Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Mutasavvıf Müfessir İsmâîl Hakkı Bursevî’nin Tefsîr-⁠i Âmenerrasûlü İsimli Eseri

53. Sayı · 2018/3

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

XVII. ve XVIII. yüz­yıl­larda ya­şa­mış bir âlim olan İs­mâîl Hakkı Bur­sevî İs­lâmî ilim­lere dâir pek çok kıy­metli eser ka­leme al­mış­tır.2 Mu­ta­sav­vıf yö­nüyle iş­ti­har eden Bur­sevî aynı za­manda Os­manlı dö­ne­mi­nin meş­hûr mü­fes­sir­le­rin­den bi­ri­si­dir. Tef­sir sa­ha­sında ka­leme al­dığı eser­ler onun bu sa­ha­daki yet­kin­li­ği­nin bir de­li­li­dir.

Tef­sîr-i Âme­ner­ra­sûlü, İs­mâîl Hakkı Bur­sevî’nin, 1125/1713 se­ne­sinde Türkçe ola­rak telif et­tiği tef­sir ri­sâ­le­si­dir.3 Eserde Ba­kara sû­re­si­nin 285. ve 286. âyet­leri par­ça­lar ha­linde tef­sir edil­mek­te­dir. Sade ve akıcı bir dille ka­leme alı­nan tef­sirde işârî üslûp ağır­lı­ğını his­se­tir­mek­te­dir. Ri­sâ­lede ay­rın­tılı dil­bi­lim­sel izah­lar ve ke­lâmî tar­tış­ma­lar gibi un­sur­lara yer ve­ril­me­miş­tir. Bu me­se­le­ler or­ta­lama dü­zeyde dini for­mas­yona sahip bir müs­lü­mana hitap ede­cek se­vi­yede ele alın­mış­tır. Mu­kad­di­mesi bu­lun­ma­yan eser di­rekt ola­rak Ba­kara sû­re­si­nin 285. âye­ti­nin tef­si­riyle baş­la­mak­ta­dır.

Bur­sevî 285. âye­tin ba­şında mü’min­le­rin îmâ­nın­dan önce Hz. Pey­gam­ber’in îmâ­nı­nın zik­re­dil­me­sini, îmâ­nın mer­tebe mer­tebe olu­şuyla izah et­mek­te­dir. Yine bu­rada bil­gi­nin ‘İlmü’l-yakîn, ‘Aynü’l-yakîn ve Hakku’l-yakîn şek­lin­deki de­re­ce­le­rine dair açık­la­ma­lar yap­mış­tır.4

Bur­sevî yer yer avâmm ve ha­vâs­sın kâ­i­natı oku­ması ara­sın­daki fark­lara atıf­lar yap­mak­ta­dır. Bu cüm­le­den ola­rak 285. âye­tin so­nunda yer alanوَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ ifâ­de­sini tef­sir eder­ken fenâ ma­kâ­mında olan­la­rın bu âlemde de Hakk’la bir­likte ol­duk­la­rını söy­le­mek­te­dir.5

Ri­sâ­le­nin satır ara­la­rında Bur­sevî’nin ke­lâmî pers­pek­ti­fine dair ay­rın­tı­ları da gör­mek müm­kün­dür. 286. âye­tin ba­şında yer alan لاَ يُكَلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا ifâ­de­sini tef­sir eder­ken, İmam Mâ­tu­rîdî’nin (v. 333/944) ak­sine “tek­lif-i mâ lâ yutâk”ın aklen câiz ol­du­ğunu fakat şe­hâ­det âle­minde vukû bul­ma­dı­ğını söy­ler.6

İs­ti­fâde kay­nak­la­rına dâir ay­rıntı zik­re­dil­me­yen eserde la­fız­la­rın gra­ma­tik açı­dan tah­lil­le­rine de pek fazla yer ve­ril­me­miş­tir. Bur­sevî 286. âyette bir­bi­rine yakın an­lamlı olan وَاعْفُ عَنَّا ve وَاغْفِرْ لَنَا ifâ­de­le­ri­nin ard arda ge­li­şine ve ara­la­rın­daki nüans far­kına özet ola­rak şöyle de­ğin­miş­tir:

