Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Borç Hassasiyetimiz

38. Sayı · 2015/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

İslam Hu­kuku’nda para veya pi­ya­sada ben­zeri bu­lu­nan mislî bir malı daha sonra mis­lini almak üzere ödünç ola­rak ver­meye “karz” veya “ikrâz” denir. Pa­raya ih­ti­yaç duyan bi­ri­sine para cin­sin­den bir malı be­lirli bir süre sonra geri almak üzere borç ver­mek bir karz ak­di­dir. Aynı şe­kilde kom­şu­dan bul­gur, pi­rinç, ekmek gibi mislî mal­ları tü­ke­tip daha sonra mis­lini geri ver­mek üzere ödünç almak da karz ak­dine ör­nek­tir. Âlim­le­ri­miz­den ba­zı­ları şart­la­rına ri­a­yet etmek kay­dıyla bu tür karz akit­le­ri­nin sa­da­ka­dan evlâ ol­du­ğunu ifade et­miş­ler­dir. Bu ya­zı­mızda bu tür borç alış ve­riş­le­rinde ta­raf­la­rın ne­lere dik­kat et­me­leri ge­rek­ti­ğini or­taya koy­maya ça­lı­şa­ca­ğız.

Hiç şüp­he­siz böyle bir karz ak­dinde dik­kat edil­mesi ge­re­ken en önemli husus akdin ya­pıl­dığı es­nada ta­raf­la­rın ödünç verilen/alınan mik­tar­dan faz­la­sını almayı/vermeyi şart koş­ma­ma­la­rı­dır. Böyle bir şart ribâ/fâiz hük­münde ola­ca­ğın­dan ke­sin­likle ha­ram­dır. Hadis-i şe­rîfe göre ta­raf­lar için faz­la­dan bir men­fa­a­tin şart ko­şul­duğu her karz ak­dinde ribâ söz ko­nu­su­dur.

Borç veren ki­şi­nin be­lir­le­nen sü­reye ri­â­yet et­mesi, be­lir­le­nen sü­re­den önce ala­ca­ğını talep et­me­mesi uygun olur. Bu sü­reye ri­â­yet fu­kaha ta­ra­fın­dan men­dup kabul edil­miş ve ah­lâ­ken bağ­la­yıcı ol­duğu ifade edil­miş­tir. Ancak unu­tul­ma­ma­lı­dır ki borç veren böyle bir sü­reye ri­â­yet etmek zo­runda de­ğil­dir. Ala­ca­ğını vak­tin­den önce de talep ede­bi­lir. Zira karz akdi baş­lan­gıç iti­ba­riyle bir te­berru yani kar­şı­lık­sız bir yar­dım hük­mün­de­dir ve bu tür yar­dım­larda sü­reye ri­â­yet bağ­la­yıcı de­ğil­dir. Bu ne­denle borçlu kim­se­le­rin böyle bir ta­leple kar­şı­laş­tık­la­rında ala­caklı ta­ra­fın böyle bir hak­kı­nın ol­du­ğunu bil­me­leri ve buna uygun ha­re­ket et­me­leri ge­re­kir.

Ödeme gücü olan borç­lu­nun ödeme za­manı gel­di­ğinde bor­cunu öde­me­yip ge­cik­tir­mesi doğru de­ğil­dir. Hadîs-i şe­rifte bu husus “zulüm” ola­rak ifade edil­miş­tir. Borç­lu­nun za­manı gel­di­ğinde ödeme gücü yoksa bu hu­susta ala­caklı ta­rafı bil­gi­len­dir­mesi uygun olur. Ala­cak­lı­nın da zor du­rumda olan ve bor­cunu öde­meye gücü yet­me­yen ta­rafa bir müd­det daha süre ta­nı­ması âyet-i ke­ri­mede tav­siye edil­miş­tir.

Borçlu olan kim­se­nin al­dığı bor­cun so­rum­lu­lu­ğu­nun far­kında olup bu borcu öde­mek için elin­den ge­leni yap­ması ge­re­kir. Şahsî har­ca­ma­la­rına dik­kat et­mesi hatta bor­cunu öde­yin­ceye kadar sof­ra­sına ko­ya­cağı katık cin­sin­den şey­lere dahi dik­kat et­mesi ge­rek­tiği ki­tap­la­rı­mızda ifade edil­miş­tir.

Karz ve­ri­len mal­la­rın mis­li­yat­tan yani ödeme za­manı gel­di­ğinde pi­ya­sada mis­li­nin bu­lu­na­bi­le­ceği mal­lar­dan ol­ması icap eder. Ak­sine kı­ye­mi­yat­tan olan mal­la­rın borç ola­rak alın­ması ve ve­ril­mesi fasit bir mu­a­me­le­dir ve caiz de­ğil­dir. Bu tür kı­yemî bir mal borç ola­rak alın­mışsa der­hal sa­hi­bine iade edil­mesi lazım gelir. Altın, gümüş, et ve ekmek gibi, buğ­day, arpa, pi­rinç gibi veya ceviz ve yu­murta gibi ki­loyla, öl­çekle veya sa­yıyla alı­nıp sa­tı­lan mislî mal­la­rın ödünç ve­ril­mesi câ­iz­dir. Ek­me­ğin sa­yıyla da ki­loyla da ödünç alı­nıp ve­ril­mesi caiz gö­rül­müş­tür. Her iki görüş de müf­tâ­bih­tir yani fet­vaya uy­gun­dur.

