Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Sünnet Neden Garip?

14. Sayı · 2009/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

İlmî ta­rifi ne olursa olsun, ‘sün­net’ ke­li­me­si­nin yer­yü­zün­deki bütün Müs­lü­man­la­rın ku­la­ğında, Allah Teâlâ’nın son ne­bisi Mu­ham­med aley­his­se­lam’ı çağ­rış­tır­dığı tar­tı­şı­la­maz bir ger­çek­tir. Sün­net söz­cüğü, hiç­bir ilave al­ma­dan kul­la­nıl­mış olsa bile Me­dine’yi çağ­rış­tı­ran bir ses tonu ile kul­la­nı­lır. Kaldı ki sün­net, ilmî açık­la­ma­la­rın­dan halk de­yim­le­rine kadar kul­la­nıl­dığı her yerde din muh­te­valı bir ke­li­me­dir. Önemli bir ipucu da Arapça ile Türkçe ara­sında sün­net ke­li­me­si­nin aynı an­lamı ta­şı­yan ve ter­cüme ih­ti­yacı his­se­dil­me­den kul­la­nı­lan bir ke­lime ol­ma­sı­dır. Sün­net, Türkçe ve halk kav­ramı ha­line gel­miş du­rum­da­dır.

Buna rağ­men sün­ne­tin, ay­rın­tı­lar dü­ze­yinde il­gi­le­nil­me­yen ya da ikinci de­re­ce­den önemli ko­nu­la­rın bü­tü­nüne ve­ri­len bir isim ha­line gel­miş ol­ması bir ga­rip­liği yan­sıt­mak­ta­dır. O ga­rip­lik de dinin ga­rip­li­ği­dir. İslâm garip baş­ladı, ga­rip­liği kalktı ama yine garip ola­cağı za­man­ları ola­cak­tır. Tarih, Ra­sû­lul­lah sal­lâl­lahu aleyhi ve selem’in ha­di­sinde beyan edi­len bu ger­çe­ğin ör­nek­le­riyle do­lu­dur. İslâm’ın ga­rip­li­ğine, ezan­la­rı­nın sus­tu­rul­duğu, ki­ta­bı­nın yok sa­yıl­mak is­ten­diği dö­nem­leri örnek ola­rak gö­re­bi­li­riz. Ya­bancı or­du­la­rın top­rak­la­rını işgal et­mesi de bir ga­rip­lik­tir şüp­he­siz. Ancak İslâm’ın pey­gam­be­rine ait sün­ne­tin, İslâm’a tes­lim olmuş kit­le­ler ara­sında garip kal­ması kadar, ga­rip­liği en has­sas öl­çü­lerle sim­ge­le­ye­cek ikinci bir örnek bul­mak her hâlde zor­dur. Sün­ne­tin Müs­lü­man kit­le­ler ara­sında ikinci de­re­ce­den önemli hale ge­ti­ril­mesi ve böyle bir an­la­yı­şın önem­se­nen bir teh­like ola­rak gö­rül­mü­yor ol­ması ol­dukça dü­şün­dü­rü­cü­dür.

Sün­net, ilmî ta­rifi ne olursa olsun Ra­sû­lul­lah sal­lâl­lahu aleyhi ve sel­lem’le bağ­lan­tılı bir ko­nuya işa­ret et­mek­te­dir. Sün­ne­tin din­den bir ay­rıntı ol­du­ğunu an­la­mak için ilim sa­hibi olmak da ge­rek­me­mek­te­dir. Dinin içinde, ‘farz’ de­ğer­lere mu­ka­bil ola­rak ‘sün­net’ ola­rak ad­lan­dı­rı­lan de­ğer­le­rin bu­lun­ması, için­de­ki­ler ve dı­şın­da­ki­ler şek­linde bir tas­nifi ma­kul­leş­tir­mez. Evet, farz olan ve ol­ma­yan an­la­mında bir ‘farz-sün­net’ ay­rımı var­dır. Farz ol­ma­yan­la­rın din­den sa­yıl­ma­ya­cağı gibi bir ilke oluş­tu­ru­la­ma­ya­ca­ğına göre sün­net olan­la­rın din­den sa­yıl­ma­ma­sını ge­rek­ti­re­cek bir durum da yok­tur. İlk ba­kışta sün­neti kü­çüm­se­yen an­la­yı­şın te­me­linde yatan, bu ilmi tas­nif de­ğil­dir. Din­den ko­pa­rır­ken en rahat ko­pa­rı­la­bi­le­cek bö­lümü sün­net bö­lümü oluş­tur­duğu için özel­likle sün­neti hafif görme meyli or­taya çık­mış­tır.

