Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Özel Finans Kurumlarının Kredileri Üzerine Düşünceler

14. Sayı · 2009/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Di­ni­mizde faiz kesin ola­rak haram kı­lın­dı­ğın­dan, Müs­lü­man­lar bi­ri­kim­le­rini helal yol­larla de­ğer­len­dirme ça­re­leri arar­lar. Bunun so­nucu ola­rak gü­nü­müz­deki Özel Fi­nans Ku­rum­ları or­taya çıktı. Bu ku­rum­lar meşru bir or­tak­lık olan “mu­dâ­rebe” esa­sına göre ku­rul­muş­tur. Mu­dâ­rebe bir taraf ser­ma­ye­sini diğer taraf eme­ğini or­taya koyar, elde edi­len kâr an­laş­maya göre pay­la­şı­lır. Zarar edi­lirse bir taraf ser­ma­ye­den di­ğeri emek­ten kay­be­de­rek za­rara ortak olur­lar. Fi­nans ku­rum­ları da ken­di­le­rine bu şart­larla ya­tı­rı­lan mev­dû­âtı, mal alıp sa­ta­rak de­ğer­len­di­rip kârı or­tak­la­rıyla pay­la­şa­cak idi.

Ancak gü­nü­müzde hem mev­zûât açı­sın­dan hem de bu yolun zor­lu­ğun­dan do­layı fi­nans ku­rum­ları ken­di­le­rini ya­tı­rı­lan pa­ra­ları kredi kul­lan­dırma yolu ile de­ğer­len­dirme yo­luna git­ti­ler. Daire ve araba vb. almak is­te­yen kişi, ala­cağı malı tes­pit edip fi­yatı ko­nuş­tuk­tan sonra kredi için fi­nans ku­ru­muna baş­vu­ru­yor. Helâl ka­zanç ga­ye­siyle yola çıkan fi­nans ku­rumu bu ki­şiye ve­re­ceği kre­di­nin ge­ti­ri­sini faiz ol­mak­tan kur­tar­mak için şekil yö­nün­den bazı yol­lar kul­la­nı­yor.

Şöyle ki:

1-Müş­te­ri­nin, ala­cağı ev veya ara­ba­nın pa­zar­lı­ğını ke­sin­leş­tir­me­miş, sa­dece bir ön araş­tırma yap­ma­sını şart ko­şu­yor.

2-Henüz sa­tışı kesin ya­pıl­ma­mış bir malı fi­nans ku­ru­mu­nun satın alıp müş­te­riye sat­mış ol­ması için iki yol iz­le­ni­yor:

a-Kurum, sa­tıcı ile te­masa geçip o malı peşin fi­yatla ken­di­le­ri­nin al­dı­ğını, satış ve devir iş­lem­le­rini o müş­teri üze­rine yapar, kurum adına da sa­tı­lan malın üze­rine ipo­tek koy­du­rur. Bel­ge­leri ken­di­le­rine ge­ti­rirse pa­ra­sı­nın he­sa­bına ya­tı­rı­la­ca­ğını bil­di­ri­yor. Sonra müş­te­riye dönüp “şimdi biz bu arabayı/evi, daha önce ko­nuş­tu­ğu­muz ödeme şart­la­rına göre sana sat­tık” diyor. Fi­nans ku­rumu, sa­tı­cıya öde­diği me­selâ 100 TL yi müş­te­ri­den va­deli ola­rak 120 TL ola­rak tah­sil edi­yor.

b-İz­le­nen ikinci yol ve­kâ­let yo­lu­dur. Fi­nans ku­rumu kredi is­te­yen ki­şiyi, onun almak is­te­diği evi/arabayı kurum adına satın almak üzere vekil tayin edi­yor. Bu yolla mül­ki­ye­tin ku­ruma geç­tiği kabul edi­le­rek vade ile vekile/müşteriye sa­tı­lı­yor. Ancak mül­ki­ye­tin devri için ya­pı­lan resmî iş­lem­ler kurum üze­rine değil ta­ma­men müş­teri üze­rine ya­pıl­makta, fi­nans ku­rumu da ala­ca­ğına kar­şı­lık sa­tı­lan mala ipo­tek koy­mak­ta­dır. Kurum sa­tı­cıya peşin öde­diği malın be­de­lini müş­te­ri­den va­deli ve Fa­ikli tah­sil et­mekte ve bu farkı fâiz değil kâr kabul et­mek­te­dir.

Bu, kâr mıdır?

