Süleyman Çelebi (Rh) ve “Mevlid”i

“Mev­lid” ke­li­mesi söz­lükte, “doğum, doğum za­manı ve yeri” mâ­nâ­la­rına gel­mek­te­dir. Terim ola­rak ise mev­lid, Ra­sû­lul­lah (sav) Efen­di­mi­zin doğum yıl dö­nüm­le­rinde ya­pı­lan me­râ­sim ve bu gün­lerde oku­nan man­zum eser­ler mâ­nâ­sına gel­mek­te­dir. Ancak her­hangi bir kimse “Mev­lid din­le­dim.” ya da “Mev­lid okut­tum.” gibi bir söz söy­le­di­ğinde bun­dan mak­sadı hiç şüp­he­siz Sü­ley­man Çe­lebi (rh)’nin “Mev­lid”idir.

Sü­ley­man Çe­lebi Kim­dir?

Sü­ley­man Çe­lebi, Os­manlı Dev­leti’nin ilk baş­kent­le­rin­den Bursa’da h. 752 (m. 1351) yı­lında doğ­muş­tur. Ha­yatı hak­kında ay­rın­tılı bilgi bu­lun­ma­mak­ta­dır. Ba­bası I. Murad’ın ve­zir­le­rin­den Ahmet Paşa, de­desi de Muh­yid­din İbn Arabî’nin Fu­sûsu’l-hikem adlı ese­rine şerh yazan ve Orhan Gazi’nin silâh ar­ka­daşı Şeyh Mah­mud Efendi’dir. Bu da Sü­ley­man Çe­lebi’nin ilimle uğ­ra­şan bir ai­le­den gel­di­ğini gös­ter­mek­te­dir. Sü­ley­man Çe­lebi, Yıl­dı­rım Be­ya­zıt dö­ne­minde bir süre Dîvân-ı Hü­mâ­yun imam­lığı yap­mış, Emîr Bu­hârî’nin tav­si­ye­siyle de 1400 yı­lında inşâ edi­len Bursa Ulu Camii imam­lı­ğına tayin edil­miş­tir. Mev­levî veya Hal­vetî ta­rî­ka­tine men­sup olan Sü­ley­man Çe­lebi 1422 se­ne­sinde vefat edene kadar imam­lık gö­re­vini sür­dür­müş­tür. Tür­besi bugün, Bursa’nın Os­man­gazi il­çesi Kü­kürtlü Ma­hal­lesi’nde (Çe­kirge Cad­desi) bu­lun­mak­ta­dır.

Mevlid

Mev­lid’in ori­ji­nal adı “Ve­sî­letü’n-necât” ol­ma­sına rağ­men in­san­lar ara­sında bu isim unu­tul­muş, onun ye­rine daha çok “Mev­lid” ve “Mev­lüd” isim­leri kul­la­nıl­mış­tır.

Sü­ley­man Çe­lebi bu kıy­metli ese­rini h. 812 (m. 1409) yı­lında, 60 ya­şın­day­ken ka­leme al­mış­tır. Bu de­ğerli eseri yaz­ma­sı­nın se­bebi şöy­le­dir:

Sü­ley­man Çe­lebi, Ulu Camii’de imam­lık ya­par­ken, va­iz­ler­den bi­risi, Ba­kara sû­re­si­nin 285. âye­ti­nin iza­hında, pey­gam­ber­ler ara­sında de­rece ba­kı­mın­dan her­hangi bir fark bu­lun­ma­dı­ğını, do­la­yı­sıyla Hz. Mu­ham­med (sav)’in de Hz. İsâ (as)‘dan ve diğer pey­gam­ber­ler­den (as) üstün ol­ma­dı­ğını söy­ler. Cami ce­ma­ati bu gö­rüşe karşı çıkar ve tar­tışma büyür. Bunun üze­rine Sü­ley­man Çe­lebi şu bey­tini okur:

Öl­me­yüp Îsâ göğe bul­duğu yol

Üm­me­tin­den olmak için idi ol

Bu beyit, cami ce­ma­a­ti­nin ve hal­kın çok ho­şuna gider. Böy­lece Sü­ley­man Çe­lebi Ve­sî­letü’n-necât adı ve­ri­len ese­rine ilk tuğ­layı koy­muş olur. Daha sonra bu tek beyit, on altı bölüm ve 768 be­yit­lik bir ka­sî­deye dö­nü­şür, Mev­lid isimli muh­te­şem bir ka­sîde or­taya çıkar.

Mü­na­cat yani Allah’a ya­ka­rışla baş­la­yan Mev­lid’in ilk mıs­ra­la­rın­dan iti­ba­ren insan ru­hunu de­rin­den et­ki­le­yen mâ­nevî bir or­tama gi­ri­lir.

Allah âdın zikr ede­lim ev­velâ

Vâcib oldur cümle işte her kula

Bu beyit biz­lere, Ra­sû­lul­lah (sav) Efen­di­mi­zin “Allah’ın is­miyle baş­lan­ma­yan her işin sonu ke­sik­tir.” hadis-i şe­ri­fini ha­tır­lat­mak­ta­dır.