Yukarıdan bakınca

İslâm’ın bü­tü­nüne kuş­ba­kışı ba­kıl­dı­ğında Ra­sû­lul­lah sal­lâl­lahu aleyhi ve sel­lem’in, Kur’an ola­rak gös­ter­diği bölüm dı­şında, ‘Allah’ın adına ko­nu­şan, yü­rü­yen el­çisi ola­rak’ or­taya koy­duğu kül­tü­rün bü­tü­nüne sün­net den­diği gö­rü­le­cek­tir. Kur’an, temel kay­nak ola­rak en önde ol­makla be­ra­ber, bugün İslâm diye bil­di­ği­miz de­ğer­le­rin önemli bir bö­lü­mü­nün sün­net kö­kenli ol­du­ğunu inkâr et­me­miz müm­kün de­ğil­dir. Kur’an bile Kur’an ola­rak bütün bir kül­tür ha­linde bak­tı­ğı­mız­daki sün­net sa­ye­sinde eli­mizde dur­mak­ta­dır. Kur’an, onu bize sunan bir kargo gö­rev­li­si­nin ge­tir­diği ema­net de­ğil­dir. Ge­ti­ren gö­rev­li­si­nin de Kur’an’a kut­si­yet ka­zan­dı­ran de­ğer­lerle mü­ceh­hez bir gö­revli ol­duğu, Kur’an’ın ifa­de­sinde yer alan hü­küm­lerle sa­bit­tir. Kur’an’ı bı­ra­kıp giden bir nebî değil, Kur’an’ı öğ­re­tip tat­bik et­ti­ren bir nebî ola­rak gel­miş­tir. Kur’an’ın tat­bik sü­reci de mü­kem­mel bir kül­tür bi­ri­ki­mini oluş­tur­muş­tur. O bi­ri­ki­min adı­nın sün­net ola­rak kon­muş ol­ması, hafif gör­meye kapı aça­maz. Aksi tak­dirde çev­resi bo­şal­tıl­mış bir Kur’an ka­la­cak­tır eli­mizde. Çev­resi bo­şal­tıl­mış Kur’an ara­yı­şında ca­hil­liği temel ge­rekçe ola­rak gö­re­bi­le­ce­ği­miz gibi, mü­da­ha­leye mü­sait hale ge­tirme ça­bası ola­rak da gö­re­bi­li­riz.

Sün­ne­tin yal­nız­laş­tı­rıl­ması, far­zın ya­nında önem­siz hale ge­ti­ril­mesi bir bütün ola­rak te­lâkki edil­di­ğinde basit bir ih­mal­den veya tem­bel­lik­ten iba­ret de­ğil­dir. Fı­kıh­taki kul­la­nımı iti­ba­rıyla sün­net, ihmal edil­me­si­nin far­zın ih­ma­li­nin do­ğu­ra­cağı so­nuç­ları do­ğur­ma­yan bir emir ola­rak an­la­şı­la­bi­lir. Ama bu ihmal, bir sün­nete değil de sün­ne­tin ken­di­sine bir bütün ola­rak yö­nel­til­di­ğinde sün­net, İslâm an­la­mını yük­le­nen bir kav­ram ha­line gelir. Müs­lü­man­lık id­di­a­sına rağ­men bir top­lu­mun sün­neti top­luca ih­ma­li­nin ve bu ih­mali be­nim­se­yen tep­ki­ler gös­ter­me­si­nin so­nuç­la­rını İslâm’ın bü­tü­nünü gören bir göz­lükle in­ce­len­mesi ge­rek­mek­te­dir.

