Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Din Hakkında Konuşmak ve Dinlemek

60. Sayı · 2019/4

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Tıp, uz­ma­nın­dan din­le­ni­yor; in­şaat, mü­hen­di­sin­den veya mi­ma­rın­dan. Eko­no­miyi an­la­tan, bir eko­no­mist de­ğilse eğer, ya­dır­ga­nı­yor. Ya din!?

İlahi buy­ruk­la­rın mu­ha­tabı her­kes ol­duğu için, dinî ko­nu­lar he­pi­mizi il­gi­len­di­ri­yor şüp­he­siz. Ama dinin tem­sili söz ko­nusu ol­du­ğunda, her­ke­sin kendi dü­şün­ce­sini “dinî ger­çek­ler” veya “dinin ger­çeği” ola­rak an­lat­ması ne kadar doğru ola­bi­lir?

Dinin sa­hibi Allah Teâlâ, kap­sa­dığı alan ise dünya ve ahi­ret­tir. Allah, sa­hibi ol­duğu dini in­san­lara ulaş­tır­mak için ya­rat­tık­ları içe­ri­sinde en çok sev­diği ve seç­tiği pey­gam­ber­le­rini aracı kıl­mış­tır. Bütün pey­gam­ber­ler bu uğurda her şey­le­rini, hatta can­la­rını feda et­miş­ler, Allah’ın mu­ra­dını in­san­lara ulaş­tır­mayı ha­yat­la­rı­nın tek ga­yesi kıl­mış­lar­dır. Buna rağ­men pey­gam­ber­le­rin va­zi­fesi, yal­nızca Allah’ın buy­ruk­la­rını teb­liğ etmek olmuş, teb­liğ­cisi ol­duk­ları din adına ken­di­lik­le­rin­den, kendi heva ve he­ves­le­rin­den hiç­bir şey söy­le­me­miş­ler­dir. Bu teb­liği sa­dece bilgi ak­ta­rımı ola­rak değil, Allah’ın vah­yet­tik­le­rini biz­zat ya­şa­ya­rak in­san­lara ulaş­tır­mış­lar­dır.

Pey­gam­ber­le­rin yo­lunda giden ve hem za­hirî hem ma­nevî yön­le­riyle on­la­rın va­risi olan ger­çek âlim­ler de teb­liğ va­zi­fe­sini ye­rine ge­tir­me­nin gay­reti içinde ol­muş­lar­dır. Yal­nızca Kur’an ve sün­neti ses­len­dir­miş­ler, bu iki kay­nakta açıkça bu­la­ma­dık­ları bazı detay ko­nu­ları ise büyük bir has­sa­si­yet ve ti­tiz­lik içinde yine Kur’an ve sün­ne­tin genel an­la­yı­şına uygun ola­rak çö­züm­le­ye­rek in­san­lara sun­muş­lar­dır.

Pey­gam­ber­ler ve on­la­rın va­risi ger­çek âlim­le­rin tav­rın­dan çıkan sonuç şudur: İlahî buy­ruk­lar bü­tünü olan dini, her­hangi bir ide­o­loji gibi genel kül­türle yo­rum­la­mak, ta­rifi im­kân­sız bü­yük­lükte bir ha­ta­dır. Hele dini, bir başka söy­le­min önüne vit­rin mal­ze­mesi ola­rak koy­mak… ne büyük bir vebal. Zerre kadar imanî has­sa­si­yeti bu­lu­nan bir ki­şi­nin şu ayetle ir­kil­me­mesi müm­kün değil: “Eğer bu Kur’an’ı bir dağa in­dir­miş ol­say­dık, elbet onu Allah kor­ku­sun­dan baş eğmiş bir halde (ezi­lip bü­kü­le­rek), pa­ram­parça ol­du­ğunu gö­rür­dün.”1

Ne yazık ki gü­nü­müzde din adına ko­nu­şan ve yazan pek çok kişi, bir ho­bi­den ya da her­hangi bir sos­yal va­kı­a­dan söz eder gibi rahat dav­ra­na­bi­li­yor. Kaldı ki, bu ko­nu­larda bile her­hangi bir yan­lış an­la­tım, konu uz­man­la­rı­nın iti­raz du­va­rına çar­pı­yor.

