Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Gözardı Edilmek İstenen Bir Gerçek: Şefaat Müessesi

53. Sayı · 2018/3

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Kabir azabı ger­çe­ği­nin yok­lu­ğuna sı­ğı­na­rak ken­di­le­rince te­selli bul­maya ça­lı­şan­la­rın nük­se­den bir başka has­ta­lık­ları daha var­dır. Nedir o? Bir­ta­kım mes­net­siz, da­ya­nağı ol­ma­yan, cılız id­di­a­larla, bütün ih­ti­şa­mıyla var­lı­ğını gün ışığı gibi his­set­ti­ren mu­az­zam bir mü­es­sese olan “şe­faat mü­es­se­se­sini” kıs­men veya ta­ma­men inkâr etme gibi müz­min bir has­ta­lığa daha ya­ka­lan­mış ol­ma­la­rı­dır ki bu has­ta­lık ebedî ölüm­le­rine de sebep ola­bi­lir, Allah ko­ru­sun.

Şimdi, ne di­yor­lar: Şe­fa­a­tin sö­zünü etmek bile şirk­miş. Allah aş­kına Kur’ân’dan başka bir şey kabul et­me­yen siz­ler değil mi­si­niz? Siz­ler hep Kur’ân de­mi­yor mu­su­nuz? O halde şe­fa­atle il­gili bunca âyât-u bey­yi­nâtı ne­reye ko­ya­cak­sı­nız? Hakk’ın ve adâ­le­tin ke­fe­sine mi, yoksa bâ­tı­lın ve zul­mün ke­fe­sine mi? Siz­ler neye hiz­met et­ti­ği­ni­zin far­kında mı­sı­nız? Şe­fa­a­tin kabul edil­me­ye­ce­ğini ifade eden sa­dece bir­kaç âyet-i ce­lîle var­dır. Bun­lar da kâ­fir­le­rin du­ru­munu bil­di­ren âyet­ler­dir. Evet, şe­faat hak­tır. Ancak şe­faat ede­nin ve şe­faat edi­len­le­rin şe­fa­ati ta­ma­men “iz­nul­laha” bağ­lı­dır. Sa­dece şe­faat değil ama her şey Allah’ın iz­nine bağlı değil mi? Şe­fa­a­tin izne bağlı ol­ması, yok­lu­ğu­nun değil bi­la­kis var ola­bi­le­ce­ği­nin açık bir de­lili değil mi?

Şe­fa­a­tin “iz­nul­laha” bağlı ol­du­ğunu ifade eden bir­kaç âyet-i ce­lîle:

“Onun (Allah’ın) izni ol­ma­dan Allah ka­tında kim şe­faat ede­bi­lir?”1

“Şüp­he­siz ki Rab­bi­niz, gök­leri ve yeri altı günde ya­ra­tan sonra kud­re­tiyle arşı ku­şa­tan Allah’tır. Bütün iş­leri ni­zâma koyan odur. Hiç(bir) kimse onun izni ol­ma­dıkça şe­fa­atçi ola­maz.”2

“Rah­mân’ın ka­tında izin alan­lar­dan baş­kası şe­fa­ate (şe­faat et­meye) malik ol­ma­ya­cak…”3

“O gün Rah­mân’ın izin ver­diği ve sö­zün­den razı ol­duk­la­rın­dan baş­ka­sı­nın şe­fa­ati fayda ver­mez.”4

“Ondan (Allah’tan) başka dua et­tik­leri on­lara şe­faat ede­mez­ler. Ancak bi­le­rek Hakk’a şa­hit­lik eden­ler müs­tesna (Onlar Allah’ın iz­niyle şe­faat eder­ler).5

“Allah, on­la­rın geç­mi­şini de ge­le­ce­ğini de bilir. Onlar (o me­lek­ler) ancak Allah’ın râzı ol­duğu kim­seye şe­faat ede­bi­lir­ler. Onlar Allah kor­ku­sun­dan (tirim tirim) tit­rer­ler.”6

“Allah’ın izin ver­di­ğin­den başka (hiç­bir) kim­se­nin şe­fa­ati fayda ver­mez.”7

“Ey Ra­sû­lüm, Sen on­lara de ki: “Şe­fa­a­tin ta­mâmı Allah’ın iz­nine bağ­lı­dır.”8

Me­al­le­rini sun­du­ğu­muz bu âyet-i ce­lî­le­ler­den şe­fa­a­tin ta­hak­ku­ku­nun üç şarta bağlı ol­duğu açıkça an­la­şıl­mak­ta­dır:

1- Şe­faat ede­cek olan kim­se­den Allah’ın razı ol­ma­sı­dır.