Sünneti garipleştiren nedenler

  1. Sünneti basit görmenin en önemli nedeni hadis bilgisi başta olmak üzere, temel İslâmî bilgiler konusundaki bilgi yetersizliğidir. Ancak imanını kurtarabileceği kadar sınırlı bilgilerle yaşamak durumunda olan nesillerin döneminde sünnet ihmali de artmıştır. Sünneti tanıtan ve dini bir kimliği temsil durumundaki görevlilerin sakalla ve çocuklar üzerindeki ameliye ile eşleşen bir anlayışı sünnet olarak sunmaları da bu bilgi yetersizliğini pekiştirmektedir. Hâlbuki sünnet, Rasûlullah sallâllahu aleyhi ve sellem’in mirasının adıdır. O, altın ve gümüş değil ilim mirası bırakmıştır. O ilim de Kur’an ve sünnettir. Sünnet ve Rasûlullah bağlantısının kurulamadığı zihni ortamlarda sünnetin basit görülmesi, terkinin ayıplama konusu olmaması tabiidir. Hatta sünnete sadakat bile ayıplama konusu haline gelebilir.
  2. Fıkıh ilmi ölçülerinde yapılan farz, vacip, sünnet tasnifinin gerektirdiği bir durum olan sünnetin ihtiyârî olan işler için kullanılan bir kavram olması bir tür gevşeme nedeni olmuştur. Hâlbuki farzlar konusunda titiz olduğunu düşünen insanların, o farzları farz haline getiren kaynağın da büyük oranda sünnetten beslendiğini maalesef bilememektedirler. Sünneti sadece uzayan tüylere yön vermekten ibaret zannetmenin en tabii sonuçlarından biri bu olsa gerektir.
  3. Din kisveli şahsiyetlerin Müslümanlar üzerindeki etkisinin ve onların örnekliğinin de sünnetin ihmalinde önemli bir etkisi vardır. Namazın önemini vurgulayan bir hatibin, namazı camide kılmayan tavrını örtbas etmek için ileri sürdüğü, namazı camide kılmanın sadece sünnet olduğuna dair yorumu, onu kurtarırken sünneti yaralamaktadır. Böylece namazın camide kılınması, sadece namazın farzları arasında sayılan bir farz olmadığı, sünnet olarak vasıflandırıldığı için ihmal edilebilir sünnetlerden bir sünnet olarak anlaşılıp yaygınlaşması sonucunu doğurmaktadır. İlmi ve vasfı itibariyle Müslüman toplumun önünde duran şahsiyetlerin bu açıdan sünnete verdikleri zarar, dış etkilerin İslâm’ın bütününe verdikleri zarara katkı sağlamaktadır. Bir caminin, İslâm’a düşman güçler tarafından yıkılmasının İslâm’a vereceği zararla, sünnet ihmalinin o camideki İslâm ruhunu eritmesi arasındaki zarar arasında bir değerlendirme yapıldığında mesele daha kolay anlaşılacaktır.
  4. Şüphesiz, yabancı kültürlere özentinin sünneti erittiği de çok önemli bir hakikattir. En doğal örneklerden biri olarak, yatsı namazından sonra erken yatıp sabah namazıyla başlayan bir güne kalkma anlayışını ele alabiliriz. Böyle bir tatbikatın genel adı sünnettir. Rasûlullah sallâllahu aleyhi ve sellem yatsı namazından sonra erken yatmayı ve sabah namazına hatta gece namazına kalkmayı emir buyurmuştur. Bu bir sünnettir. Yaşadığımız ortamda ise erken yatmak neredeyse ayıplanacak hale gelmiştir. Sağlıkla ciddî bir bağlantısı bulunduğu halde insanlar geç yatmayı benimsemişlerdir. Sun’î besinlerle mücadele eden bilim adamları, sun’î aydınlatmalarla oluşturdukları ortamlarda yaşamanın da bir tür sun’î beslenme olduğunu görmek istememektedirler. Bir ailenin, ‘Biz yatsı namazını kılıp yatarız!’ demesi, herhalde o evden kız almayı zorlaştıracak, en azından onların köylülüklerine karar vermeye neden olacak bir tavır olarak yorumlanmaktadır. Hâlbuki tabii olan da, sünnete uygun olan da onların tavrıdır.