“Di­ni­mizde şu iş ca­iz­dir.”, “Sen o işi yap, ve­bali benim üze­rime olsun.” gibi söz­lerle bir­çok insan, din adına ko­nuş­makta veya Allah adına hüküm ver­mek­te­dir. “Allah adına” di­yo­ruz; çünkü din Allah’ındır ve hüküm koyan Allah’tır. Pey­gam­ber­ler bile Allah’ın koy­duğu hü­küm­leri in­san­lara bil­di­ren, teb­liğ eden el­çi­ler­dir. Din adına ko­nuş­mak veya din adına hüküm ver­mek, o konu ile il­gili Allah’ın hük­münü bil­dir­mek de­mek­tir. Bu se­beple din adına hüküm ver­mek, çok has­sas ve önemli bir konu ol­ması ya­nında ağır bir so­rum­lu­luğu ge­rek­ti­rir. Bu konu kay­nak eser­le­ri­mizde ge­nel­likle ic­ti­had ve fetvâ baş­lık­ları al­tında in­ce­le­nir.

Ancak yet­kili olan­la­rın söz hak­kı­nın bu­lun­duğu bu ko­nuda gün geç­tikçe yet­ki­siz­le­rin ve ca­hil­le­rin ko­nuş­ma­ları ço­ğal­makta, hatta yet­kili olan kıy­metli âlim­le­rin açık­la­ma­la­rına ba­kıl­ma­mak­ta­dır.

Hâl­buki din adına ko­nuş­ma­nın da ba­şın­dan iti­ba­ren bir öl­çüsü var. Bu ölçü, bir şe­kilde İslâm’ı dile ge­ti­ren her­ke­sin mut­laka uy­ması ge­re­ken bir ölçü. Dini an­la­tanı da, onu din­le­yeni de kur­tu­luşa er­di­re­cek ölçü…

Ne Yap­malı?

Âlim ol­ma­yan fakat di­niyle il­gili has­sa­si­yeti olan Müs­lü­man­la­rın ken­di­le­rini il­gi­len­di­ren ko­nu­la­rın hü­küm­le­rini öğ­ren­me­leri ge­re­kir. Buna, “içinde bu­lun­muş ol­duk­ları hal­le­rin bil­gisi” an­la­mında ilm-i hâl de­ni­lir. Her Müs­lü­ma­nın, yap­ması farz olan bir işin il­mini de öğ­ren­mesi farz­dır. Aynı şe­kilde yap­ma­ması ge­re­ken haram bir fi­i­lin il­mini öğ­ren­mesi farz­dır. Çünkü haram ol­du­ğunu bil­mezse sa­kı­na­maz. Yine va­cib­leri ve mek­ruh­ları öğ­ren­mesi vacib, sün­net­leri öğ­ren­mesi de sün­net­tir.

Bu se­vi­ye­deki Müs­lü­man­lar, bir ko­nu­nun hük­münü ya yet­kili bir âlime sor­malı veya yet­kili bir âli­min yaz­dığı gü­ve­ni­lir bir eser­den oku­yup öğ­ren­me­li­dir­ler. O ko­nu­nun hük­münü bilip, ge­re­ğini ye­rine ge­tir­me­leri ye­ter­li­dir. O hük­mün de­lil­le­rini ve de­lâ­let yol­la­rını öğ­ren­me­leri, bu se­vi­ye­deki Müs­lü­man­lara farz de­ğil­dir. Müs­lü­man­la­rın büyük bir kısmı bu grupta yer alır.

