Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Tevbe İlâhî Bir Lütuftur

28. Sayı · 2012/4

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Tevbe, geç­mişte iş­le­nen günah ve is­yan­la­rın ver­diği “iç ağrı ve san­cı­lar”dır. Çünkü günah ve ka­ba­hat­ler mü­mi­nin hem hu­zu­runu ve hem de uy­ku­sunu ka­çı­rır ve ka­çır­ma­lı­dır da. Tevbe gö­nülde ateş­le­nen bir alev­dir. et-Tüs­terî (r.a)’nin ifa­de­siyle: “Kötü huy­ları iyi huy­lara teb­dîl et­mek­dir (de­ğiş­tir­mek­tir).” Bu da hal­vet, sus­mak ve helâl lokma ile müm­kün­dür. Çünkü helâl lokma bir­çok ma­nevi has­ta­lık­lar için bir şifa kay­na­ğı­dır. Hasan-ı Basrî (r.a) der ki: “Bir helal lokma ile (bi­iz­nil­lah) kırk has­tayı te­davi ede­rim.” Sehl b. Ab­dil­lah der ki: “Bizim yo­lu­mu­zun, mes­lek ve meş­re­bi­mi­zin sar­sıl­maz (ve ke­sin­likle taviz ve­re­me­ye­ce­ği­miz) üç ana um­desi var­dır:

1- Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın ha­ya­tını (sün­neti se­ni­ye­le­rini) vaz­ge­çil­mez bir ana pren­sip kabul ede­riz.

2- Bütün amel ve iba­det­le­ri­mizde ni­ye­tin hâlis ol­ma­sını esas alı­rız (ih­lâsı ol­mazsa olmaz bir şart ola­rak kabul ede­riz).

3- Vü­cu­dun helal bir lokma ile bes­len­me­si­nin bütün iba­det­ler için bir esas teş­kil et­ti­ğini kabul ede­riz.”

Şüphe yok ki iş­le­nen bütün ku­sur­lar­dan ne­dâ­met duyup, ku­sur­ları ala­bil­di­ğine örten ve ayıp­ları en iyi bilen Hâlik Teala’ya bütün bir sa­mi­mi­yetle yö­nel­mek Allah yol­cu­la­rı­nın vaz­ge­çil­mez mes­lek ve meş­rebi ol­muş­tur. Çünkü tevbe kur­tu­lu­şun ye­gâne re­çe­tesi, fe­lâha er­me­nin ana ser­ma­ye­si­dir.

Hiç­bir günah iş­le­me­mek me­lek­le­rin bir özel­liği ol­duğu bi­lin­diği gibi; dur­ma­dan, ıs­rarla ve inatla gü­naha devam et­me­nin de şey­tânî bir vasıf ol­duğu unu­tul­ma­ma­lı­dır. İn­sa­noğ­lunu şer, isyan ve hatta küfür ba­tak­lı­ğına düş­mek­ten ancak “iki ateş”ten biri kur­ta­ra­bi­lir. Bun­lar­dan biri ne­dâ­met­ten do­layı mey­dana gelen alevli bir ateş, di­ğeri ise ce­hen­nem ate­şi­dir. “Sen ce­hen­ne­min ate­şin­den çok daha ehven olan ne­dâ­met ve has­ret ate­şine ya­na­sın ki da­ya­nıl­ması daha zor ve çetin olan ce­hen­nem ate­şin­den kur­tu­la­sın.”

Zaten tev­be­nin en önemli ru­kün­le­rin­den biri ve ilki de “ne­dâ­met­tir”. Efen­di­miz (s.a.v) “Ne­dâ­met tev­be­dir.” bu­yur­muş­lar. “Hac Ara­fat’tır.” bu­yur­duk­ları gibi nasıl ki Ara­fat vak­fesi ol­ma­dan hac iba­deti sahih ol­mu­yorsa, ne­dâ­met (iş­le­nen gü­nah­lar­dan nef­ret duyup piş­man­lık duy­ma­dan) ya­pı­lan tev­be­nin de ka­bule şayan bir tevbe ol­ma­dığı hadis-i şe­rif­ten açıkça an­la­şıl­mak­ta­dır.