2- Allah’ın, şe­faat edi­le­cek kim­se­den de razı ol­ma­sı­dır.

3- Allah’ın hem şe­faat eden, hem de şe­faat edi­len için izin ver­miş ol­ma­sı­dır.

Allah (c.c) bu üç şar­tın ta­ma­mını şu ayette top­la­mış­tır:

“Gök­lerde nice me­lek­ler var ki Allah’ın di­le­ye­ceği ve razı ol­du­ğuna izin ver­me­den (önce) on­la­rın şe­fa­at­leri hiç­bir şeye fayda ver­mez.”9

Âyette, Allah di­le­yip izin ver­me­den önce ifa­desi, izin şar­tını be­lir­tir­ken; râzı ol­duğu ifa­desi ise hem şe­faat eden, hem de şe­faat edi­lene olan rı­za­sını bil­dir­mek­te­dir. Şe­fa­a­tin dilde an­lamı araya gir­mek, bi­rin­den baş­kası adına ri­cada bu­lun­mak, hata ve ku­sur­la­rı­nın ba­ğış­lan­ma­sını di­le­mek gibi an­lam­lar ifade eder. Is­tı­lahî (din­deki) ma­nası ise, başta âhir zaman pey­gam­beri Hz. Mu­ham­med Mus­tafa (s.a.v) olmak üzere diğer bütün pey­gam­ber­le­rin, me­lek­le­rin, sıd­dık­la­rın, şe­hit­le­rin, âlim­le­rin, sâ­lih­le­rin ve Allah’ın izin ve­re­ceği sâir kim­se­le­rin kı­yâ­met gü­nünde, şe­faat edil­me­le­rine izin ve­ri­len kim­se­lere de­re­ce­le­rine göre şe­faat et­me­le­ri­dir.

“Makâm-ı Mah­mud” bir şe­faat ma­ka­mı­dır ki bu “Şe­faat-i Uzmâ” en büyük ve en kap­samlı bir şe­fa­at­tir. Mah­şer hal­kı­nın ta­ma­mı­nın müs­te­fit ola­cağı bir şe­faat ma­ka­mı­dır. O deh­şetli ve sı­kın­tılı günün mih­net ve me­şak­ka­tin­den mah­şer halkı bir an evvel kur­tu­lup “Mah­keme-i Kübrâ”nın baş­la­ması için ya­pı­lan en büyük bir şe­fa­at­tir. İşte bu umûmî şe­faat, ule­mâ­nın it­ti­fa­kıyla sa­dece Efen­di­miz’e (s.a.v) mah­sus bir şe­fa­at­tir: Hesap gör­me­den cen­nete gi­re­cek olan bir takım mü’min­lere şe­fa­ati, cen­net­teki mü’min­le­rin de­re­ce­le­ri­nin yük­sel­mesi için şe­faat et­mesi, ce­hen­neme gir­meyi hak eden mü’min­le­rin ce­hen­nem­den azat edil­me­leri için şe­faat et­mesi, ce­hen­nemde azap çek­mekte olan gü­nah­kar mü’min­le­rin azap­la­rı­nın sona erip ce­hen­nem­den çık­ma­ları için şe­faat et­mesi, bir kısım salih mü’min­le­rin amel­le­rin­deki tak­sî­rât­la­rı­nın gi­de­ril­mesi için şe­faat et­mesi, mah­şerde hesap gör­mekte olan bazı mü’min­le­rin he­sap­la­rı­nın ha­fif­le­til­mesi için şe­faat et­mesi, ehl-i beyt­ten hiç­bir mü’minin ce­hen­neme gir­me­mesi için şe­faat et­mesi, a‘rafta ka­lan­la­rın cen­nete gir­me­leri için şe­faat et­mesi, Ebu Tâlip’in azâ­bı­nın ha­fif­le­til­mesi için şe­faat et­mesi.10

İmam Kas­tal­lâni, şe­fa­ati şu kı­sım­lara ayı­rı­yor:

1- Bütün mah­şer hal­kına olan umûmi bir şe­fa­at­tir ki bu şe­faat ma­ka­mına “Makâm-ı Mah­mûd” denir ki Efen­di­miz’e has bir şe­faat ma­ka­mı­dır.