“وَاعْفُ عَنَّا Ve biz­den âsâr-ı cerâ’imi mahv eyle. Şöyle ki def­ter-i amel­den mem­huvv olup bî-nişân ola. وَاغْفِرْ لَنَا Ve ‘uyû­bu­muzu setr eyle, tâ ki kı­yâ­mette beyne’l-halâ’ik rüs­vây ol­ma­ya­lım. Ve bunda zü­nûbu ha­se­nâta teb­dîle dahî işâ­ret var­dır. Ve bu­nunla af ve mağ­fi­ret me­yâ­nında fark hâsıl olur ki sânî ev­vel­den ak­vâ­dır. Fef­hem cid­den.”7

Bur­sevî ben­zer şe­kilde وُسْع ve مَا لاَ طَاقَةَ ifâ­de­le­ri­nin ara­la­rında da nüans farkı ol­du­ğunu, مَا لاَ طَاقَةَ’nin وُسْع’den daha me­şak­katli olan so­rum­lu­luk­lar ol­du­ğunu zik­ret­miş­tir.8

İs­mâîl Hakkı Bur­sevî’nin bu ri­sâ­le­sinde ulûmu’l-Kur’ân’a ta­al­luk eden me­se­le­lere dair yü­zey­sel bil­gi­ler ve­ril­diği gö­rül­mek­te­dir. Mi­sâ­len, sû­re­nin başı ile sonu ara­sın­daki mü­nâ­se­bete şu iki cümle ile yer ver­miş­tir:

“Pes bu sûre-i Ba­kara’nın ev­veli hi­dâ­yet ve âhiri hi­lâ­fet oldu. Zîrâ ib­tidâ mü­câ­hede seyfe mev­kûf­tur, seyf ise hı­lâ­fet eh­line me­nût­tur.”9

Diğer bir örnek ola­rak 286. âyette yer alan رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا ifâ­de­le­rini tef­sir eder­ken yap­tığı açık­la­ma­lar örnek gös­te­ri­le­bi­lir. Bur­sevî âyette müb­hem ola­rak ge­çi­len bazı nok­ta­ları, konu ile ala­kalı ri­vâ­yet­ler ışı­ğında taf­sîl et­miş­tir.10 Pek fazla ri­vâ­yet un­suru bu­lun­ma­yan ri­sâle tef­sir edi­len söz ko­nusu iki âye­tin fe­zâ­i­line dâir bil­gi­ler ve­ri­le­rek ta­mam­lan­mış­tır.11

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم[12]

[153b] آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ Ra­sûl­den murâd Hâ­temü’n-Ne­biy­yîn’dir sal­lal­lâhu aleyhi ve sel­lem ki evvel-i emr­den sâhib-i kitâb ol­du­ğunu iş‘âr için ünvân-ı ri­sâ­let ile ta‘bîr olundu. Yani Rasûl ve ona tâbi‘ olan mü’min­ler ken­dine Per­ver­di­gâ­rın­dan inzâl olu­nan Kur’ân’a ve Kur’ân içinde olan ahkâm ve şerâ’i‘ ve gay­rıyı tas­dîk ey­le­di­ler. Zîrâ mü’min­ler mu‘cizât ile tas­dîk et­tik­leri gibi Rasûl dahî ken­dine zâhir olan de­lâ­lât-ı ha­fiyye ve ce­liyye tas­dîk ey­ledi ve ken­di­nin ne­biyy-i hak ol­du­ğunu ya­kî­nen bildi. Onun için her hu­sûsta câzim oldu. Ve bunda îmân-ı kebîr ile îmân-ı sa­gîre [154a] ter­gîb var­dır. Me‘a hâzâ metbû‘ olan kimse her türlü ke­mâlle it­ti­sâfta tâbi‘den mu­kad­dem­dir. Ve tâbi‘ olan kimse gerçe mü­cer­red îmânda metbû‘la müş­te­rek­tir ve­lâ­kin îmâ­nın me­râ­tibi var­dır ki Rasûl ol me­râ­ti­bin de­rece-i ‘ul­yâ­sın­da­dır. Zîrâ mü­şâ­hede ve ‘iyânı ka­vî­dir. Onun için ha­kî­kat-i hakku’l-yakîn de­re­ce­sine vâ­sıl­dır. Sâir ev­liyâ-i ümmet ise de­rece-i hakku’l-yakîn ve ‘aynü’l-ya­kînde ve ‘avâm-ı mil­let ise mer­tebe-i ilmü’l-ya­kîn­de­dir.