Bütün İslâm âlim­leri, Müs­lü­man­lar­dan -yu­ka­rıda ifade edi­len ma­nada- avam sı­nı­fında bu­lu­nan­la­rı­nın yet­kili âlim­lere so­ra­rak din­le­rini ya­şa­ma­ları ge­rek­tiği hu­su­sunda it­ti­fak et­miş­ler­dir. Kay­nak eser­le­ri­mizde bu konu şöyle ifade edi­lir: “Ava­mın fetvâ so­ra­rak amel et­mesi vacib ol­duğu gibi, ilim ve ada­let sa­hibi ol­du­ğunu bil­diği âlim­lere it­tibâ et­mesi de va­cib­dir.”2

Bu grupta bu­lu­nan Müs­lü­man­lar, ke­sin­likle bil­dik­leri bir hükmü, me­selâ na­ma­zın farz ol­du­ğunu, iç­ki­nin haram ol­du­ğunu vb. baş­ka­la­rına an­la­ta­bi­lir­ler. İyi bil­me­dik­leri veya az da olsa te­red­düt et­tik­leri ko­nu­larda ko­nuş­ma­ma­ları ge­re­kir. Böyle bir du­rumda yet­kili bir âlime mü­ra­caat et­me­leri lâ­zım­dır.

Dinî ilim­lerde bir mik­tar tah­sil gör­müş, fakat hük­mün de­lil­le­rini bi­le­bi­le­cek se­vi­yeye ge­le­me­miş olan kim­se­ler de avam Müs­lü­man­la­rın­dan sa­yı­lır. Bun­lar, tak­lid eh­lin­den ol­duk­ları için öğ­ren­miş ol­duk­ları hü­kümle amel eder­ler. Çünkü tak­lid, de­li­lini bil­mek­si­zin bir gö­rüşü kabul et­mek­tir.3

Ve Öl­çü­ler…

Müs­lü­man, eğer din adına ko­nu­şa­caksa önce kendi se­vi­ye­sini bil­meli, öl­çü­sünü aş­ma­ma­lı­dır. Mü­te­vazı ve al­çak­gö­nüllü ol­malı, ken­di­sini hak et­me­diği ko­num­larda gör­me­me­li­dir.

Bir Müs­lü­man ne kadar bilgi sa­hibi olursa olsun, hangi ko­numda olursa olsun her zaman ken­di­si­nin üze­rinde daha iyi bir bi­le­nin ol­du­ğunu unut­ma­malı ve ken­di­sini son merci gör­me­me­li­dir. Takvâ has­sa­si­yeti içe­ri­sinde her türlü ikaza açık ol­ma­lı­dır.

İyi bil­me­diği bir şeyi nak­let­me­meli ve bi­lir­miş gibi ko­nuş­ma­ma­lı­dır. Kesin ola­rak bil­dik­le­rini ise ne­re­den oku­du­ğunu veya kim­den duy­du­ğunu be­lir­te­rek nak­let­me­li­dir. İl­mini ve ame­lini de­vamlı ge­liş­tir­me­li­dir. Ne il­minde ne de ame­linde bu­günü dü­nün­den ge­ride ol­ma­ma­lı­dır.

İr­şada eh­li­yetli olan bir reh­bere tâbî ol­ma­lı­dır. Allah yo­lunu iyi bilen, tam ya­şa­yan, in­sa­nın zarar gö­re­bi­le­ceği ma­nevî has­ta­lık­ları teş­his ve te­davi ede­bi­len, in­san­ları ir­şada eh­li­yetli olan ve bu eh­li­yet kâmil mü’min­ler ta­ra­fın­dan onay­lan­mış bu­lu­nan bir reh­bere, bir mür­şide uy­ma­lı­dır.