2- Hesap ve mizan gör­me­den cen­nete gi­re­cek mü’min­lere şe­fa­a­ti­dir.

3- Ce­hen­neme gir­meyi hak eden gü­nah­kar mü’min­le­rin ce­hen­nem aza­bın­dan kur­tul­ma­ları için şe­faat et­me­si­dir.

4- Ce­hen­nemde azap çek­mekte olan bir kısım mü’min­le­rin ce­hen­nem­den çı­ka­rıl­ma­ları için şe­faat et­me­si­dir.

5- Cen­net­teki mü’min­le­rin de­re­ce­le­ri­nin art­ması için şe­fa­a­ti­dir.

6- İmâm Su­yûtî’ye göre: “Ebedî ce­hen­nemde ka­la­cak olan­la­rın azap­la­rı­nın kıs­men ha­fif­le­til­mesi için şe­fa­a­ti­dir.

7- Me­dine hal­kına özel şe­fa­a­ti­dir.11

Şe­fa­a­tin hak ol­duğu hu­susu Kur’ân, sün­net ve ic­mâya da­ya­nır.

“Ey Ra­sû­lüm, ge­ce­nin bir bö­lü­münde sa­dece sana mah­sus (olmak üzere) na­file namaz kıl. Mu­hak­kak Rab­bin Seni Makam-ı Mah­mûd’a (övül­müş bir ma­kama) er­di­re­cek­tir.”12

el-Vâ­hidî, Ebu’l-Hasan, es-Sa‘lebî ve Fah­red­din er-Râzî’ye göre, bütün mü­fes­sir­ler Makam-ı Mah­mûd’un bir şe­faat ma­kamı ol­du­ğunda it­ti­fak et­miş­ler­dir.

Ab­dul­lah ibn Ömer (r.a) an­la­tı­yor: “Ra­sû­lul­lah’a (s.a.v) Makam-ı Mah­mûd’un ne ol­duğu so­rul­du­ğunda “Makam-ı Mah­mûd bir şe­faat ma­ka­mı­dır.” diye cevap verdi.

Yine İbn Ömer (r.a), Allah Ra­sûlü’nün (s.a.v) şöyle bu­yur­du­ğunu ri­vâ­yet eder: “Kı­ya­met gü­nünde in­san­lar, ce­ma­at­ler ha­linde olur­lar. Her ümmet, pey­gam­be­rine tâbî ola­cak; “Ey filan, bize şe­faat et! Ey filan, bize şe­faat et…” di­ye­cek­ler. En so­nunda Pey­gam­be­ri­miz şe­faat ede­cek. İşte o gün Allah’ın (c.c), Ra­sûlü’nü Makam-ı Mah­mûd’a ulaş­tır­dığı gün­dür.”13

Ebû Hu­reyre (r.a) de şöyle ri­va­yet eder: “Efen­di­miz’e (s.a.v) Makâm-ı Mah­mûd’un ne ol­duğu so­ru­lunca, “Makâm-ı Mah­mûd, şe­faat ma­ka­mı­dır.” bu­yur­du­lar.”14

Kâb b. Mâlik de Efen­di­miz’in şöyle bu­yur­du­ğunu ri­va­yet eder:

“Kı­ya­met günü in­san­lar top­la­nır­lar. Ben ve üm­me­tim yük­sek bir yerde bu­lu­nu­ruz. Rab­bim bana yeşil bir hulle (el­bise) giy­di­rir. Sonra bana izin ve­ri­lir ve Rab­bi­min söy­le­memi di­le­diği şey­leri söy­le­rim. İşte bu (makam), Makâm-ı Mah­mûd’dur (şe­faat ma­kâ­mı­dır).15

Üveys el-En­sarî (r.a) der ki:

“Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) şöyle bu­yur­du­ğunu işit­tim: “An­dol­sun ki kı­ya­met gü­nünde yer­yü­zün­deki taş­lar­dan ve ağaç­lar­dan daha çok kim­se­lere şe­faat ede­ce­ğim.”16

Avf b. Mâlik ve Ebû Musa el-Eşarî (r.a), Efen­di­miz’in (s.a.v) şöyle bu­yur­du­ğunu ri­va­yet eder­ler: “Rab­bim ta­ra­fın­dan bana büyük bir melek geldi ve Rab­bim beni üm­me­ti­min ya­rı­sını cen­nete koy­makla üm­me­time şe­faat etmem ara­sında mu­hay­yer bı­raktı. (Üm­me­time) şe­fa­ati ter­cih ettim. Bu şe­fa­a­tim, Allah’a ortak koş­ma­yan­lar için­dir.”17

Zeyd b. Erkam ve on küsûr sa­hâbe, Efen­di­miz’den (s.a.v) şu hu­susu ri­va­yet edi­yor­lar:

“Kı­ya­met gü­nünde üm­me­time şe­fa­a­tim hak­tır. Kim bunu inkâr ederse o şe­faat edil­meye ehil (bir kimse) de­ğil­dir.”18

Bir başka hadîs-i şe­rîfte Efen­di­miz (s.a.v) şöyle bu­yurdu:

“Her pey­gam­be­rin, üm­meti için müs­te­câb bir duası var­dır. (Her pey­gam­ber du­a­sını yap­mış iken) ben ise (bu) duamı kı­ya­met gü­nünde üm­me­time şe­faat (etmek) için sak­la­dım.”19

Allah Ra­sûlü şöyle bu­yurdu:

“Ben kı­ya­met gü­nünde Âde­mo­ğul­la­rı­nın efen­di­si­yim. İlk şe­faat edip de şe­fa­ati kabul edi­le­cek olan benim.”20

Ab­dul­lah b. Câda (r.a) “Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) şöyle bu­yur­du­ğunu işit­tim: “Üm­me­tim­den bir ki­şi­nin ( Hz. Osman veya Uveys el-Kâ­râni) şe­fa­a­tiyle Benî Temim Ka­bi­le­sin­den daha çok kim­se­ler cen­nete gir­meye hak ka­za­na­cak­tır.”21

Ehl-i sün­net ule­ma­sına göre şe­faat aklen caiz ama nak­len va­cip­tir. Çünkü şe­fa­a­tin sıh­ha­tine de­lâ­let eden ha­ber­ler mü­te­vâ­tir­dir. Selef-i sa­li­hîn ule­ması ve ondan sonra gelen ehl-i sün­net âlim­leri şe­fa­a­tin hak ol­duğu hu­su­sunda it­ti­fak ha­lin­de­dir­ler. Ke­bâir-i günah iş­le­yen­le­rin ebedî ola­rak ce­hen­nemde ka­la­cağı gö­rü­şünü be­nim­se­yen bazı Mu­te­zile âlim­leri şe­fa­ati kıs­men red­de­di­yor­lar.

Ehl-i sün­net ule­ma­sı­nın ilm-i kelam/akâid ile il­gili eser­le­rine bak­tı­ğı­mızda ne­rede ise bu eser­le­rin ta­ma­mında şe­fa­atle il­gili bö­lüm­leri gör­mek müm­kün­dür. Yani şe­fa­a­tin ayet ve mü­te­vâ­tir se­vi­ye­sine ula­şan hadîs-i şe­rîf­lerle des­tek­len­diği ifade edi­li­yor ve şe­fa­a­tin hak ol­duğu te­zini sa­vu­nu­yor­lar. İslam akâ­i­dinde ilk ya­zı­lan eser İmam-ı A‘zâm (r.a) Haz­ret­leri’nin el-Fıkhu’l-Ekberidir. Bu ese­rinde İmam A‘zâm şöyle bu­yu­ru­yor:

“Bütün pey­gam­ber­le­rin şe­fa­ati hak­tır. Pey­gam­be­ri­miz’in (s.a.v) gü­nah­kar mü’min­lere, ce­hen­nem azâ­bını hak etmiş büyük günah iş­le­yen kim­se­lere şe­fa­ati hak­tır. Kitap ve sün­netle sa­bit­tir.”