Şu husus da karz akit­le­rinde mu­hak­kak su­rette göz önünde bu­lun­du­rul­ma­lı­dır: Borç ve­rir­ken karşı ta­raf­tan ala­ca­ğı­mız malın hu­susî bir vas­fını kas­te­de­rek yani o vasfa sahip ol­mayı amaç­la­ya­rak ve bunu şart ko­şa­rak borç ve­rir­sek bu karz akdi faize dö­nü­şür. Ör­ne­ğin bir ton to­hum­luk buğ­dayı borç ve­rir­ken karşı ta­ra­fın yeni mah­sul buğ­day ver­me­sini şart ko­şar­sak, bu amaçla bir akit ya­par­sak bu karz akdi faize dö­nü­şür ve haram olur.

Va­sî­ler ye­tim­le­rin mal­la­rını ken­di­le­rine de baş­ka­la­rına da borç ve­re­mez­ler. Karz te­berru ma­hi­ye­tinde ol­du­ğun­dan ye­tim­le­rin mal­la­rında te­ber­ruda bu­lu­nu­la­maz.

Borç alan ki­şi­nin bor­cunu öder­ken karşı ta­rafa ik­ramda bu­lun­ması veya faz­la­sıyla öde­mesi tav­siye edil­miş­tir. Zira bir hadis-i şe­rifte Ra­sû­lul­lâh (s.a.s): “Sizin ha­yır­lı­nız bor­cu­nuzu en güzel şe­kilde öde­ye­ni­niz­dir” bu­yur­muş­tur. Tabi bunun ön­ce­den şart ko­şul­ma­ması ve top­lumda bu şe­kilde bir örfün bu­lun­ma­ması ge­re­kir. Ön­ce­den şart ko­şul­duğu tak­dirde ribâ olur. Top­lumda böyle bir örf varsa o da ön­ce­den şart ko­şul­muş hük­mün­de­dir.

Borç alış­ve­riş­le­ri­nin ya­zıya ge­çi­ril­mesi ve kayıt al­tına alın­ması, önemli ma­hi­yette bir borç iliş­kisi ise buna en az iki kim­se­nin şa­hit­lik et­mesi âyet-i ke­ri­mede tav­siye edil­miş­tir. Kur’ân-ı Kerîm’deki en uzun âyet olan mü­dâ­yene âye­tinde bu husus ay­rın­tı­la­rıyla an­la­tıl­mış­tır. Her ne kadar fu­kaha, âyet-i ke­ri­me­deki emrin tav­siye ni­te­li­ğinde ol­du­ğunu ifade et­mişse de bu emrin vücûp ifade et­ti­ğini söy­le­yen bazı fu­kahâ da var­dır.

Şart­la­rına ri­a­yet edi­le­rek Allah rı­zası için ve­ri­len borç­lar ve genel an­lamda bütün sa­da­ka­lar “karz-ı hasen” ola­rak ni­te­len­di­ril­miş­tir. Karz-ı hasen şek­linde ve­ri­len borç­la­rın ve genel an­lamda bütün sa­da­ka­la­rın kar­şı­lı­ğı­nın Cenâb-ı Zü’l-Celâl Haz­ret­leri ta­ra­fın­dan kat­be­kat faz­la­sıyla ve­ri­le­ceği pek çok âyet-i ke­ri­mede müj­de­len­miş­tir. Bir kar­zın “hasen” ola­rak ni­te­le­ne­bil­mesi için şu on şartı hâiz ol­ması ge­rek­tiği ifade edil­miş­tir:1

  1. Helalden olmalı, çünkü Allah Teâlâ temizdir, temiz olmayanı kabul etmez.
  2. Kişinin mâlik olduğu malın en iyisinden olmalı.
  3. Kişinin sağlıklı olup yaşama ümidini beslediği, fakirlikten korkup iktisatlı davrandığı bir dönemde yapılmış olmalı.
  4. En muhtaç ve evlâ olana verilmeli.
  5. Yaptığı sadakayı gizlemeli, kimseye söylememeli.
  6. Arkasından başa kakmamalı, ezâ etmemeli.
  7. Maksadı sırf Allah rızası olmalı.
  8. Verdiği çok da olsa az ve ehemmiyetsiz görmeli.
  9. En sevdiği malından olmalı.
  10. Fakirin evine götürüp vermek gibi onu en fazla memnun edecek yolu seçmeli. i

KAYNAKLAR:

  • Abdülğanî el-Meydânî, el-Lübâb fî şerhi’l-kitâb
  • Ömer Nasûhi Bilmen, Hukuk-i İslamiyye ve Istılahat-i Fıkhiyye Kamusu
  • Elmalı’lı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili
  • Ekmelüddîn el-Bâbertî, Şerhu’l-İnâye ale’l-Hidâye

1 Hak Dini Kur’ân Dili, Hadîd Suresi 11. Âyetin tefsiri.