Yet­kisi ol­ma­yan kim­se­lerle ve on­la­rın söy­le­dik­le­riyle meş­gul ol­ma­ma­lı­dır. Bu tür in­san­la­rın söz­le­rini din­le­ye­rek veya oku­ya­rak za­ma­nını boşa har­ca­ma­ma­lı­dır. Bilgi se­vi­yesi ne olursa olsun, is­mi­nin önünde hangi unvan bu­lu­nursa bu­lun­sun, kal­binde takva has­sa­si­yeti ve fi­il­le­rinde bu has­sa­si­ye­tin iz­leri bu­lun­ma­yan in­san­lara iti­bar et­me­me­li­dir. Çünkü Cenâb-ı Hak, “Kal­bini, zik­ri­miz­den gafil bı­rak­tı­ğı­mız ve ar­zu­la­rına tabi olan kim­seye itaat etme!”4 bu­yur­muş­tur. Fakat on­la­rın ha­ta­la­rını or­taya ko­ya­rak on­ları ve diğer Müs­lü­man­ları ikaz ede­bi­le­cek ilmî se­vi­yeye sahip olan­lar, doğ­ru­ları or­taya koy­mak için yan­lış olan fi­kir­leri tet­kik ede­bi­lir­ler.

Bey­nini kul­la­nır­ken kal­bini unut­ma­yan ilim eh­lini, her türlü im­kân­la­rıyla des­tek­le­yip on­lara de­vamlı duada bu­lun­ma­lı­dır.

İlim ehli olan Müs­lü­man­lar, bir hu­susta fetva ve­rir­ken, önce daha yet­kili in­san­lara mü­ra­caat edip on­larla is­ti­şare et­me­li­dir­ler. Allah adına hüküm ver­me­nin ne de­rece ağır bir so­rum­lu­luk ge­rek­tir­di­ğini, Efen­di­miz (s.a.v) ve sa­hâbe-i ki­râ­mın tat­bi­ka­tını göz önünde bu­lun­du­ra­rak ha­tır­la­rın­dan hiç çı­kar­ma­ma­lı­dır­lar.

Özel­likle gü­nü­müzde fetva ver­mek için çok yönlü bil­gi­lere sahip in­san­lar­dan he­yet­ler oluş­turma ve Müs­lü­man­la­rın müş­kül­le­rine çare bulma yo­lunda ça­lış­ma­larda bu­lun­malı veya ça­lı­şan­lara im­kân­lar nis­pe­tinde yar­dımcı ol­ma­lı­dır.

Önemli Bir Soru

Din adına ko­nuşma hu­su­sunda ön­gö­rü­len öl­çü­leri kabul edip ge­re­ğince ha­re­ket eden bir Müs­lü­man, bu öl­çü­lere dik­kat et­me­yen ko­nuş­ma­cı­lara karşı nasıl dav­ran­ma­lı­dır?

Bu su­a­lin ce­vabı din­le­yi­ci­nin du­ru­muna göre fark­lı­lık arz eder.

Eğer din­le­yici ko­nuş­ma­cı­nın bah­set­tiği ko­nu­larda sağ­lam bil­giye sahip ilim ehli bir kimse ise, ko­nuş­ma­cı­nın öl­çü­süz ifa­de­le­rin­den zarar gör­mez. Bi­lâ­kis ko­nuş­ma­daki öl­çü­süz­lük­leri tes­pit eder. Bu ko­nuda bil­gisi ol­ma­yan ve olum­suz bir şe­kilde et­ki­len­miş olan kim­se­leri ikaz edip söy­le­nen­le­rin yan­lış ta­raf­la­rını de­lil­le­riyle or­taya koyar.

Eğer din­le­yici ko­nuş­ma­cı­nın bah­set­tiği ko­nu­larda sağ­lam bil­giye sahip de­ğilse ne yap­ma­lı­dır? İşte top­lu­mun ço­ğun­lu­ğunu il­gi­len­di­ren kısım bu­ra­sı­dır.

