Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Sağlıklı ve Dengeli Beslenme

23. Sayı · 2011/3

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

İn­sa­noğ­luna su­nul­muş en büyük ni­met­ler­den biri sağ­lık­tır. Sağ­lık aynı za­manda in­sa­nın özü­dür. Özünü kay­be­den bir var­lık ha­ya­tını sür­dü­re­mez, sağ­lığı bo­zul­muş bir insan da ha­yat­tan zevk ala­maz; sos­yal, top­lum­sal, ma­nevi ve dini gö­rev­le­rini ye­rine ge­ti­re­mez. Sağ­lıklı olmak, insan mut­lu­lu­ğu­nun ön­ce­lik ta­şı­yan un­su­ru­dur. Sağ­lık ge­nel­likle ken­di­li­ğin­den var olan bir nimet ola­rak al­gı­lansa da de­ğeri ancak kay­be­dil­di­ğinde an­la­şıl­mak­ta­dır. Oysa sağ­lık için bil­gi­len­meli, birer ema­net ola­rak ta­şı­dı­ğı­mız or­gan­la­rı­mızı ko­ru­malı ve her gaye için çaba sarf et­me­li­yiz.

Sağ­lık sa­dece fi­zik­sel bir değer değil, büyük ço­ğun­lukla zi­hin­sel ve ruh­sal bir de­ğer­dir. Çünkü zi­hin­sel du­ru­mu­muz fi­zik­sel du­ru­mu­muzu büyük öl­çüde et­ki­ler. Sağ­lıklı bir in­sa­nın be­deni ve ruhu uyum­lu­dur. Dü­şünce gözü ye­rin­de­dir. Ken­di­nin far­kın­da­dır. Ha­re­ket­leri olumlu ve den­ge­li­dir.

Bozuk bir psi­ko­loji ile sağ­lıklı bir be­dene sahip olun­ması müm­kün de­ğil­dir. “Sağ­lam kafa sağ­lam vü­cutta bu­lu­nur.” ata­sözü sağ­lı­ğın fi­zik­sel, ruh­sal ve zi­hin­sel bir bütün ol­du­ğunu açıkça ifade et­mek­te­dir.

Bes­len­me­sine dik­kat et­me­yen, stres al­tında ezi­len, iyim­ser­li­ğini kay­bet­miş, eg­zer­siz yap­ma­yan, ya­şa­dığı anı zinde ve mutlu ola­rak sür­dür­me­yen, ken­dine din­lenme fır­satı ver­me­yen bir insan sağ­lı­ğını uzun süre sür­dü­re­mez, ko­ru­ya­maz ve mut­laka kay­be­der.

De­ğerli bir ni­me­tin asıl de­ğe­rini onu kay­be­dince an­la­rız. Bun­la­rın ba­şında da sağ­lı­ğı­mız gelir.

Sağ­lıklı bir hayat için alın­ması ge­re­ken ön­lem­le­rin çoğu kolay ve gün­lük ha­yatta uy­gu­la­nı­la­bi­lir pra­tik fa­a­li­yet­ler­den olu­şur. Ne­rede olursa olsun gün­lük ha­yatı dü­zen­le­yen bazı temel un­sur­la­rın bi­linçli ola­rak uy­gu­lan­ması, sağ­lı­ğın ko­run­ması ve diğer in­san­larla pay­laş­tı­ğı­mız ha­yatı ko­lay­laş­tı­rır.

İnsan, vü­cu­dun temel ih­ti­yaç­la­rını ancak den­geli ve sağ­lıklı bir bes­lenme ile kar­şı­la­ya­bi­lir. Bunun dı­şında bir yol sağ­lıklı ve den­geli bes­len­meyi bo­za­cak­tır. Acaba gü­nü­müzde den­geli ve sağ­lıklı bes­le­ne­bi­li­yor muyuz?

Gü­nü­mü­zün yoğun tem­po­sunda in­san­lar fast-food ye­mek­leri ter­cih ede­rek ayakta atış­tı­rır ol­duk­ları, mi­de­le­ri­nin dol­du­rul­ma­sı­nın sağ­lıklı kal­ma­la­rını ye­terli ol­du­ğunu sa­na­rak den­ge­siz bes­len­meyi bir moda ola­rak be­nim­se­mek­te­dir­ler. Hatta ev­lerde bile don­du­rul­muş ürün­ler her geçen gün daha fazla kul­la­nı­lır oldu.

