Bir Âşık-⁠ı Nebî Süleyman Çelebi

Bu ay zi­ya­ret ede­ce­ği­miz bü­yü­ğü­müz, pey­gam­ber sev­gi­si­nin en beliğ şe­kilde ken­di­sinde te­ces­süm et­tiği, Mev­lid’i (Ve­sî­letü’n-necât) ile ta­nı­dı­ğı­mız ehl-i ilim­den ol­makla bir­likte koca bir çı­na­rın kök­le­rin­den sa­yı­lan Sü­ley­man Çe­lebi Haz­ret­leri ola­cak in­şal­lah…

Sü­ley­man Dede ola­rak da bi­li­nen S. Çe­lebi, 752/1351 se­ne­sinde Bursa’da doğ­muş­tur. Ba­bası, I. Murad’ın ve­zir­le­rin­den Ahmed Paşa, anne ta­ra­fın­dan de­desi Os­manlı Dev­leti’nin ku­ru­cusu Osman Gazi’nin ka­yın­ba­bası Şeyh Ede­bali’nin oğlu Şeyh Mah­mud’tur.

Aile çev­re­si­nin ulemâ ve ümerâ’dan oluş­tu­ğunu göz önünde bu­lun­dur­du­ğu­muzda Sü­ley­man Çe­lebi’nin ufak yaşta eği­time baş­la­dığı tah­min edi­le­bi­lir.

Bir dönem Yıl­dı­rım Ba­ye­zid’in divan imam­lı­ğını yap­mış, daha sonra üs­tadı ve mür­şidi meş­hur mu­ta­sav­vıf Bu­ha­ralı Emir Sul­tan’ın (v. 833/1430) tav­si­yesi üze­rine 804/1399 yı­lında ya­pımı ta­mam­la­nan Bursa Ulu Camii’ne imam tayin edil­miş­tir.

1402 yı­lında Sul­tan Yıl­dı­rım Ba­ye­zid ve Timur Han ara­sında vukû’ bulan An­kara Sa­vaşı’ndan sonra Os­manlı Dev­leti si­yasî bir kar­gaşa içe­ri­sine düş­müş, bu du­rum­dan ya­rar­lan­mak is­te­yen kim­se­ler halk ara­sında fit­ne­ler çı­kar­mak is­te­miş­lerse de ule­mâ­nın sert çı­kışı ile kar­şı­laş­mış­lar­dır. Halkı, ehl-i sün­net çiz­gi­sin­den sap­tır­maya ça­lı­şan­lara karşı büyük bir mü­ca­dele veren ilim eh­lin­den biri de Sü­ley­man Çe­lebi’dir.

Bursa Ulu Camii’nde şahit ol­duğu üzücü bir ha­dise üze­rine, halk ara­sında “Mev­lid” ismi ile şöh­ret bulan eseri Ve­sî­letü’n-necât’ı ka­leme alan Sü­ley­man Çe­lebi, ese­rini bi­tir­diği ta­rihi 812/1409 ola­rak ve­ri­yor. Ulu Camii’nde ger­çek­le­şen olay özetle şöy­le­dir:

Ca­mide vaaz eden İranlı bir kimse Ba­kara sû­re­si­nin “Hiç­bir pey­gam­beri di­ğe­rin­den ayır­ma­yız (hep­si­nin pey­gam­ber ol­du­ğuna iman ede­riz).”¹ aye­tini tef­sîr eder­ken, pey­gam­ber­ler ara­sında hiç­bir üs­tün­lük ol­ma­dı­ğını, buna bi­naen de Hz. İsa aley­his­se­lâm ile Hz. Mu­ham­med Mus­tafa sal­lal­lâhu aleyhi ve sel­lem’i fa­zi­let ba­kı­mın­dan eşit gör­dü­ğünü söy­ler. Bunun üze­rine ce­ma­a­tin ara­sın­dan çıkan biri, aynı sû­rede bu­lu­nan “Biz, pey­gam­ber­den ba­zı­sını ba­zı­sına üstün kıl­dık.”² aye­tini oku­ya­rak iti­raz eder. Ca­mide yük­se­len ses­ler ve ce­ma­a­tin ikiye bö­lün­mesi, ha­di­seyi iz­le­yen Sü­ley­man Çe­lebi’yi çok üzer ve bu duy­gu­lar ile şu beyti söy­ler:

Ol­maya Îsâ göğe bul­duğu yol / Üm­me­tin­den olmak için idi ol

Çok te­mennî kıl­dı­lar Hakk’tan bular / Tâ Mu­ham­med üm­me­tin­den ola­lar

Gerçi bun­lar dahi mür­sel durur / Lîk Ahmed efdal u ekmel durur

Zîra ol ef­dal­liğe elyak durur / Ânı öyle bil­me­yen ahmak durur.