Ancak bu ne­dâ­me­tin oluş­ması için ki­şi­nin, iş­le­diği her gü­na­hın Allah’ın rı­za­sını, mu­hab­be­tini ka­zan­maya büyük bir engel teş­kil et­ti­ğini bil­miş ol­ması lazım. İşte bir te­fek­kür ve te­zek­kür ne­ti­ce­sinde mey­dana gelen bu bilgi, ne­dâ­met(piş­man­lık) ve has­ret duy­gu­la­rını mey­dana ge­ti­ri­yor. Böy­lece geç­mişte iş­le­nen gü­nah­lara karşı piş­man­lık, ge­le­cekte de günah iş­le­meme azmi mey­dana ge­ti­ri­yor (yani bir azim/kesin karar or­taya çık­mış olu­yor). İşte “rucû’” an­la­mında kul­la­nı­lan tev­be­nin açık ma­nası, gü­nah­ları terk ve terk için ve­ri­len kesin ka­ra­rın adı­dır.

İlk insan ve ilk pey­gam­ber Adem (a.s)’a gelen ilk ilahî tek­lif ya­sakla il­gi­li­dir. Bu se­beple haram ve ya­sak­lar­dan sa­kın­mak, iba­de­tin ve kul­lu­ğun as­lını teş­kil etmiş olu­yor. Ki­şi­nin şu veya bu se­beple değil de sa­dece “Allah haram kıl­dığı için” ve “Allah’tan kork­tuğu için” ha­ram­dan sa­kın­mış ol­ması başlı ba­şına bir iba­det­tir. İmam Bir­givî (r.a): “Zerre kadar bir ha­ra­mın terki, bütün in­san­la­rın ve hatta cin­le­rin yap­tığı iba­det­ten daha ha­yır­lı­dır.” der. Hz. Ebû Hu­reyre (r.a)’ın ri­va­yet et­tiği bir hadis-i şe­rifte de Efen­di­miz (s.a.v) şöyle bu­yu­ru­yor: “Ya­pa­ca­ğım şu beş tav­si­yemi ben­den alıp on­larla amel ede­cek veya on­larla amel ede­cek bir baş­ka­sına öğ­re­te­cek kim ola­bi­lir?” diye bu­yur­duk­la­rında “Ben ya­pa­rım (Yâ Ra­sû­lal­lah).” dedim. Bunun üze­rine hemen elim­den tut­tu­lar ve bana şu beş emir ve tav­si­yeyi sı­ra­la­dı­lar:

1- (Bi’lumûm) ha­ram­lar­dan sakın (uzak dur) ki in­san­la­rın (içinde) en çok iba­det edeni (Allah’tan en çok kor­kan, en âbid, en mut­takî bir kimse) ola­sın.

2- Allah’ın tak­sî­mâ­tına rızâ gös­ter (ka­naat ehli) ol ki (in­san­la­rın en hu­zurlu) ve en zen­gini ola­sın.

3- Kom­şuna ihsân (ve ik­râmda) bulun (onunla iyi geçin) ki kâmil (bir) mümin ola­sın.

4- Ken­din için sev­di­ğini (arzu edip is­te­di­ğini) in­san­lar için (mümin kar­deş­le­rin için) de arzu (ve talep et) ki (olgun bir Müs­lü­man ola­sın.)

5- Gül­meyi de çok yapma zira çok gül­mek (ki­şi­nin) kal­bi­nin ölü­müne (ka­tı­laş­ma­sına) sebep olur.”1

Yine Ebû Hu­reyre’den nak­le­di­len bir başka hadis-i şe­rifte Efen­di­miz şöyle bu­yu­ru­yor: “Size ya­sak­la­dı­ğım şey­den (şid­detle) ka­çı­nın em­ret­ti­ğim şeyi de gü­cü­nü­zün yet­tiği nis­pette ye­rine ge­tir­meye ça­lı­şın…”2

Ra­sûl­lul­lah’ın emir­lerde ol­duğu gibi, ya­sak­lar için “gü­cü­nüz yet­tiği kadar” ya­sak­lar­dan sa­kı­nın değil de “şid­detle ka­çı­nın (uzak durun)” diye bu­yur­muş ol­ma­la­rın­dan kul­luk gö­re­vinde asıl ola­nın (daha önemli ola­nın) “haram ve ya­sak­la­rın terki” ol­duğu zım­nen an­la­şıl­mak­ta­dır. 