Den­geli ve sağ­lıklı bes­lenme demek, aç­lığı bas­tır­mak ve mi­deyi dol­dur­mak demek de­ğil­dir. Vü­cu­dun fonk­si­yon­la­rını sağ­lıklı ola­rak ye­rine ge­ti­re­bil­mesi, ba­ğı­şık­lık sis­temi ola­rak has­ta­lık­lara karşı mü­da­faa sis­te­mi­nin des­tek­len­mesi, ge­lişme, di­renç gös­terme gibi iş­lev­le­rini ye­rine ge­ti­re­bil­mesi için pro­tein, kar­bon­hid­rat, yağ, vi­ta­min, mi­ne­ral, su ve eser ele­ment de­di­ği­miz mad­de­leri temin için den­geli ve ye­terli be­sin­leri al­ması el­zem­dir.

Gı­da­lar içer­dik­leri besin öğe­le­ri­nin ben­zer­lik­leri iti­ba­riyle dört gruba ay­rı­lır­lar;

Süt, yo­ğurt, pey­nir grubu: Bu grup­taki be­sin­ler pro­tein, hay­van­sal yağ­lar, kal­si­yum, fos­for, B12, A vi­ta­min­leri açı­sın­dan zen­gin­dir­ler.

Et, yu­murta ve kuru bak­la­gil­ler: Kır­mızı et, tavuk eti, balık, yu­murta, kuru fa­sulye, nohut, mer­ci­mek gibi gı­da­la­rın dâhil ol­duğu bu gru­bun be­sin­leri baş­lıca pro­tein kay­na­ğı­dır. Ay­rıca doy­muş ve doy­ma­mış yağ­lar, B vi­ta­mini, demir, çinko gibi ele­ment­leri içe­rir­ler.

Taze sebze ve meyve grubu: Bu grup­taki be­sin­ler vücut için kal­si­yum, demir mag­nez­yum, A,B,C, Fe, B12 vi­ta­min­leri ve folik asit kay­na­ğı­dır. Bol mik­tarda anti ok­si­dan madde içe­rir­ler.

Tahıl grubu: Kar­bon­hid­rat içe­rik­le­riyle başta gelen enerji kay­na­ğı­dır­lar. Ay­rıca B ve C vi­ta­mini içe­rir­ler. 

SAĞLIKLI BESLENMENİN TEMEL İLKELERİ

-Üç be­yazı (şeker, tuz, beyaz un) az tü­ke­tin

-Her mev­sim taze meyve sebze tü­ke­tin

-Özgür do­la­şan hay­van­la­rın etini, süt ürün­le­rini ve yu­mur­ta­sını yiyin.

-Zey­tin­yağı sıvı yağ­ları ve mar­ga­rini tü­ket­me­yin. Doy­muş yağ­ları (Te­re­yağ) ter­cih edin.

-Her yi­ye­ceği doğal şek­line en yakın ola­rak tü­ke­tin, pa­ket­len­miş gı­da­lara iti­bar et­me­yin.

-Top­lam di­ye­tin en az ya­rı­sını çiğ yi­ye­cek­ler­den oluş­tu­run.

-Kefir, yo­ğurt, turşu, sirke, nar ek­şisi ve boza gibi pro­bi­ye­tik­ler­den (fay­dalı mik­rop­lar) zen­gin gı­da­ları fazla tü­ke­tin.

-Acık­ma­dan ye­me­yin, doy­ma­dan kal­kın.

-Ye­teri kadar gü­neş­le­nin.

-Omega-3 / Omega-6 ora­nını ar­tı­rın.

-Günde 1,5-2 lt. sıvı tü­ke­tin.

-Stres­ten uzak durun, 5 sa­at­ten az 9 sa­at­ten fazla uyu­ma­yın.

-Bal halis ise şifa verir. Günde 1-2 çay ka­şığı ye­ni­le­bi­lir.

