Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Namazgâhlar

50. Sayı · 2017/6

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Di­li­mize Na­maz­gâh ola­rak gir­miş olan bu iba­det me­kân­ları, Farsça kö­kenli “Namaz” ke­li­mesi ile “yer” an­la­mın­daki “gâh” eda­tı­nın bir­le­şi­miyle mey­dana gel­mek­te­dir. “Namaz kı­lı­nan yer” ya da kı­saca “Na­maz­lık” mâ­nâ­sına kul­la­nı­lır. Müs­lü­man­lar, asır­lar bo­yunca namaz iba­de­tine çok kıy­met ver­miş­ler ve bunu ye­rine ge­tir­meyi, yol­cu­luk dâhil en zor şart­larda bile ihmâl et­me­miş­ler­dir.

Os­man­lı­lar za­ma­nında, ya­kı­nında cami veya mes­cid bu­lun­ma­yan şehir dı­şın­daki alan­larda, namaz kıl­mak için oluş­tu­ru­lan me­kân­lara na­maz­gâh de­nil­miş­tir. Na­maz­gâh­lar, mes­kûn yer­lerde, ci­va­rında câmi veya mes­cidi ol­ma­yan açık alan­larda, daha zi­yade yaz mev­sim­le­rinde ve sıcak ay­larda hiz­met veren, Cuma, Te­ra­vih ve Bay­ram gibi ce­ma­a­tin yoğun ol­duğu na­maz­lar için vak­fe­dil­miş açık hava iba­det­gâh­la­rı­dır. Yer­den biraz yük­sel­til­miş düz bir satıh ola­rak dü­zen­len­miş­tir. Ze­mini çimen veya top­rak ola­bi­le­ceği gibi taş dö­şeli olan­ları da var­dır. Kadîm bir İslâm ge­le­neği olan Na­maz­gâh­larda Cuma, Bay­ram ve Te­ra­vih na­maz­ları kı­lı­na­bi­le­ceği gibi, bu­ra­lar, sos­yal iliş­ki­le­rin dü­zen­len­diği hem bir açık hava iba­det­gâhı hem de bay­ram ve şen­lik­le­ri­nin ya­pıl­dığı yer­ler ola­rak kul­la­nıl­mış­tır. Na­maz­gâh­lar, namaz kıl­mak is­te­yen Müs­lü­man­la­rın iba­det­le­rini yap­makta bir ko­lay­lık sağ­la­mak­ta­dır.

Bazı na­maz­gâh­larda min­ber de bu­lun­mak­ta­dır. Ab­dest ih­ti­ya­cı­nın kar­şı­lan­ması ama­cıyla bir çeşme veya ku­yuyla bir­likte ya­pı­lan ya da mev­cut bir çeş­me­nin ya­nına inşa edi­len na­maz­gâh­lar, aynı za­manda yol­cu­la­rın din­len­me­sine de hiz­met et­miş­tir. Na­maz­gâh­larda iba­det eden­le­rin ra­ha­tını sağ­la­mak için gölge veren çınar ya da çit­lem­bik gibi ağaç­lar da bu­lu­nurdu. Bazı na­maz­gâh­la­rın mih­rap ta­şı­nın diğer yüzü çeşme şek­linde dü­zen­len­miş­tir. Kıble yö­nünü gös­te­ren ve aynı za­manda açık ara­zide namaz kı­lanla önün­den ge­çen­le­rin ara­sında bir tür perde va­zi­fesi gören mih­rap taşı, gö­rü­nüm iti­ba­riyle mezar ta­şına ben­zer ve üzer­le­rinde genel ola­rak: “Kül­lemâ de­hale aleyhâ Ze­ke­riyya-l-Mih­râb” âyeti, bazen sa­dece: “el-Mih­rab” ke­li­mesi, bazen de: “Sâ­hibu’l-Hay­rât… Ru­hî­çün Fâ­tiha” ben­zeri ibâ­re­ler bu­lu­nur.

Na­maz­gâh­la­rın bu denli çok ol­ma­sı­nın özel ve güzel se­bep­le­rin­den ilki, İs­lâ­mi­yet’in ilk yıl­la­rında, nurlu Me­dine Dev­leti’nin te­mel­le­ri­nin henüz atıl­dığı de­vir­lerde, toplu halde ve açık ara­zi­lerde kı­lı­nan na­maz­la­rın tatlı ha­tı­ra­la­rını yâd etmek, canlı tut­mak ve gü­ze­lim sün­net-i se­niy­yeyi sür­dür­mek­tir. İkin­cisi, pik­niğe ya da yol­cu­luğa çıkan ve ya­ban­cısı ol­duğu açık ara­zide kıb­leyi ta­yinde güç­lük­lerle kar­şı­la­şan mü’min­lere kıb­leyi gös­ter­mek­tir.