Bunu biz, ya­ban­cı­la­rın körü kö­rüne tak­lit edil­me­le­ri­nin en mü­şah­has ör­nek­le­rin­den biri ola­rak tes­cil ede­bi­li­riz. Hemen hemen ha­ya­tı­mıza İs­lâmî kim­lik ka­zan­dı­ra­cak bütün sün­net­ler bu şe­kilde ihmal edile gel­mek­te­dir. Bunu bir tür psi­ko­lo­jik he­zi­met ola­rak da gör­me­miz müm­kün­dür.

  1. İntişar eden her bidatin bir sünnetin yerini aldığını da söyleyebiliriz. İnsanların dine ayırabilecekleri sınırlar bellidir. Bu sınırları bidatlerin zorlaması sünnetin aleyhine olmaktadır. Bu nedenle müsamaha gösterilen her bidati ihmal edilmiş bir sünnet olarak görebiliriz.

Sünnet gerçeği

Sün­ne­tin Allah’a yak­laş­tır­dığı, ihmal edil­me­si­nin ise bu ya­kın­laşma eme­li­mizi ze­de­le­diği ma­a­le­sef bil­di­ği­miz bir ger­çek­tir. İz­le­ne­cek yol Ra­sû­lul­lah sal­lâl­lahu aleyhi ve sel­lem’in yolu ise -ki öy­le­dir- o yolun bir yan­dan Kur’an bir yan­dan da sün­net ol­duğu ger­çeği unu­tul­ma­ma­lı­dır. Sün­net güç­len­dikçe İslâm güç­len­miş, za­yıf­la­dıkça da İslâm za­yıf­la­mış­tır. Sün­ne­tin Müs­lü­man top­lumda bile garip ol­ması gös­terge ola­rak İslâm’ın aley­hine bir du­rum­dur.

Bir var­sa­yım ola­rak şunu söy­le­ye­bi­li­riz:

Sün­ne­tin hiç­bir hu­kû­kî­liği veya dini bağ­la­yı­cı­lığı ol­masa dahi, onun Allah’ın rı­za­sını ka­zan­ma­daki üstün kat­kısı ka­ti­dir. Sün­net­ten do­layı asla kay­bet­mek yok­tur. Bi­la­kis ka­zan­mak var­dır. Buna göre de sün­net üze­rin­deki za­yiat kulun ka­zancı üze­rin­deki bir za­yi­at­tır. Kaldı ki, sün­neti bu var­sa­yım üze­rin­den gö­re­me­yiz.

İçi dol­du­rul­muş bir İs­lâmî hayat için sün­ne­tin öne­mine ba­kıl­dı­ğında, sün­net için har­ca­nan emek­le­rin iyi bir cihat ol­du­ğunu gö­rü­rüz. Kur­tar­maya ça­lı­şı­lan cep­he­ler ara­sında sün­net ke­sin­likle bu­lun­ma­lı­dır. Hatta sün­neti yayma gay­ret­le­ri­nin ye­ter­siz ol­duğu or­tam­larda diğer ça­lış­ma­la­rın be­re­ket­ten yok­sun ol­ması söz ko­nu­su­dur. Ra­sû­lul­lah sev­gi­si­nin ispat edi­le­bi­le­ceği daha pra­tik bir alan bul­mak müm­kün müdür? Onun sün­neti ga­rip­ken mutlu Müs­lü­man nasıl ola­bi­lir?