-Kı­zart­ma­lar­dan, tüt­sü­ler­den ve mikro dalga fırın, tef­lon, ali­mün­yum ve ka­lay­sız kap­ları kul­lan­ma­yın

Bütün çay çe­şit­leri çok ya­rar­lı­dır, fakat şe­ker­siz içil­me­li­dir. Çay­lar 5-10 dk. dem­len­dik­ten sonra hemen tü­ke­til­me­li­dir, daha fazla bek­lerse an­ti­ok­si­dan de­ğeri aza­lır. Ma­kine çay­ları içil­me­me­li­dir, yeşil çayın diğer çay­lara büyük bir üs­tün­lüğü yok­tur.

Kahve – ka­pu­çino – nes­cafe iç­me­ni­zin sağ­lık üze­rine olumlu bir kat­kısı yok­tur. Günde 1-2 fin­can kla­sik usulle ya­pıl­mış Türk kah­vesi tü­ke­ti­le­bi­lir.

Sa­nayi türü meş­ru­ba­tın her tür­lüsü ya­rar­sız­dır. Evde ya­pı­lan taze meyve suyu (po­sası ile bir­likte) içi­le­bi­lir.

Enerji içe­cek­leri ise kul­la­nıl­ma­ma­lı­dır. Meş­ru­bat ola­rak ayran, kefir, boza, şal­gam suyu veya meyan kökü şer­beti içi­le­bi­lir.

Enerji içe­cek­le­ri­nin içer­diği temel mad­de­ler şeker ve ka­fe­in­dir. Şeker içe­ri­ği­nin yük­sek ol­ması uzun va­dede in­sü­lin di­ren­cini ve buna bağlı has­ta­lık­ları ar­tı­rır.

Su; bir in­sa­nın su­suz­luk hissi ile su ih­ti­ya­cını ayar­la­ya­bi­le­ceği dü­şün­cesi ço­cuk­luk çağı için doğru olsa da diğer yaş­lar için ge­çerli de­ğil­dir. Su­suz­luk his­leri önemli öl­çüde kö­rel­diği için yaş­lı­la­rın far­kına var­ma­dan susuz kalma teh­li­ke­leri bü­yük­tür. Günde mut­laka 6-8 bar­dak su tü­ke­til­me­li­dir.

YEMEK YEME SIKLIĞI

Çin­li­le­rin de­diği gibi sabah kah­val­tı­sını kuv­vetli yapın; akşam ye­meği hafif olsun. Yemek mik­ta­rını şöyle bö­lüm­le­me­li­yiz: Sabah (3), öğle (2), akşam (1) saat 19:00-20.00’dan sonra müm­künse yemek ye­me­yin. Lok­ma­ları iyice çiğ­ne­yin.

İslam fıkhı bazı mü­kel­le­fi­yet­ler ba­kı­mın­dan, sabah ve akşam olmak üzere ye­meği günde iki öğün kabul eder ki; üçün­cüsü örf ol­mak­ta­dır. Me­sela fitre mik­tar­ları ve yemin ke­fa­ret­le­rinde yok­sul­ları do­yurma bu iki öğüne gö­re­dir.

Şüp­he­siz sağ­lık da ön­ce­likli olan hıfz-ı sıhha / ko­ru­yucu he­kim­lik­tir. Bu­rada elbet yeme-iç­meyi dü­zen­le­yip ayar­la­mak bi­rinci hedef ol­ma­lı­dır. Kur’an-ı Kerim’deki; “Yi­yi­niz, içi­niz israf et­me­yi­niz.”1 yö­nün­deki o ir­şadı; biri gıda mad­de­le­rini israf et­meme, öteki de ye­mede öl­çüyü ka­çır­mama, şek­linde iki bo­yutlu an­la­mak ge­re­kir.

Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v) yeme-içme ah­lakı ve öl­çü­le­rin ka­çı­rıl­ma­ması yö­nün­deki irşat ve uya­rı­ları hadis ki­tap­la­rın­daki il­gili baş­lık­larla ye­rini al­mış­tır.