İlmü’l-ya­kînde dahî mu‘teber olan, teş­kîk ile zevâl kabûl et­me­yen ilim­dir. Ve illâ mü’min nâ­mına olan­la­rın ek­seri nazar ve is­tid­lâl­den mah­rûm ol­duk­ları gibi tak­lîd­leri zayıf ol­ma­ğın ednâ bâ‘is ile ‘akî­de­leri mü­te­bed­dil olur. Ve bunda vâris-i Rasûl olan­la­rın hal­le­rine dahî işâ­ret var­dır. Zîrâ Rasûl vahy-i hakkı tas­dîk et­tiği gibi vâris-i Rasûl dahî ilhâm-ı ilâ­hîyi tas­dîk et­miş­tir. Zîrâ âlem-i şey­tân­dan âlem-i ilâha dâhil olan­larda şüphe ve şek olmaz. Onun için ves­vâs-ı nef­sâ­niyye ve ilkâ-i şey­tâ­nî­den mah­fûz ol­muş­lar­dır. Ve bun­la­rın il­hâm­ları ken­di­le­rine hüc­cet ol­duğu gibi mu‘tekid olan­lara dahî hüc­cet­tir, [154b] eğerçe ki mut­la­kan ‘avâma göre hüc­cet de­ğil­dir.

كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَمَلآئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ Bu cüm­lesi yani Rasûl ve ona tâbi olan­lar Al­lâhu Te‘âlâ­nın vü­cû­duna ve vah­de­tine ve ulû­hiy­ye­tine ve me­lâ­i­ke­nin ma‘sûm ve vâ­sıta-i Hakk ol­duk­la­rına ve ki­tâb­la­rın her biri bir pey­gam­bere nâzil ol­du­ğuna ve pey­gam­ber­ler dahî irşâd-ı nâs için meb‘ûs ol­duk­la­rına ve yevm-i âhire ve sâire ‘ale’t-taf­sîl îmân ge­tir­di­ler. Pes bunda îmân-ı ic­mâ­lî­den sonra îmân-ı taf­sî­lîye dahî işâ­ret var­dır. Ve­lâ­kin îmân-ı taf­sîlî dahî me­râ­tib üze­ri­ne­dir. Ulemâ-i ilâ­hiy­yû­nun îmân­ları kemâ yen­bağî taf­sîl üze­ri­ne­dir. Zîrâ onlar ahkâm ve şerâ’i‘in mecmû‘una mut­tali‘ ol­duk­la­rın­dan mâ ‘adâ Kur’ân’ın me‘ârif ve hakâ’ikine dahî vâsıl olup Hakk Te‘âlâyı zâ­hi­ren ve bâ­tı­nen ta‘zîm et­miş­ler­dir. Ve sâir ulemâ dahî de­re­ce­le­rine göre ehl-i taf­sîl­dir. Ve bizim şerî‘ati­miz ilâ yevmi’l-kıyâm bâ­ki­ye­dir. Ve Ra­sû­lul­lâh sal­lal­lâhu aleyhi ve sel­lem kab­rinde hayy­dır ve ulemâ-i ümmet onun vü­ke­lâ­sı­dır. Bir kimse onun is­mini bil­mese îmânı dü­rüst olmaz. Ve hâ­temü’r-rusül ol­du­ğuna dahî tas­dîki ol­masa böy­le­dir.

لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ Yani mü’minûn der­ler ki bizim îmâ­nı­mız şöy­le­dir ki pey­gam­ber­ler­den [155a] bir kim­se­nin ara­sını fark edip îmânı tah­sîs et­me­ziz, bel ki cüm­le­sine mü’miniz. Ni­te­kim yehûd ve ne­sârâ tef­rîk edip ba‘zı­la­rına kâfir ol­du­lar. Vâcib olan ise cüm­leye ‘ale’t-tes­viyye îmân­dır. Zîrâ her biri za­mâ­nında meb‘ûsün min ‘in­dil­lâh ve ‘adl-i tâmla kâ­im­dir. Ve bunda işâ­ret var­dır ki Al­lâhu Te‘âlâ ta­ra­fın­dan gam ve sürûr ve mek­rûh ve mah­bûb­dan her ne vârid olursa kabûl etmek ge­rek­tir. Zîrâ hüküm Al­lâhu Te‘âlâ­nın­dır, abd ise mah­kûm­dur. Ve her hü­kümde bir hik­met var­dır ki hayr-ı mahz­dır.

وَقَالُواْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا Yani de­di­ler ki da‘ve­tine icâ­bet ve em­rine itâ‘at ey­le­dik. غُفْرَانَكَ Biz­den sâdır olan me‘âsî ve zel­lâ­tı­mızı mağ­fi­ret eyle. رَبَّنَا Ey Per­ver­di­gâ­rı­mız وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ Ba‘de’l-mevt rücû‘ ancak sa­na­dır. Bun­dan mak­sûd ba‘s u haşri ik­râr­dır. Hakk’a rucû etmek ir­tifâ‘-ı vesâ’it ma‘nâ­sı­na­dır. Ve illâ insân her halde huzûr-i hak­ta­dır. Ve Hakk için mekân-ı mu‘ayyen ve gayr-ı mu‘ayyen ile ta‘yîn yok­tur. Bu ma‘nâ ehl-i fenâ ve mü­şâ­hade olan­lara rûşen ve pey­dâ­dır. Val­lâhu’l-Mu­vef­fık.

لاَ يُكَلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا Yani [155b] Al­lâhu Te‘âlâ her nefse ve şahsa tek­lîf etmez, illâ vüs‘ünde ve tâ­ka­tinde olanı tek­lîf eder. Bel ki âsân ve eshel vechle mu‘âmele ey­le­yip is­tif­râğ-ı tâ­kate muh­tâc ola­cak kadar ve­cihle haml-i sakîl tah­mîl etmez. Zîrâ sâhib-i şer‘i rah­me­ten li’l-âle­mîn irsâl et­miş­tir. Rah­met-i tamme ve âmme ise tes­hîl ve tey­sîr­de­dir. Ve tek­lîf-i mâ lâ yutâk etmek gerçe câ­iz­dir aklen ve­lâ­kin hâ­ricde vukû‘u yok­tur.

لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ Yani her nef­sin kesb et­tiği a‘mâl-i hayr ve a‘mâl-i şer­rin ce­zâsı ken­dine mak­sûd­dur ki gay­rıya te­câ­vüz ey­le­mez. Pes bir fi‘lin menfa‘ati fâ‘iline mün­ha­sır olunca onu tah­sîl etmek lâzım ve bir fi‘lin dahî ma­zar­ratı fâ‘iline mak­sûd olunca ondan ic­ti­nâb etmek vâ­cib­dir. Bi­nâen ‘alâ hâzâ bu âyette ter­gîb ve ter­hîb var­dır.

رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا Mü’min­le­rin ed‘iye­sin­den­dir. Yani ey Per­ver­di­gâ­rı­mız nis­yân ve ha­tâya ve­sîle ve bâ‘is olan umûrla bizi mu’âheze ve mu‘akabe ey­leme. Me‘a hâzâ nis­yân ve ha­tâ­nın hükmü merfû‘ ise de mu’âhaze müm­teni‘ de­ğil­dir. Ni­te­kim hatâ ile zehir te­nâ­vül eden kimse [156a] helâk olur. Pes fazl u rah­mete da­ya­nıp mağ­rûr ol­ma­mak ge­rek­tir. Ve nimet-i ref‘e i‘tibâr edip is­ti­dâme etmek ge­rek­tir.

رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا Ey Per­ver­di­gâ­rı­mız, biz­den mu­kad­dem gelen Benî İs­râîl üze­rine te­kâ­lîf-i şâkka haml et­ti­ğin gibi bizim üze­ri­mize öyle haml-i sakîl tah­mîl ey­leme. Bel ki uh­de­sin­den gel­me­yip azâba mü’eddî ola. Ve kavm-i Mûsâ’ya aley­his­se­lâm te­kâ­lîf-i şâkka bu idi ki ‘ibâ­det-i ‘icl et­ti­ğinde tev­be­leri kendi ne­fis­le­rini katl etmek oldu. Ve bir kimse hatâ ile bir kim­seyi katl ey­lese diyet veyâ sulh veyâ afv câiz ol­mazdı, bel ki ye­rine onu kal etmek meşrû‘ idi. Ni­te­kim kavm-i Îsâ aley­his­se­lâm bunun hı­lâ­fına idi. Ve bir sevbe veyâ cilde ferv[13] gibi ve huff[14] gibi, ne­câ­set isâ­bet ey­lese ol mevzi‘i kat‘ etmek lâzım ge­lirdi ki suyla yumak onu tat­hîr et­mezdi. Ve bir gün ve bir ge­cede elli vakit namaz farz idi. Ve ze­kât­ları rub‘-i mâl idi ki iki­yüz dir­hemde elli dir­hem­dir. Ve ‘alâ hâzâ nice şe­dâid ile müb­telâ ol­muş­lardı ki ümmet-i mer­hûme [156b] ondan mu‘âfâ ve mü­sel­lem­dir.

رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ Ey Per­ver­di­gâ­rı­mız bize tâ­ka­ti­miz ol­ma­yan nes­neyi tah­mîl etme ki azâb­dan ve­yâ­hûd tâkat-i be­şe­riy­ye­den hâric olan te­kâ­lîf­tir. Zîrâ aklen mü­cev­vez­dir, ni­te­kim mürûr etti. Ve câ­iz­dir ki مَا لاَ طَاقَةَ ile murâd eşakk olan te­kâ­lîf ola ki vüs‘den hâric gi­bi­dir. Pes bu ma­hall-i te­rakkî bâ­bın­dan olur. Zîrâ şâkk ile tek­lîf olun­ma­mayı ta­lep­ten sonra eşakk ile tek­lîf olun­mak­tan dahî af di­le­di­ler.

وَاعْفُ عَنَّا Ve biz­den âsâr-ı cerâ’imi mahv eyle. Şöyle ki def­ter-i amel­den mem­huvv olup bî-nişân ola. وَاغْفِرْ لَنَا Ve ‘uyû­bu­muzu setr eyle, tâ ki kı­yâ­mette beyne’l-halâ’ik rüs­vây ol­ma­ya­lım. Ve bunda zü­nûbu ha­se­nâta teb­dîle dahî işâ­ret var­dır. Ve bu­nunla af ve mağ­fi­ret me­yâ­nında fark hâsıl olur ki sânî ev­vel­den ak­vâ­dır. Fef­hem cid­den. وَارْحَمْنَآ Dahî her ve­cihle bize in‘âm ve te­fad­dul eyle, tâ ki esâs ve binâ ve nakş mecmû‘u hâsıl ola ki ce­hen­nem­den ha­lâs­tan sonra cen­nât-ı ‘âliye ve de­re­cât-ı refî‘a ile te­şer­rüf­tür. Ve bunda na‘îm-i rû­hânî dahî dâ­hil­dir. أَنتَ مَوْلاَنَا Yani sen bizim [157a] mevlâ ve sey­yi­di­miz ve biz senin kul­la­rı­nız. فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ Pes bizi zâ­hi­ran ve bâ­tı­nen küf­fâr ve fe­cere üze­rine man­sûr ve mu­zaf­fer eyle. Zîrâ mevlâ ve sey­yid, me­vâlî ve abî­dine nus­ret ede­gel­miş­tir.