Din adına ko­nuşma hu­su­sunda ön­gö­rü­len öl­çü­lere uy­ma­dığı bi­li­nen ko­nuş­ma­cı­ları aynı or­tamda veya radyo ve te­le­viz­yon gibi araç­lar­dan din­le­yen kişi:

Ön­ce­likle böyle öl­çü­süz kim­se­le­rin ko­nuş­ma­ları ile il­gi­len­me­meli ve gün­de­mine al­ma­ma­lı­dır. O konu ile il­gili bil­giyi eh­lin­den öğ­ren­meli veya eh­li­nin yaz­dığı eser­ler­den oku­ma­lı­dır. Çünkü her­ke­sin her şeyi öğ­ren­meye im­kânı yok­tur. Her ko­nu­şanı din­le­mek de in­sa­nın va­zi­fesi de­ğil­dir. Gü­ve­nil­me­yen kim­se­nin söy­le­dik­leri ise kafa ka­rı­şık­lı­ğına sebep olur. Kafa ka­rı­şık­lığı da te­davi edil­mesi en zor olan iş­ler­den­dir.

Bir de böyle bir din­le­yici öğ­renme ve okuma ko­nu­sunda gev­şek­lik gös­ter­me­me­li­dir.

Öl­çü­lere dik­kat et­me­yen kim­se­le­rin ko­nuş­ma­la­rını din­leme du­ru­munda kalan kim­se­lere ise şun­ları tav­siye ede­riz:

* Konuşmacının, din adına konuşma hususunda ölçülere riayet etmediğini tespit etmelidir. Böylece sağlam bir merci olmadığını düşünmelidir.

* Böyle bir ko­nuş­ma­cı­nın söy­le­dik­le­ri­nin ha­talı ve yan­lış olma ih­ti­ma­li­nin büyük ol­du­ğunu dü­şün­me­li­dir. Bun­dan do­layı ko­nu­şu­lan­ları fay­da­la­na­bi­le­ceği ha­ki­kat­ler ola­rak kabul et­me­meli, bi­lâ­kis araş­tı­rıl­ması ve doğru ola­nı­nın tes­pit edil­mesi ge­re­ken söz­ler ola­rak gör­me­li­dir.

* Ko­nu­şu­lan­ları, yet­kili ağız­lara veya eser­lere so­ra­rak kont­rol et­tir­me­li­dir. Böy­lece doğru olan­la­rını kabul ve yan­lış olan­la­rını da red­det­me­li­dir. * Bu tür ko­nuş­ma­cı­ları gün­de­minde tut­ma­malı, çev­re­sinde on­lar­dan ve yan­lış­lık­lar­dan söz bile et­me­me­li­dir. On­la­rın de­di­ko­dusu ye­rine, doğru öl­çüyü arama işine ken­dini ver­me­li­dir. Doğ­ru­ları gün­de­mine al­malı, çev­re­sine doğ­ru­ları ak­tar­malı, doğ­ru­larla be­ra­ber ol­malı ve on­larla otu­rup-kalk­ma­lı­dır. Hâ­sılı bu ko­nuda da olumlu dav­ran­ma­lı­dır. Özel­likle tar­tışma na­mında te­le­viz­yon ek­ran­la­rını dol­du­ran­la­rın, önce İslâm’ın ilmî ve ma­nevî is­mini ağız­la­rına alma yet­kisi olup-ol­ma­dı­ğını sor­ma­lı­dır. Yü­zünü bu tür ka­sıtlı prog­ram­lar­dan çok, Allah’ın il­miyle ha­yat­la­rını ya­şa­yan ve tak­vâ­la­rıyla ha­ya­tı­mızı ışı­tan âlim­le­rin eser­le­rine, söz­le­rine çe­vir­me­li­dir.

  1. Haşr, 59/21. ↩︎
  2. Gazalî, el-Mustasfâ. ↩︎
  3. Gazalî, el-Mustasfâ. ↩︎
  4. Kehf, 18/28. ↩︎