İslam akâ­i­dinde çok önemli bir yeri olan, İmam Ta­hâvî’nin hicrî 200 yı­lı­nın or­ta­la­rında yaz­dığı el-Akî­detü’t-Ta­hâ­viyye isimli eser şe­fa­a­tin hak ol­du­ğunu be­lir­tir. Kitap ve sün­netle sabit ol­du­ğunu kay­de­der. Mâ­tu­ridî akî­de­sine ait Ömeru’n-Ne­sefî ve Mu­ham­med b. es-Sıd­dîkî ed-De­vânî’nin akâid ile il­gili eser­le­rinde şe­fa­atle alâ­kalı şu ibâ­re­ler yer al­mak­ta­dır.

“Bi­lu­mum pey­gam­ber­le­rin ve pey­gam­ber­ler­den başka (Allah’ın mü­sa­ade ede­ceği) ha­yırlı kim­se­le­rin (mü’min­ler­den) büyük günah sâ­hibi olan kim­se­lere şe­faat et­me­leri hak­tır ve ger­çekte sa­bit­tir.”

Hicrî 500 yı­lında vefat eden Fah­red­dîn Râzî ile bir­çok mü­na­za­rası olan Nu­red­din es-Sâ­bûnî’nin Mâ­tu­rîdî akâ­i­dine ait el-Bi­dâye fî-Usûli’d-Dîn adlı ese­rinde, “Pey­gam­ber­le­rin ve (Allah’ın mü­sa­ade ede­ceği) ha­yırlı kim­se­le­rin şe­fa­at­leri hak­tır. Kitap ve sün­netle sa­bit­tir. Şe­fa­atle il­gili hadîs-i şe­rîf­ler mü­te­vâ­tire yakın ha­dis­ler­dir.” diye kayıt al­tına alın­mış­tır.

İmam Ga­zâli (r.a) İhyâ-ı Ulûmi’d-Dîn’de şe­faat ko­nu­sunu iş­ler­ken giriş bö­lü­münde şun­ları zik­ret­mek­te­dir:

“Pey­gam­ber­le­rin, sıd­dık­la­rın, (şe­hit­le­rin) şe­fa­ati hak­tır. Âlim­ler, salih kim­se­ler ve Allah ka­tında kadr u kıy­meti olan kim­se­ler de kı­ya­met gü­nünde eh­line, ak­ra­ba­sına, dost­la­rına ve ta­nı­dık­la­rına (Allah’ın mü­sa­a­desi nis­pe­tinde) şe­faat ede­cek­ler­dir.”

  1. Bakara, 2/255. ↩︎
  2. Yunus, 10/3. ↩︎
  3. Meryem, 19/87. ↩︎
  4. Tâhâ, 20/109. ↩︎
  5. Zuhruf, 43/86. ↩︎
  6. Enbiya, 21/28. ↩︎
  7. Sebe, 34/23. ↩︎
  8. Zümer, 39/44. ↩︎
  9. Necm, 53/26. ↩︎
  10. Ahmet Ziyaüddin Gümüşhanevi (k.s), Levâmi-ul Ukul, 2/35. ↩︎
  11. Kastallânî, Mevâhîb-i Ledünnîye, 8/365-366-369. ↩︎
  12. İsra, 17/79 ↩︎
  13. Buhârî, İsrâ, 6/72 ↩︎
  14. Ahmed b. Hanbel, Müsned, 3/456. ↩︎
  15. Ahmed b. Hanbel, Müsned, 2/495-354. ↩︎
  16. Taberâni, 10/379. ↩︎
  17. Tirmizî; Ahmed b. Hanbel; İbn Mace; İbn Hibban; Mişkâtu’l-Mesâbih, 9/5600. ↩︎
  18. Mişkatu’l-Mesâbih, 9/5599. ↩︎
  19. Buhârî, 8/56; Müslim, İman, 1/188. ↩︎
  20. Müslim, el-Fezâil, 4/782. ↩︎
  21. Tirmizî; Dâremî; İbn Mâce; Mişkâtu’l Mesâbih, 9-5601. ↩︎