Na­maz­gâh­lar Os­manlı’ya has bir ge­le­nek de­ğil­dir. Müs­lü­man­lar, İs­la­mi­yet’in ilk dö­nem­le­rin­den iti­ba­ren, temiz olmak şar­tıyla, her me­kânı iba­det için kul­lan­mış­lar­dır. Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v) de açık me­kân­larda namaz kıl­mış­tır. Bu­ra­lar, daha son­ra­ları birer na­maz­gâh hâ­line dö­nüş­tü­rül­müş­tür.

Efen­di­miz (s.a.v) bazen Cuma ve bay­ram na­maz­la­rını, Mes­cid-i Ne­bevî’nin ya­kı­nın­daki açık alanda kıl­dır­mış­tır. Bu me­kânda namaz kıl­dır­dığı za­man­larda Onu (s.a.v) bir bu­lu­tun göl­ge­le­diği ri­va­yet edi­lir. Ömer bin Ab­dü­la­ziz’in Me­dine va­li­liği es­na­sında bu me­kâna inşa et­tir­miş ol­duğu mes­cide bun­dan do­layı “Ga­mâme (Bulut) Mes­cidi” adı ve­ril­miş­tir. Ay­rıca, Şakk-ı Kamer Mu‘ci­zesi’nin ger­çek­leş­tiği Ebu Ku­beys Te­pesi’ne de son­raki yıl­larda na­maz­gâh yap­tı­rıl­mış­tır.

Dört ha­life de (r.a), Efen­di­miz (s.a.v) gibi aynı ci­var­daki açık alan­larda namaz kıl­dır­mış­tır. Bugün, o me­kân­larda dört büyük ha­life adına birer cami var­dır. Bir­çok hu­susta Efen­di­miz’i (s.a.v) ve Hu­lefa-i Râ­şi­dîn’in bu uy­gu­la­ma­la­rını örnek alan Os­man­lı­lar na­maz­gâh ge­le­ne­ğine uymuş, çok sa­yıda na­maz­gâh inşa et­miş­ler­dir.

Şehir na­maz­gâh­ları yol­cu­luk es­na­sında iba­det ve din­lenme ih­ti­ya­cını gi­der­mek ama­cıyla men­zil yer­le­rinde inşa edi­lirdi. Şehir iç­le­rinde ya­pı­lan­lar yaz mev­si­minde, bi­ti­şi­ğin­deki gölge veren bir­kaç ağaç ile bir­likte iba­deti ko­lay­laş­tır­mak dü­şün­cesi ile ya­pıl­mış­tır. Yol ke­na­rında yer alan­lar ise se­ya­hat eden­le­rin iba­det, din­lenme ih­ti­yaç­la­rını kar­şı­la­dık­ları, yağ­mur duası için top­lan­dık­ları me­kân­lar ola­rak dü­şü­nü­le­rek men­zil yer­le­rinde inşa edi­lirdi. Hac ve as­kere gi­den­ler bu­ra­dan du­a­larla uğur­lan­dık­ları gibi, ay ve yıl­dızlı ge­ce­lerde bu­rada huşu içinde kı­lı­nan yatsı ve te­ra­vih na­maz­ları unu­tul­maz uh­revi bir ge­ceye dö­nüş­mek­te­dir. Na­maz­gâh­la­rın iş­levi sa­dece namaz kılma yeri ol­makla bit­mi­yor; ker­van­la­rın geç­tiği, sefer ön­cesi asker top­lama yol­ları üze­rinde yer al­dığı bi­lin­mek­te­dir. İs­tan­bul’da ka­yıt­la­rına rast­la­nan ancak gü­nü­müze ulaş­ma­mış 153 Na­maz­gâh ol­du­ğun­dan, sa­dece Üs­kü­dar’da 50 Na­maz­gâh­tan söz edil­mek­te­dir.

Na­maz­gâh­lar pa­rıl­tı­ları hâlâ sön­me­yen yük­sek bir me­de­ni­ye­tin dün­den gü­nü­müze yan­sı­yan birer nu­mu­ne­leri ola­rak gö­rev­le­rini ifa et­meye devam et­mek­te­dir­ler.