Tevbenin Ahkâmı (Hükümleri)

Tev­be­nin vacip ol­ma­sı­nın hükmü:

Tev­be­nin farz oluşu hem aklî ve hem de naklî delil ile sabit ol­muş­tur: “Ey mü­min­ler, hep bir­likte (top­luca) tevbe edi­niz ki fe­lâha ere­si­niz.”3

“Ey iman eden­ler Allah’a nasûh bir tevbe ile tevbe edi­niz…”4

Ayet-i ce­li­lede geçen nasûh tev­be­sin­den mak­sat şart­la­rını câmi (ge­rekli şart­ları içinde top­la­yan) bir tev­be­dir. Başta sa­hâbe-i kirâm olmak üzere ule­mâ­nın izah ve be­yan­la­rında nasûh ke­li­me­sinde, tevbe için ara­nan şart­la­rın ta­mamı mev­cut­tur. Do­la­yı­sıyla bu tevbe, şart­la­rına uygun ola­rak ya­pı­lan mak­bûl bir tev­be­dir. Hz. Ali (r.a)’ye göre nasûh tev­besi şöyle olur:

1- Dil ile is­tiğ­fâr etmek,

2- Be­de­nen iş­le­nen gü­nah­lara bir daha dön­me­mek üzere azim ve karar içinde olmak,

3- Farz olan iba­det­le­rin iâ­desi (kaza edil­mesi),

4- Ya­pı­lan zu­lüm­le­rin te­lâ­fîsi,

5- Hak sa­hibi ki­şi­ler­den he­lal­li­ğin alın­ması,

6- Nef­sin is­yana, fısk u fü­cûra alış­tı­rıl­dığı gibi bu de­fada taat ü iba­dete alış­tı­rıl­ması.

Hz. Ömer ve Muâz b. Cebel (r.anhümâ)’e göre: Me­me­den çıkan sütün tek­rar me­meye dön­me­mesi gibi, bir daha gü­naha dön­me­mek üzere ya­pı­lan sa­mimi bir tev­be­dir.

Mu­ham­med b. el-Ka’b (r.a)’a göre ise: Bu tev­be­nin dört şartı var­dır:

1- Li­sa­nen is­tiğ­fârda bu­lun­mak,

2- Be­de­nen gü­nah­lara bir daha dön­me­mek üzere gü­nah­ları söküp atmak,

3- Kötü huy ve kötü huylu in­san­lar­dan hic­ret etmek,

4- Yap­tığı bu güzel dö­nüşü kal­binde saklı tut­mak ila­nını yap­ma­mak.

Said b. Cü­beyr (r.a)’e göre:

1- Ya­pı­lan tev­be­nin kabul ol­ma­ma­sın­dan sü­rekli korku ve en­dişe içinde olmak (do­la­yı­sıyla tev­beye devam etmek),

2- Ya­pı­lan tev­be­nin ka­bu­lün­den hep ümit var olmak ve tev­beye mü­da­vim olmak,

3- Taat ü iba­dete hız ka­zan­dır­mak.

Şakîk-ı Belhî’ye göre:

1- Sü­rekli ken­dini kı­na­yıp azar­la­ması,

2- De­vamlı ola­rak piş­man­lık (ne­dâ­met) içinde olmak.

Zün­nûn-i Mısrî’ye göre:

1- Kıl­letü’l-kelâm (az ko­nuş­mak),

2- Kıl­letü’t-taâm (az yemek),

3- Kıl­letü’l-menâm (az uyu­mak).

Cü­neyd-i Bağ­dâdî’ye göre: Gü­na­hın her çe­şi­dini ha­ya­tın­dan çı­ka­rıp bü­tü­nüyle zik­rul­lah ile meş­gul ol­mak­tır.

Bütün bu açık­la­ma­lar­dan çıkan ne­tice: mak­bul bir tevbe sa­dece dil ile ya­pı­lan değil, bi­la­kis vü­cu­dun bütün hüc­re­le­riyle ya­pı­lan tev­be­dir.