-Pey­gam­be­ri­mize bir yemek ge­ti­ril­diği zaman yere ko­ya­rak yerdi.2

-Çoğu zaman yemek için diz­le­rini çö­ke­rek, ayak­la­rı­nın sırt­ları üze­rinde otu­rurdu. Bazen de sağ aya­ğı­nın diker, sol aya­ğı­nın üze­rine otu­rurdu.3

-Ben yas­la­na­rak yemem. Çünkü ben kulum, kö­le­le­rin yi­yişi gibi yer ve kö­le­nin otu­ruşu gibi de otu­ru­rum.4

-Hiç­bir insan kar­nın­dan daha şerli bir kabı dol­dur­muş de­ğil­dir. Âde­moğlu be­li­nin dü­zel­til­me­sine yar­dımcı ola­bi­le­cek kadar bir­kaç lok­ma­cık yeter. Eğer bu ka­darla ye­tin­mezse kar­nını 3’e tak­sim et­me­li­dir. 3’de bi­rini ye­meye, bi­rini helal iç­meye, bi­rini de nefes al­maya ayır­ma­lı­dır.5

-Sıcak ye­meğe üf­le­ne­rek ye­mesi ya­sak­lan­mış­tır.6

-Deve gibi suyu bir de­fada iç­me­yi­niz. Bi­la­kis iki veya üç defa da içi­niz. İçer­ken bes­mele, iç­tik­ten sonra el­ham­dü­lil­lah deyin.7

-Şüphe yok ki, her arzu et­tiği o anda yemen israf sa­yı­lır.8

-Suyu yavaş yavaş içi­niz. Çünkü bu şe­kilde iç­me­niz mi­de­niz için daha ya­rar­lı­dır. Daha hu­zurlu ve daha sağ­lık­lı­dır.9

-Pey­gam­ber efen­di­miz günde iki öğün yemek yerdi. Onun üç öğün ye­diği hiç gö­rül­me­miş­tir.

Türk dün­ya­sında, her­ke­sin bil­diği ve ilk İslam Türk dev­leti kabul edi­len Ka­ra­han­lı­lar ve­ziri ve aynı za­manda bir ah­lakçı-mu­ta­sav­vıf kim­liği olan Yusuf Has­ha­cib’i misal ve­re­bi­li­rim. O, kutlu bilgi an­la­mına gelen ünlü eseri Ku­tadgu Bilig’de, ziyafet/yeme-içme ah­la­kını da ele almış ve onun sağ­lıkla iliş­ki­sine de yer ver­miş­tir. Onun seç­mece ver­di­ğim bazı mıs­ra­ları şöy­le­dir:

-Bo­ğa­zını gözet ve aşa­ğı­lık insan olma; Bir boğaz için in­san­la­rın kulu du­ru­muna düşme.

-Şim­diye kadar iti­barda bu­lun­muş bir­çok insan gör­düm; bo­ğaz­la­rına hâkim ola­ma­dık­la­rın­dan top­rak olup git­ti­ler.

-Bo­ğa­zı­nın esiri olma, ey bo­ğa­zına düş­kün adam! Bo­ğa­zın esiri olur­san bir daha bu esa­ret­ten kur­tu­la­maz­sın.

-Daima sıh­hatte kal­mak ve hiç hasta ol­ma­mak is­ter­sen “az” adlı ilaç ye ve öyle yaşa, ey Bey­za­dem

He­kim­le­rin fi­lo­zofu Ebu Ali İbni Sina’nın veciz sö­züyle ko­nuyu son­lan­dı­ra­lım.

“İlm-i tıbbı iki sa­tırla top­lu­yo­rum. Sözün gü­zel­liği kı­sa­lı­ğın­da­dır. Ye­di­ğin vakit az ye. Ye­dik­ten sonra 4-5 saat kadar yeme. Şifa ha­zım­da­dır. Yani, ko­layca haz­me­de­ce­ğin mik­tarı ye. Nefse ve mi­deye en ağır ve yo­rucu hal, taam üs­tüne ta­am­dır, yemek üs­tüne ye­mek­tir.”

  1. A’raf,7/31. ↩︎
  2. İmam-i Ahmet bin Hanbel. ↩︎
  3. Ebu Davut. ↩︎
  4. Buhari. ↩︎
  5. Tirmizi,Nesai,İbn-i Mace. ↩︎
  6. Ahmet İbn-i Hanbel. ↩︎
  7. Tirmizi. ↩︎
  8. İbn-i Mace. ↩︎
  9. Kenzu’l-Ummal. ↩︎