Paranın Konulacağı Yer

Ölümü ve ha­yatı kul­la­rı­nın nasıl amel­ler iş­le­ye­cek­le­rini sı­na­mak için ya­rat­tı­ğını haber veren Rab­bi­miz,1 im­ti­han ko­nu­sunu geniş tut­muş­tur. Kimi insan korku ile ki­misi açlık kimi ise sahip ol­duğu mal­la­rın veya ai­le­si­nin elin­den alın­ması ile bu im­ti­hana tâbî tu­tu­lur.2 Bun­la­rın en önemli ve zor­lu­la­rın­dan biri de para veya mal gibi, bu dün­yada diğer in­san­lar ta­ra­fın­dan iti­bar gören nes­ne­lerle ya­şa­dığı im­ti­han­dır. Zira insan, ta­bi­atı ge­reği ra­hatı sever ve bol­luğu ar­zu­lar. Bu se­beple daha bol im­kân­lara sahip bir şe­kilde ya­şa­mak için ça­lış­ma­larda bu­lu­nur. İşte in­sa­nın im­ti­han nok­tası bu­rada önem ka­zan­mak­ta­dır. Yani insan nef­si­nin ar­zu­la­dığı hayat için ça­lı­şır­ken ken­di­sini bu im­ti­hana sokan Rab­bini unu­ta­cak mı, yoksa sahip ol­duğu ni­met­leri ve­reni ak­lın­dan çı­kart­ma­ya­cak mı? İn­sa­nın yaşadığı/yaşaması muh­te­mel sı­kın­tı­lar­dan kur­tul­ması için, en güzel örnek ola­rak gön­de­ri­len Ra­sû­lul­lah (sav)’da3 ve onun yo­lunu takip eden gü­zîde as­hâ­bında güzel çö­züm­ler bu­lun­mak­ta­dır.4

Her ba­kım­dan bizi aşı­rı­lık­tan uzak tutan di­ni­miz, dünya ile olan iliş­ki­lerde de bu pren­sibi gö­zet­miş­tir. Sa­dece Allah’a te­vek­kül edip dün­ya­lık için hiç­bir ha­zır­lıkta bu­lu­na­mak ise hoş kar­şı­lan­ma­mış­tır. Tef­sir kay­nak­la­rında geç­tiği üzere, Yemen’den bazı kim­se­ler hac için Mekke’ye gel­dik­le­rinde: “Biz Allah’a gü­ve­ni­yo­ruz, onun için ya­nı­mıza azık al­ma­mıza gerek yok.” de­miş­ler ve Mekke’de diğer in­san­lar­dan yar­dım talep et­miş­ler­dir. Bunun üze­rine: “Azık­la­nın, zira en ha­yırlı azık tak­va­dır.”5 ayeti nâzil ol­muş­tur. Bu durum çok has­sas olup ince bir ay­rıma sa­hip­tir.

Bu ayrım ile il­gili ola­rak Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz’in bize na­mazda oku­ma­mızı öğ­ret­tiği ve Kur’ân-ı Kerîm’de de yer alan şu dua çok önem­li­dir:

رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

Bu duada: “Rab­bi­miz! Bize dün­yada da iyi­lik ver, ahi­rette de iyi­lik ver ve bizi ateş aza­bın­dan koru.” buy­ru­la­rak dünya ve ahi­ret ha­ya­tında iyi­lik is­te­nil­mesi bil­di­ril­miş­tir. Bu­rada dik­kat çeken husus ise dünya ni­met­le­rini is­te­me­nin pe­şinde: “ce­hen­nem ate­şin­den ko­runma” duası da gel­miş­tir. Bu da dün­yada sahip olu­nan iyi­lik­le­rin ge­rek­tiği gibi kul­la­nıl­ma­ması du­ru­munda dü­şü­le­cek teh­li­keyi göz­ler önüne ser­mek­te­dir.