Tev­be­nin ikinci hükmü: Fevrî ola­rak (ge­cik­tir­me­den) ya­pıl­ması hu­su­sun­da­dır. Tev­be­nin tev­fîri (ge­cik­ti­ril­mesi) ha­ram­dır. Çünkü Allah (c.c) “Rab­bi­ni­zin mağ­fi­re­tine ko­şu­nuz…”5 bu­yu­ru­yor. Yani tevbe edip mağ­fi­re­ti­nizi di­le­meye acele edi­niz.

Aklî ola­rak da şöyle dü­şü­ne­lim: müz­min bir has­ta­lığa ya­ka­la­nan bi­rine mü­te­has­sıs bir dok­tor: “Şu te­da­viyi uy­gu­lar­san bu has­ta­lık­tan kur­tu­lup sıh­hat bu­la­cak­sın, aksi halde has­ta­lı­ğın ar­ta­cak ve he­lâ­kine sebep ola­cak­tır.” diye tav­si­yede bu­lun­du­ğunda has­ta­nın tavrı ne olur veya ne ol­ma­lı­dır? “Ace­lesi yok, bu te­davi işini son­rada hal­le­de­riz” mi der, yoksa bütün im­kan­la­rını se­fer­ber ede­rek alel acele te­davi yön­tem­le­rine mi baş­vu­rur? Tabi ki bunu yapar. İşte tevbe de tıpkı bunun gi­bi­dir.

Şart­la­rına uygun ola­rak ya­pı­lan bir tevbe, gü­nah­ları silip yok eden bir şifa kay­na­ğı­dır, bir kur­tu­luş re­çe­te­si­dir. Gü­nah­lar ve ha­ram­lar ise helâk edici ve öl­dü­rücü birer ze­hir­dir. Bu ze­hir­le­rin pan­ze­hiri ancak ve ancak tev­be­dir, ne­dâ­met­tir, yanıp tu­tuş­mak­tır. Hz. Aişe (r.a) va­li­de­mi­zin nak­let­tiği bir hadis-i şe­rifte Efen­di­miz (s.a.v) şöyle bu­yu­ru­yor: “Ölüm bir ga­ni­met­tir, günah ve isyan (fısk u fücûr) bir mu­si­bet, bir sı­kıntı ve ız­dı­rap kay­na­ğı­dır. Fa­kir­lik bir ra­hat­lık­tır (çünkü kalbi mal ve ser­vetle meş­gul değil, ahi­rette de mal he­sa­bını ver­mek­ten emin­dir.) Zen­gin­lik bir dert ve sı­kın­tı­dır (çünkü helal ise he­sâbı var, harâm ise azabı var). Akıl, Allah’ın kul­la­rına (en büyük) bir he­di­ye­si­dir (en büyük bir ni­met­tir). Bun­dan do­la­yı­dır ki Adem (a.s) iman ile akıl ara­sında mu­hay­yer bı­ra­kı­lınca ih­ti­yârı iman değil de akıl ol­muş­tur. Çünkü iman akla ta­bî­dir. Ce­ha­let büyük bir sa­pık­lık­tır (bir çok az­gın­lık ve taş­kın­lık­la­rın ana se­be­bi­dir). Zul­mün (her çe­şi­di­nin sonu) bir ne­dâ­met (ve hüs­rân)dır. Taat ü iba­det de bir gö­zay­dın­lı­ğı­dır (hem dün­yevî hemde uh­revî ha­ya­tın hu­zu­runa bir ve­si­le­dir). Allah kor­ku­sun­dan ağ­la­mak, ce­hen­nem (aza­bın)dan emin ol­mak­tır. Gül­mek be­de­nin he­lâ­kı­dır. Gü­nah­lar­dan (ge­rek­tiği şe­kilde) tevbe eden kimse günah iş­le­me­miş gi­bi­dir.”

