gün sürer) ge­nel­likle in­fek­si­yon­lar, ilaç­lar, oral alı­nan tok­sin­ler veya üremi ve di­a­be­tik ke­to­a­si­dozda ol­duğu gibi en­do­jen tok­sin­lerle or­taya çıkar. Kro­nik kusma (1 haf­ta­dan fazla sürer) ise daha çok uzun sü­reli tıbbı ve psi­ki­yat­rik du­rum­larda göz­le­nir. Hemen ye­mek­ler­den sonra or­taya çıkan kusma mide çı­kımı obstrük­si­yo­nunda veya ko­le­sis­tit (safra ke­sesi il­tabı), pank­re­tit (pank­reas bezi il­tabı) gibi inf­la­ma­tu­var du­rum­larda göz­le­nir. Ye­mek­ten sonra geç or­taya çıkan kusma daha çok gast­ro­pa­re­zis veya daha dis­tal obstrük­si­yon­lar için ka­rek­te­ris­tik­tir. Psi­ko­je­nik kusma hemen yemek son­rası gö­rü­le­bi­lir. Ancak bu has­ta­la­rın bir­çoğu kus­mak için tu­va­let veya la­voba gibi uygun bir yer bu­lun­caya kadar ken­di­le­rini kont­rol ede­bi­lir­ler. Sabah erken sa­at­lerde olan kus­ma­lar ge­be­likte ol­duğu gibi en­dok­rin or­jinli kus­ma­lara öz­gü­dür. Öze­fa­jit ve pep­tik ül­serde yemek ye­nil­mesi bu­lan­tı­nın ra­hat­la­ma­sına neden ola­bi­lir.

Ku­su­lan ma­ter­ya­lin ka­rak­teri de ta­nım­sal ipuc­ları sağ­la­ya­bi­lir. Sin­di­ril­me­miş gı­da­la­rın ku­sul­ması, ku­su­lan ma­ter­yalde safra, kan olup, ol­ma­ma­sıda has­ta­lık ha­kınnda biz­lere ipuc­ları ve­re­bi­lir.

Kusma ile bir­likte bu­lu­nan diğer semp­tom­larda sor­gu­lan­ma­lı­dır. Ül­ser­lerde, opstrük­si­yon­larda ve inf­la­ma­tu­var olay­larda kus­maya ağrı eşlik eder. İshal, ateş veya mi­yalji var­lığı olası in­fek­si­yonu dü­şün­dü­rür. Kro­nik kusma bu­lu­nan bir­çok has­tada kilo kaybı göz­le­nir­ken, psi­ko­je­nik kus­malı ol­gu­la­rın ço­ğunda vücut ağır­lığı ko­ru­nur. Baş ağ­rısı, görme bo­zuk­luğu, men­tal durum de­ği­şik­liği ve ense sert­liği ge­nel­likle sant­ral sinir sis­te­mine ait pa­to­lo­ji­lerde or­taya çıkar. Çar­pıntı ve mu­ko­zo­larda ku­ru­luk şid­detli de­hit­ra­tas­yonda(sıvı ka­yıp­la­rına) iz­le­nir.

Kus­maya bağlı bazı komp­li­kas­yon­larda ge­li­şe­bi­lir. Akut kusma ile yemek bo­rusu alt ucu mu­ko­za­sında ha­sara bağlı kan­ma­lar gö­rü­le­bi­lir. Yine bi­linci ka­palı nö­ro­lo­jik has­ta­lığı olan­larda ku­su­lan ma­ter­ya­lin so­lu­num yol­la­rına kaç­ması so­nucu as­pi­ras­yon pnö­mo­ni­leri ge­li­şe­bi­lir. Uzun sü­reli kus­ma­larda vü­cu­tun kon­panze ede­bi­le­ce­ğin­den fazla mik­tar­larda sıvı ve elekt­ro­lit kay­bına neden ola­rak, öze­likle ço­cuk­larda ve yaşlı has­ta­larda ölüm­lere yol aça­bi­lir.

Dik­katli bir fizik mu­a­yene ile hem has­ta­lı­ğın şid­deti be­lir­le­ne­bi­lir, hem de önemli ta­nı­sal bul­gu­lar elde edi­le­bi­lir.

Fizik mu­a­yene elde edi­len bil­gi­lere göre uygun la­bo­ra­tu­var test­leri is­te­nir.

Te­davi: Ön­ce­likle kli­nik du­ru­mun cid­di­yeti tes­pit edil­me­lir.

Bu­lantı ve kus­ma­nın ba­şarı te­da­visi, alt yatan has­ta­lı­ğın ve se­be­bin te­dav­si­dir. Ancak bu­lantı ve kusma ol­dukça ra­hat­sız edici semp­tom­lar­dır ve altta yatan has­ta­lı­ğın daha da ağır­laş­ma­sına bazen ölüm ile so­nuç­lan­ma­sına neden ola­bi­lir. Bu­lantı ve kusma te­da­vi­sinde 3 aşama söz ko­nu­su­dur:

1- Altta yatan has­ta­lı­ğın ta­nım­lan­ması ve te­davi edil­mesi

2-Kan, sıvı elekt­ro­lit açık­la­rı­nın gi­de­ril­mesi, vü­cu­dun ha­yati fonk­si­yon­la­rı­nın(vital fonk­si­yon­lar) de­va­mı­nın sağ­lan­ması

3- An­ti­e­me­tik­ler(bu­lantı ön­le­yici) kul­la­nı­la­rak bu­lantı ve kus­ma­nın semp­to­ma­tik te­da­vi­si­dir.