Pes bu sûre-i Ba­kara’nın ev­veli hi­dâ­yet ve âhiri hi­lâ­fet oldu. Zîrâ ib­tidâ mü­câ­hede seyfe mev­kûf­tur, seyf ise hı­lâ­fet eh­line me­nût­tur. Onun için bu sûre Se­nâmü’l-Kur’ân ve Füs­tâtu’l-Kur’ân’dır ki ta‘al­lü­münde be­re­ket ve ter­kinde has­ret ve ne­dâ­met var­dır. Ve bu iki âyet ki Âme­ner­ra­sûlü’dür, ilâ âhi­rih, onlar ha­vâ­tîm-i Ba­kara’dır­lar. Leyle-i Mi‘râc’da bilâ vâ­sıta nüzûl et­miş­tir. Ve bu du‘âları ol gece Ra­sû­lul­lâh sal­lal­lâhu aleyhi ve sel­lem oku­yup her bi­rine ‘alâ hid­de­tin icâ­bet hâsıl ol­muş­tur. Ve bu iki âyet tahte’l-‘arş olan künûz-i cen­net­tir ki Al­lâhu Te‘âlâ on­ları yed-i kud­re­tiyle ki­tâ­bet ey­le­miş­tir, sûre-i Fâ­tiha ve Âyetü’l-Kürsî ve sûre-i Kev­ser gibi.

Bir kimse ba‘de’l-‘işâ yat­tığı zaman ol iki âyeti huzûr-i kalb ve mu­tâla‘a-i me‘ânî ile kı­râat ey­lese te­hec­cüde bedel ola. Ve her em­rinde kâfî ola. Ve si­hir­baz­lar ona zafer bul­ma­yıp [157b] si­hir­leri bâtıl ola. Ve şerr-i cin­den dahî emîn ola. Pes mü’mine lâ­zım­dır ki bu fa­zî­let ile âmil ve de­re­cât-ı âliy­yeye nâil ola. Bi-men­nihî te‘âlâ ve ke­re­mihî.

المترجم الفقير الشیخ إسماعيل حقي شرفه الله بمزيد الترقي سنة ١١٢٥15

قد وقع الفراغ من تحرير هذا الكتاب فی اول شهر ذی القعدة وانا الفقير السيد حافظ محمد امين الخطيب بجامع حداوندكار فی چكركه قد كتبته من خط الشیخ إسماعيل حقي قدس الله سره سنة ١٢٣٤16