Bu far­kın kâr ola­bil­mesi için iz­le­nen “doğ­ru­dan” veya “ve­kâ­letle” satın alma yo­lu­nun İslâm’a göre mu­te­ber bir yol ol­ması lazım ki malın mül­ki­yeti fi­nans ku­ru­muna in­ti­kal etmiş ve mâlik ol­duğu malı sat­mış olsun. Böy­lece elde et­tiği faik faiz değil helâl kâr sa­yıl­sın.

Ancak gö­rül­düğü gibi her iki yolda hezl­dir, cid­di­yet­ten uzak­tır. Yani ta­raf­lar sözle satın al­makta, ve­kâ­let ver­mekte ama hiç­bi­risi bu sözün hük­münü (so­nu­cunu) murâd et­me­mek­te­dir. Açıkça te­laf­fuz et­me­se­ler de ka­ri­ne­ler bunu gös­ter­mek­te­dir. Şöyle ki:

1-Te­â­mülde, sa­tı­lan bir mal baş­ka­sına sa­tıl­maz. Aynı şe­kilde müş­teri tâlib ol­duğu bir mala bir baş­ka­sı­nın talip ol­ma­sını is­te­mez. Ah­lâkî de­ğil­dir, Hâdis-i Şerif’te de ya­sak­lan­mış­tır. Ancak bu­rada fi­nans ku­ru­mu­nun “onu ben satın aldım” de­me­sine ne sa­tıcı ne de müş­teri ses çı­ka­rı­yor.

2-Yine te­â­mülde daire ve araba gibi maddî de­ğeri yük­sek olan şey­le­rin sa­tı­şında sözle ye­ti­nil­me­mekte, tapu ve ben­zeri bel­ge­lerle tes­cil edil­mek­te­dir. Bu­rada ise ta­raf­lar böyle bir şeye ih­ti­yaç duy­ma­mak­ta­dır.

3-Fi­nans ku­ru­mu­nun müş­te­riye “ve­ki­lim­sin” de­me­sinde de durum farklı de­ğil­dir. Zîra as­lında ve­kâ­let akdi ta­raf­lara bir takım yetki ve so­rum­lu­luk­lar ge­tir­diği ve bir ço­ğu­nunda no­ter­lik ma­ri­fe­tiyle ya­pıl­ma­sına önem ve­ril­diği halde ta­raf­lar bu­rada me­se­le­nin bu yönü üze­rinde hiç dur­ma­mak­ta­dır.

4-Bu ve­kâ­le­tin ta­raf­la­rında da bir çar­pık­lık var. Çünkü bu­rada ve­kâ­let ve­re­cekse kurum müş­te­riye değil, müş­teri ku­ruma ver­mesi ge­re­kir. Zîra araba/ev ala­cak olan müş­te­ri­dir. Ku­ru­mun zaten araba al­maya ni­yeti yok­tur.

Bütün bun­lar gös­te­ri­yor ki iş­leme meş­rû­i­yet ka­zan­dır­mak için baş vu­ru­lan yol­larda ta­raf­lar ciddi değil. “Ve­ki­lim­sin” sözü ile bunun de­la­let et­tiği mâna ve bunun hükmü (so­nucu) kas­te­dil­me­mekte, sa­dece ve­ri­le­cek kre­di­nin ge­ti­ri­si­nin fâiz değil de helâl ka­zanç sa­yı­la­bil­mesi için bir kılıf bu­lun­muş ol­mak­ta­dır. Ta­raf­la­rın cid­diye al­ma­dı­ğını dinin cid­diye alıp vade far­kı­nın kar say­ma­sı­nın bek­le­mek bir başka cid­di­yet­siz­lik olur.

Fi­nans ku­rum­la­rı­nın kredi veya fon kul­lan­dırma iş­lem­le­rin­den bun­lar sil­dik­ten sonra ge­riye, 10 TL borç verip 15 TL geri almak kal­mak­ta­dır. Pa­ra­nın sa­tı­cıya veya müş­te­riye ve­ril­mesi hükmü de­ğiş­tir­mez. Alım-satım iş­lemi ta­ma­men sa­tıcı ile müş­teri ara­sında olup bit­mekte, Fi­nans ku­rumu ise sa­dece para ko­nu­sunda dev­reye gir­mek­te­dir. Sa­tı­lan mala ipo­tek koy­ması da müş­teri ile kurum ara­sın­daki iş­le­min bir borç iş­lemi ol­du­ğun­dan açık de­li­li­dir. Borç pa­ra­dan vade farkı almak fa­iz­dir. Bu da faiz de­ğilse faiz nedir?

“Müf­tü­ler fetva verse de sen fet­vayı kal­bine sor”