Ya­şa­nan üzücü ha­di­se­ler­den ve si­yasî ka­rı­şık­lık­tan kur­tulma ar­zusu ile ese­rine Kur­tu­luş Ve­sî­lesi is­mini veren Sü­ley­man Çe­lebi, pey­gam­ber aş­kını öyle sa­mi­mi­yetle dile ge­tir­miş ol­malı ki ara­dan altı asır geç­me­sine rağ­men eseri halen yay­gın bir şe­kilde okun­makta ve din­len­mek­te­dir.

Sov­yet Rusya’nın, işgal et­tiği top­rak­larda ya­şa­yan müs­lü­man­lara yap­tığı zu­lüm­lere ve bas­kı­lara rağ­men on­la­rın, “Mev­lid”e sa­rıl­ma­ları se­be­biyle din­le­rini mu­ha­faza et­me­leri -ese­rin is­mine mu­vâ­fık ola­rak- onlar için de Ve­sî­letü’n-necât (Kur­tu­luş Ve­si­lesi) ol­muş­tur.

Ve­sî­letü’n-necât halk ara­sında o kadar ya­yıl­mış­tır ki “Mev­lid” Pey­gam­ber Efen­di­mi­zin do­ğumu hak­kında ya­zı­lan eser­le­rin umûmî ismi iken Sü­ley­man Çe­lebi’nin ese­rin­den sonra “Mev­lid” de­nil­di­ğinde yal­nız onun eseri akla gelir ol­muş­tur.

Sü­ley­man Efendi’nin Çe­lebi la­kabı ile anıl­ması, be­yit­le­rinde ayet ve ha­dis­lere yap­tığı tel­mih­ler, dev­le­tin pâ­yi­tahtı Bursa’nın en büyük camii olan Ulu Camii’nde imam­lık yap­ması gibi hu­sus­lar onun ilmî eh­li­ye­tini or­taya koy­mak­ta­dır.

Hü­se­yin Vas­saf’ın 2000 kadar mu­ta­sav­vıfı ta­nıt­tığı Se­fîne-i Ev­liyâ adlı ese­rinde Sü­ley­man Çe­le­biyi de zik­ret­mesi, Ve­sî­letü’n-necât’ın ta­sav­vufî yo­ruma el­ve­rişli ol­ması ve Çe­lebi’nin Emir Sul­tan’a in­ti­sâbı mü­el­li­fi­mi­zin bir sûfî ol­du­ğunu güç­len­dir­mek­te­dir.

Sü­ley­man Efendi, bir­çok edebî sa­natı bir arada kul­lan­dığı “Mev­lid”inde güzel ah­lâkı ve sün­nete bağ­lı­lığı teş­vik eder­ken; kibir, riyâ, gıy­bet gibi kötü ah­lâk­tan da sa­kın­dır­makta, aynı za­manda oku­yu­cu­la­rını imâ­met, miraç gibi iti­kâdî ko­nu­larda sade, akıcı ve an­la­şı­lır bir dil ile bil­gi­len­dir­mek­te­dir.

“Mev­lid” Sa­hibi, sehl-i müm­teni (kolay gibi gö­zü­ken zor) ola­rak vas­fe­di­len ese­rinde adeta ehl-i sün­net iti­kâ­dını mü­da­faa eder ve şu bey­tinde de gö­rül­düğü üzere bâtıl fır­ka­lara cevap mâ­hi­yeti ta­şı­yan be­yit­ler söy­ler:

Bir­dir ol bir­liğe şek yok durur / Gerçi yan­lış söy­le­yen­ler çok durur.

Ümmet-i Mu­ham­med’in pey­gam­ber sev­gi­sini en nezih şe­kilde dile ge­ti­ren Sü­ley­man Çe­lebi, kabir ta­şına “râhat-ı ervâh” ter­kî­biyle dü­şü­len tarih³ ge­re­ğince 825/1422’de dâr-ı be­kâya ir­ti­hâl eder­ken biz­lere bil­di­ği­miz tek eseri olan Mev­lid-i Şerîf’ini ema­net et­miş­tir.

Sü­ley­man Çe­lebi’nin kabri, doğup bü­yü­düğü şehir olan Bursa’da Çe­kirge yo­lunda, eski kap­lıca ya­kın­la­rın­daki Yo­ğurtlu Baba Zâ­vi­yesi önünde bu­lu­nan sırt üze­rinde, 1952 yı­lında ona­rı­lan tür­be­de­dir.

Ra­hi­me­hul­lâhu teâlâ rah­me­ten vâsia…

1. Bakara; 2/285. ↩︎
2. Bakara: 2/253. ↩︎
3. Tarih düşme: Herhangi bir olayın tarihini, ebced hesabıyla tesbit etme işidir. Harflerinin toplamı, belirli bir hicrî seneyi gösteren bir sözcük, bir tamlama bulmak; cümle, mısra ya da beyit düşürme yoluyla yapılır. ↩︎