  1. Mehmet Akif Alpaydın, Dr., T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, akifalp@hotmail.com ↩︎
  2. Hayatı ve eserleri ile alakalı ayrıntı için bkz. Şeyhî Mehmed Efendi, Vekâyi‘u’l-fudalâ, Çağrı Yayınları, İstanbul 1989, II/683; Bağdatlı İsmâîl Paşa, Hediyyetü’l-ârifîn esmâu’l-müellifîn ve âsâru’l-musannifîn, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1951, I/219-220; Hayrullah Nedim Efendi, Terceme-i Hâl-i Şeyh İsmâîl Hakkı, Hudâvendigâr Vilâyeti Matbaası, Bursa 1307, s. 1-16; Mehmed Şemseddin, Yâdigâr-ı Şemsî, Matbaa-i Vilâyet, Bursa 1332, s. 126-135; Bursalı Mehmed Tâhir, Mevlânâ eş-Şeyh İsmâîl Hakkı el-Celvetî Hazretleri, Matbaa-i Bahriyye, İstanbul 1329, s. 2-9; a.mlf, Osmanlı Müellifleri, Matbaa-i Amire, İstanbul 1333, I/28-32; Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, nr. 2307, vr. 37-56; a.mlf. Kemalnâme-i Hazret-i Hakkı, Yazma Bağışlar, nr. 2324, vr. 2b vd; Hayreddin Zirikli, el-A’lâm kâmûsu terâcim, Dâru’l-ilm li’l-melâyîn, Beyrut 2002, I/313; Ömer Rıza Kehhâle, Mu‘cemu’l-mü’ellifîn, Mektebetü’l-Müsenna – Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut ts. II/266-267; Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsîr Tarihi Tabakatü’l-Müfessirîn, Bilmen Yayınevi, İstanbul 1973, II/713-714; Ziyaeddin Coşan, İsmâîl Hakkı Bursevi ve Fatiha Suresi Tefsiri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2001, s. 25-57; Ali Namlı, “İsmâîl Hakkı Bursevî”, DİA, İstanbul 2001, XXIII/102-106. ↩︎
  3. المترجم الفقير الشیخ إسماعيل حقي شرفه الله بمزيد الترقي سنة ١١٢٥ İsmâîl Hakkı Bursevî, Tefsîr-i Âmenerrasûlü, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Halet Efendi, nr. 414/6, vr. 157b. ↩︎
  4. Bursevî, Tefsîr-i Âmenerrasûlü, vr. 153b-154b. ↩︎
  5. Bursevî, Tefsîr-i Âmenerrasûlü, vr. 155a. ↩︎
  6. Bursevî, Tefsir-i Âmenerrasûlü, Süleymâniye Kütüphanesi, Halet Efendi, nr. 414/6, vr. 155a-b. Bu görüş İmam Eş’arî’nin (v. 324/935) görüşüdür. Bkz. Mustafa Sinanoğlu, “Teklif”, DİA, İstanbul 2011, XL/385-387. ↩︎
  7. Bursevî, Tefsîr-i Âmenerrasûlü, vr. 156b. ↩︎
  8. Bursevî, Tefsîr-i Âmenerrasûlü, vr. 156b. ↩︎
  9. Bursevî, Tefsîr-i Âmenerrasûlü, vr. 157a. ↩︎
  10. Bursevî, Tefsîr-i Âmenerrasûlü, vr. 156a-b. ↩︎
  11. Bursevî, Tefsîr-i Âmenerrasûlü, vr. 157a-b. ↩︎
  12. Bursevî’nin Tefsîr-i Âmenerrasûlü isimli eserinin tespit edebildiğimiz on adet nüshası bulunmaktadır. Yaptığımız mülahazalar sonucu Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Halet Efendi, 414/6 numarada bulunan nüshanın, ibâresi en düzgün ve noksansız olan nüsha olduğunuz tespit ettik. Bursa’da Çekirge semtinde bulunan Murad Hudâvendigâr câmiinde hatîb olan müstensih Seyyid Hâfız Muhammed Emîn Efendi, bu nüshayı İsmâîl Hakkı Bursevî’nin müellif hattı nüshasından 1234 senesinde istinsâh ettiğini ifâde etmiştir.[12] (bkz Bkz. Bursevî, Tefsîr-i Âmenerrasûlü, vr. 157b) Eserin transkripsiyonunda bu nüsha esas alınmıştır. ↩︎
  13. Post, kürk. ↩︎
  14. Mest. ↩︎
  15. Mütercim, fakîr eş-Şeyh İsmâ‘îl Hakkı -Allâh onu yüksek makamlara nâil etsin- bu eseri 1125 senesinde telif etti. ↩︎
  16. Bu nüshanın istinsâhı Zilkade ayının evvelinde tamamlandı. Ben, Bursa Çekirge’de bulunan Murad Hüdâvendigâr Câmii hatîbi Seyyid Hâfız Muhammed Emin bu nüshayı Şeyh İsmâîl Hakkı’nın kaddesallâhu sirrahûnun kendi hattıyla yazılı nüshasından 1234 senesinde istinsâh ettim. ↩︎