İslâm mü­te­fek­kir­leri, Allah’ın rı­za­sına uygun ya­şa­ya­rak maddî im­kâna sahip ol­ma­nın “pa­ra­nın gönle değil, yal­nızca cebe gir­mesi” ile müm­kün ol­du­ğunu ifade et­miş­ler­dir. Ser­ma­yeye ay­kırı ol­ma­yan di­ni­mizde, sa­hâbe nes­lin­den iti­ba­ren büyük zen­gin­le­rin çık­ması ve bunun Ra­sû­lul­lah ta­ra­fın­dan ten­kit edil­me­mesi sa­hâ­be­nin bu tu­tumu sa­ye­sinde ol­muş­tur. On­lar­dan öyle zen­gin­ler vardı ki pa­ra­ları on­la­rın kö­le­leri idi, ken­di­leri pa­ra­nın değil. Hz. Ebû Bekir (ra) ile sahip ol­duğu mal­ları ara­sında, Tebük Se­feri ön­cesi ai­le­sine ge­ride ne bı­rak­tığı so­ru­lunca: “Allah ve Ra­sülü’nü” di­ye­bi­le­cek bir ilişki bu­lun­mak­taydı. Kıt­lık se­ne­sinde Ab­dur­rah­man b. Avf (ra)’ın, Şam’dan gelen gıda yüklü ker­va­nını en çok kâr ede­ceği or­tamda ser­ma­yesi ile bir­likte Allah rı­zası için infâk et­mesi dün­ya­lık ni­met­le­rin bir müs­lü­ma­nın ha­ya­tında bu­lun­ması ge­re­ken yeri gös­ter­mek­te­dir.

Daha son­raki ne­si­lin ön­der­le­rin­den olan İmâm-ı A’zam (rh)’ın zen­gin bir ai­le­den gel­mesi ve ilmî de­rin­li­ği­nin ya­nında sahip ol­duğu ti­carî ba­şa­rısı, maddî im­kân­la­rını İslâm fık­hı­nın hiz­me­tine sun­ması ile te­zâ­hür et­miş­tir. Bu da sahip ol­duğu mal­la­rın, kal­bine gir­me­di­ğine şe­hâ­det et­mek­te­dir. Ta­rihî kay­nak­la­rı­mız, bunun ben­zeri pek çok örnek ile do­lu­dur. Bu mi­sal­ler, bize ayet­lerde ve­ri­len me­saj­la­rın ta­rih­teki uy­gu­la­ma­la­rını gös­ter­miş­tir.

Bazı ayet ve ha­dis­lerde zen­gin­li­ğin hoş kar­şı­lan­ma­dığı gö­rül­mek­te­dir. Ancak dik­kat edil­di­ğinde gö­rü­le­ceği üzere ha­ki­katte, zen­gin­lik değil zen­gin­li­ğin kay­na­ğı­nın unu­tul­ması ve zen­gin­lik se­be­biyle in­san­la­rın nan­kör ol­ması ten­kid edil­miş­tir. Ayet­lerde pa­ra­sı­nın esiri olan kim­se­lere misal ola­rak zik­re­di­len Kârûn zen­gin ol­ma­sın­dan do­layı değil onu, kendi bil­gi­siyle ka­zan­dı­ğını iddia edip Rabbi’ni unut­ması se­be­biyle helâk ol­muş­tur. Hem de öyle bir helâk ki, sahip ol­duğu mal­ları ve övün­düğü evi ile bir­likte yere ba­tı­rıl­mış­tır. Bu olay­dan ha­re­ketle Rab­bi­miz Kârûn za­ma­nın­daki zen­gin­lik me­rak­lı­la­rını misal gös­te­re­rek uya­rıda bu­lun­muş­tur. Dünya ha­ya­tını is­te­yen­ler onun zen­gin­li­ğini gö­rünce: “Bize de Kârûn’unki gibi mal ve­rilse ya.” de­miş­lerse de Kârûn mal­ları ile bir­likte helâk olunca “Allah di­le­di­ğine bol rızık ve­rir­ken di­le­di­ğine kısar.” di­ye­rek Allah’ı ha­tır­la­rın­dan çı­kar­ma­mış­lar­dır.