Konu ile ala­kalı İbn Abbas (r.a)’tan ri­va­yet edi­len bir başka hadis-i şe­ri­fin meali şöy­le­dir: “Nâdim olan kimse (gü­nah­la­rın­dan ne­dâ­met duyup tevbe eden kimse) Allah’ın rah­me­tini (bek­le­meyi) hak etmiş olur. Ken­dini be­ğe­nen kimse (de) Allah’ın aza­bını (ve ilahî rah­me­tin­den uzak­laş­ma­sını) bek­le­miş olur. Her şahıs ölüm anında, (ha­yatı bo­yunca) yap­tık­ları ile karşı kar­şıya kalır. Amel­ler için en tu­tarlı ve en ge­çerli olan husus so­nuç­la­rı­dır. Bun­dan do­layı (Ra­sû­lul­lah) Efen­di­miz (s.a.v) şöyle dua ederdi: “Ey Al­la­hım, öm­rü­mün en ha­yırlı kısmı sonu olsun, amel­le­ri­min de en ha­yır­lısı so­nuç­ları olsun ve en ha­yırlı olan gü­nümü sana ulaş­tı­ğım gün eyle.” Gece ile gün­düz (zaman) bir bi­nek­tir­ler. Sizi ahi­ret­teki (ulvî ma­ka­mı­nıza ulaş­tır­mak üzere) on­lara binin (za­ma­nı­nızı rızâ-yı Bârî’ye uygun ola­rak de­ğer­len­dir­meye özen gös­te­rin; çünkü en büyük israf za­ma­nın is­ra­fı­dır). Sakın ola ki, ilerde tevbe ede­rim, de­me­yin. Allah’ın hil­mine al­dan­ma­yın. Şunu da iyi bilin ki cen­net ve ce­hen­nem bi­ri­nize ayak­ka­bı­nı­zın ba­ğın­dan daha ya­kın­dır. Kim zerre kadar hayır ya­parsa (onun mü­kâ­fâ­tını) görür. Kim de zerre kadar şer ya­parsa (onun da kar­şı­lı­ğını) görür.”6

Tev­be­nin üçüncü hükmü: Her ferd için tev­be­nin ge­rekli ol­ması hu­su­sun­da­dır. Tevbe cin­si­yet ve yaş farkı gö­zet­mek­si­zin her mü­kel­lefe farz­dır. Yani tevbe farz-ı ayn­dır. Çünkü Allah (c.c): “Ey mü­min­ler he­pi­niz bir­likte Allah’a tevbe edi­niz ki kur­tu­luşa eri­niz.” bu­yu­ru­yor.

Ma­lum­dur ki bütün nef­sânî ve şe­hevî ar­zu­lar şey­ta­nın or­du­la­rı­dır. Buna mu­ka­bil, akıl­lar da me­lek­le­rin or­du­la­rı­dır. Eğer ki­şide akıl ke­mâle er­me­den ço­cuk­luk ve genç­lik dö­nem­le­rinde nef­sânî ve şe­hevî ar­zu­lar alış­kan­lık ha­lini alıp bir adet ha­line dö­nüş­müş ise bu alış­kan­lığı bir­den söküp atmak kolay de­ğil­dir. Buna rağ­men melek or­dusu du­ru­munda olan akıl dev­reye girer ve aheste aheste dü­zelt­meye mu­vaf­fak ola­mazsa şey­tan ha­ki­mi­ye­tini sür­dür­meye devam eder. Eğer akıl ga­lebe çalıp mu­vaf­fak olursa şey­ta­nın or­du­la­rını et­ki­siz hale ge­ti­rir. Artık kötü alış­kan­lık­la­rın ye­rine iyi hal­le­rin ya­şan­ması ve ye­şer­mesi dö­ne­mine gi­ri­lir ki bunun adına tevbe ve ne­dâ­met dö­nemi denir.