Bu şe­kilde mü­nâ­câtla baş­la­yan eserde, Ra­sû­lul­lah (sav) Efen­di­mi­zin dün­yayı teş­rif­le­rin­den ahi­rete ir­ti­hal­le­rine kadar olan süreç an­la­tıl­mak­ta­dır. Bunun ya­nında Müs­lü­man­lara bazı na­si­hat­ler de yer al­mak­ta­dır. Sanki eser, Efen­di­mi­zin (sav) ha­ya­tı­nın an­la­tıl­dığı özet bir siyer ki­ta­bı­dır. Zaten ese­rin en önemli kay­nak­ları da Ebü’l-Hasan el-Bekrî’nin siyer ki­ta­bıyla, Er­zu­rumlu Mus­tafa Darîr’in Ter­cüme-i Siyer-i Nebî isimli ese­ri­dir.

Eser, sade bir dille fakat sa­nat­kâ­rane bir üs­lûpla ka­leme alın­mış­tır. Sü­ley­man Çe­lebi (rh)’den sonra yak­la­şık 200 ci­va­rında Türkçe mev­lid ya­zıl­mış, ancak Sü­ley­man Çe­lebi’nin eseri, halk ara­sın­daki o özel ye­rini ve can­lı­lı­ğını 600 yıl bo­yunca bu­güne kadar sür­dür­müş, in­san­lar ta­ra­fın­dan büyük bir be­ğeni ve kabul gör­müş­tür.

Os­manlı Dev­leti’ne bak­tı­ğı­mızda “Mev­lid Alayı” ismi ve­ri­len kut­la­ma­la­rın, Ka­nûnî Sul­tan Sü­ley­man (r.h.) dev­rin­den iti­ba­ren dev­let pro­to­ko­lüne gir­di­ğini, Sul­tan III. Murad (rh) dö­ne­minde 1588 yı­lın­dan iti­ba­ren ise resmî bir hâl al­dı­ğını gö­rü­rüz. III. Murad, Mev­lid kan­dil­le­rinde mi­na­re­lerde kan­dil ya­kıl­ma­sını ve ca­mi­lerde mev­lid oku­tul­ma­sını em­ret­miş­tir. Zaten mü­bâ­rek ge­ce­lere “kan­dil ge­cesi” den­mesi de mi­na­re­lere ası­lan bu kan­dil­ler se­be­biy­le­dir. Bu ge­ce­lerde, ca­mi­lerde Sü­ley­man Çe­lebi’nin Mev­lid’i ve Yâsîn-i Şerîf oku­nur, ce­ma­ate de buhur ve şer­bet ikram edi­lirdi. Eğer mev­lid evde oku­tu­lu­yorsa, mi­sa­fir­lere yemek ye­di­ri­lir, gül suyu dö­kü­lür ve şeker ikram edi­lirdi.

Sul­ta­nah­med Camii’ndeki Mev­lid me­ra­sim­le­rine Pa­di­şah, Sad­ra­zam, Şey­hü­lis­lâm, ve­zir­ler, Ana­dolu ve Ru­meli Ka­zas­ker­leri, as­kerî ve idârî erkân ile ulemâ, özel kı­ya­fet­le­riyle ka­tı­lır­lardı. Bu gece ay­rıca Mes­cid-i Ne­bevî’de de ihyâ edi­lirdi. İn­san­lar, sa­baha karşı Mes­cid’in Bâb-ı Nisâ ismi ve­ri­len ka­pısı önünde top­la­nır, gü­ne­şin doğ­ma­sıyla bir­likte bu­rada bir hadis-i şerif oku­nur, pa­di­şaha duâ edi­lir, ar­dın­dan mev­lid­den bö­lüm­ler oku­nur, ya­pı­lan duâ ile me­ra­sim sona erer, ar­dın­dan ka­tı­lan­lara şer­bet ikram edi­lirdi. Bütün bun­lar da Os­manlı’da mev­lid me­ra­sim­le­rine büyük bir önem ve­ril­di­ğini gös­ter­mek­te­dir.

Mev­lid, ya­zıl­dığı de­vir­den iti­ba­ren, özel­likle Ra­sû­lul­lah (sav) Efen­di­mi­zin mev­lid ge­cesi başta olmak üzere mü­bâ­rek gün ve ge­ce­lerde; bunun ya­nında doğum, ölüm, sün­net, ev­lenme, as­kere gön­derme gibi çe­şitli ve­si­le­lerle okun­muş, hâlâ da okun­maya devam et­mek­te­dir.

Ay­rıca mev­lid me­ra­si­minde, Kur’ân-ı Kerîm okun­ması, sa­la­vât ge­ti­ril­mesi, dua edil­mesi, ge­len­lere ik­ram­larda bu­lu­nul­ması, vaaz ve na­si­hat­lere yer ve­ril­mesi gibi hu­sus­lar da bir­çok hayra ve­sîle ol­mak­ta­dır. Bunun ya­nında mev­li­din in­san­ları bir­leş­ti­rici bir yönü de bu­lun­mak­ta­dır. Mev­lid ve­si­le­siyle bir­çok insan bir araya gel­mekte, bu da dînî ha­ya­tın canlı tu­tul­ma­sına ve top­lu­mun bir­lik be­ra­ber­li­ği­nin sağ­lan­ma­sına önemli bir katkı sağ­la­mak­ta­dır.

(Kay­nakça: Nuri Özcan, “Türk Dînî Mû­si­kî­sinde Mev­lid Ge­le­neği”, Keş­kül Der­gisi, sayı 10, 2010; “Mev­lid” mad., cilt 29, Tür­kiye Di­ya­net Vakfı İslam An­sik­lo­pe­disi.)