Kârûn, helâk ol­ma­dan önce ken­di­sine ya­pı­lan uya­rı­ları din­le­seydi bu he­lâka uğ­ra­ma­ya­caktı. Zira ayette ona ya­pı­lan uyarı şöyle ifade edil­mek­te­dir: “Allah, bö­bür­le­nip şı­ma­ran­ları sev­mez. “Allah’ın sana ver­diği şey­lerde ahi­ret yur­dunu ara. Dün­ya­dan da na­si­bini unutma. Allah’ın sana iyi­lik yap­tığı gibi sen de iyi­lik yap ve yer­yü­zünde boz­gun­cu­luk is­teme. Çünkü Allah, boz­gun­cu­ları sev­mez.”6 Bu­ra­daki uya­rı­larda Kârûn’a “Para ka­zanma!” de­nil­me­miş, bi­la­kis “Ka­zan­dık­la­rını Ahi­ret yur­dunu elde etmek için kul­lan!” ikazı ya­pıl­mış­tır.

Rab­bi­miz elde edi­len mal­la­rın dünya sev­gi­sine dö­nüş­me­mesi için de kul­la­rına ta­biri ca­izse “kul­la­nım ta­li­matı” gön­der­miş­tir. Buna göre, mala sahip olunca in­san­lar onun ken­di­sine hâkim ol­ma­ması için belli mik­ta­rını kendi rı­za­ları ile ih­ti­yaç sa­hip­le­rine ver­mek zo­run­da­dır. Bu, kişi ile sahip ol­duğu kıy­metli mal­lar ara­sında sağ­lıklı ile­ti­şim ku­rul­ma­sı­nın yo­lunu gös­te­rir. Allah (cc), verme/infak ola­yını da ba­şı­boş bı­rak­ma­mış, gönül hoş­luğu ile ih­ti­yaç sa­hip­le­rine, kar­şı­da­kini üz­me­den, fa­kiri min­net duy­gu­sunda bı­rak­ma­dan, sağ elin ver­di­ğini sol elin gör­me­ye­ceği şe­kilde ya­pıl­ma­sını mü’min­ler­den is­te­miş­tir. Bu özel­lik­le­rin ge­çerli ol­ma­dığı infak ye­rine ise, güzel bir sözün daha ha­yırlı ol­du­ğunu beyân et­miş­tir.7 Bu sa­yede hem zen­gin fakir ara­sın­daki muh­te­mel düş­man­lık olay­ları bi­te­cek hem de mal sa­hibi Müs­lü­man kimse, Allah’ın ken­di­sine ver­diği ema­net malı O’nun is­te­diği gibi har­ca­ya­rak O’nun em­rine uya­cak­tır.

Rab­bi­miz, cüm­le­mizi pa­ra­nın kö­lesi ol­mak­tan mu­hâ­faza ey­le­sin.

1 Mülk; 67/2.

2 Ba­kara; 2/155.

3 Ahzab; 33/21.

4 Ra­sû­lul­lah (sav) ve as­hâ­bı­nın dünya ha­yatı kar­şı­sın­daki dav­ra­nış­ları hadis eser­le­rin­deki “zühd” ve “rikâk” bö­lüm­le­ri­nin ya­nında müs­ta­kil ola­rak Ab­dul­lah b. Mü­ba­rek (v. 181/797), Vekî’ b. Cer­râh (v. 197/812), Ahmed b. Han­bel (v. 241/855), Hen­nâd b. Se­riyy (v. 243/857) vb. gibi âlim­le­rin telif et­tiği Ki­tâbü’z-zühd eser­le­rinde uzun uzun yer al­mak­ta­dır.

5 Ba­kara; 2/197.

6 Kasas; 28/77, 82.

7 Ba­kara; 2/263.