Tev­be­nin dör­düncü hükmü: Her hal u kârda tev­be­deki de­vam­lı­lı­ğın vü­cû­biy­yeti tev­be­nin dör­düncü hük­mü­dür. Hiç­bir be­şe­rin âzâ­ları, az veya çok günah iş­le­mek­ten berî de­ğil­dir. Bazı hal­lerde âzâ­ları ile günah iş­le­mese de kalbi günah iş­leme dü­şün­ce­sin­den boş de­ğil­dir. Şayet kalbi bun­dan kıs­men ko­run­muş olsa bu defa ken­dini Allah’ı zi­kir­den alı­ko­ya­cak şey­ta­nın çe­şitli ves­ve­se­le­rin­den emin de­ğil­dir. Bun­dan kur­tu­la­cak olsa bu defa da gaf­lete düş­mek­ten kur­tu­la­maz. Bütün bun­lar bir ek­sik­li­ğin ve bir ac­ziy­ye­tin ifa­de­si­dir. Bu ek­sik­li­ğin te­la­fisi, bu­lun­du­ğu­nuz hal­den kur­tul­mak için bir ileri mer­ha­leye sıç­ra­mak­tır ki bunun adına “rücû’(dönüş)” denir. Hâ­sılı hiç­bir beşer (pey­gam­ber­ler hariç) bu eksik ve nok­san­lık­la­rın dı­şında dü­şü­nü­le­mez. Bun­dan do­layı tev­bede sü­rek­li­lik esas ol­muş­tur. Ay­rıca çokça is­tiğ­fâ­rın fa­zi­le­tini de gö­zardı et­me­mek ge­re­kir. Ab­dul­lah b. Abbas (r.a)’ın ri­va­yet et­tiği bir hadis-i şe­rifte Efen­di­miz (s.a.v) şöyle bu­yu­ru­yor: “Kim is­tiğ­fâra çokça devam ederse Allah (c.c) onun her türlü dar­lık­tan, gam ve kas­vet­ten (kur­tul­ması için bir çıkış yolu, bir ko­lay­lık ihsân eder ve onu um­ma­dığı (hiç bek­le­me­diği) yer­den (bolca) rı­zık­lan­dı­rır. Amel def­te­rinde bolca is­tiğ­fârı bu­lu­nan (mü­min­lere) ne mutlu (müj­de­ler olsun on­lara)!”7

Tev­be­nin be­şinci hükmü: Kâmil bir tev­be­nin Allah ta­ra­fın­dan kabul edil­mesi vacip midir değil midir? Mü­kel­lef için asıl olan, gü­naha düş­meme hu­su­sunda çok has­sas dav­ran­ma­sı­dır. Şayet günah iş­le­yip de tevbe etmez, ha­bire günah iş­le­meye ıs­rarcı olursa, bu du­ru­mun ki­şi­nin he­lâ­kını ha­zır­la­ması ka­çı­nıl­maz olur. Eğer kâmil ma­nada tevbe ederse, Allah’ın böyle bir tev­be­nin ka­bu­lünü üst­len­diği hu­su­sunda bir­çok ayet ve hadîs mev­cut­tur. Allah Teâlâ şöyle bu­yu­ru­yor: “O kul­la­rın­dan tev­beyi kabul eder ve gü­nah­la­rını af­fey­ler.”8

“O (mü­min­le­rin) gü­nahı(nı) ba­ğış­la­yan, tev­beyi kabul eden, (ka­fir­lere) azabı (pek) şid­detli, (mü­min­lere) lütuf ve ih­sânı bol olan­dır.”9

“Rab­bi­niz­den af ta­le­binde bu­lu­nun şüp­he­siz ki O çok ba­ğış­la­yan­dır.”10

Efen­di­miz (s.a.v) de şöyle bu­yu­ru­yor: “Siz­den bi­ri­ni­zin tev­besi Allah’ı zi­ya­de­siyle se­vin­di­rir (râzı eder).” Bu se­vinme ise tev­be­nin ka­bu­lü­nün de öte­sinde daha güçlü bir de­lil­dir. “Allah (c.c) ge­ce­le­yin günah iş­le­yene tevbe et­mesi için gece (kud­ret) elini uza­tır. Gün­düz günah iş­le­yene de gün­düz (kud­ret) elini uza­tır…” Elin uza­tıl­ması da tev­be­nin ka­bu­lün­den ki­nâ­ye­dir.

Allah Teâlâ biz­leri, hak­kıyla tevbe eden­ler züm­re­sin­den ey­le­sin. Âmîn.

  1. Câmiü’s-sağîr, I, 8. ↩︎
  2. Buhârî, Müslim. ↩︎
  3. Nûr, 24/31. ↩︎
  4. Tahrîm, 66/8. ↩︎
  5. Âl-i İmrân, 3/133. ↩︎
  6. Levâmiu’l-ukûl trcm., II, s.682-683. ↩︎
  7. el-Ezkâr, s. 350-351. ↩︎
  8. Şûrâ, 42/25. ↩︎
  9. Ğafir, 40/3. ↩︎
  10. Nûh, 71/10. ↩︎