Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Ezherliler ve Bizim Talebe-⁠i Ulûm – II

43. Sayı · 2016/3

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Neşre Hazırlayan: Abdullah Taha İmamoğlu

Ma­ka­le­mi­zin baş ta­raf­la­rında “bu lü­zumu acaba Ez­her­li­ler ken­di­leri mi tak­dir ede­bil­di­ler?” diye bir sual irad ede­rek ce­va­bını izah ey­le­miş­tik. Ne­ti­cede bu te­şeb­büs ken­di­leri ta­ra­fın­dan vukua gel­me­yip ha­yır­hâ­hâne bir tek­lif su­re­tiyle kabul et­ti­ril­diği an­la­şıldı. İşte bu­rada dü­şü­nü­le­cek bir nokta var: Gerek efrad ve gerek ce­maat kendi ih­ti­yaç­la­rını ken­di­leri tak­dir ede­bil­meli. Mâ lehum ve mâ aley­himi an­la­malı fakih ol­malı ki ne­ti­cede mu­vaf­fa­ki­yete maz­har ola­bil­sin­ler. Bu kanun-ı men­fa­at­tir. Kül­lî­dir. Müs­tes­nası ancak bir­kaç ta­ne­cik ola­bi­lir.

Ev­velce ar­zet­ti­ği­miz vec­hile Ez­her­li­le­rin kendi ih­ti­yaç­la­rını hak­kıyla keş­fe­de­me­dik­leri an­la­şıl­mıştı. Bu halde ih­ti­mal ki Ez­her­li­ler de ne­tice iti­ba­riyle mu­vaf­fa­ki­yet-i mat­lû­beye vâsıl ola­ma­ya­cak­lar­dır. Ben bu hu­susta bed­bi­nim [kö­tüm­se­rim]. Zan­ne­de­rim ki öyle olur. Tam is­te­dik­leri gibi fayda elde ede­mez­ler. Kâ­riîn-i ki­râm­dan rica ede­rim. Bu da­va­dan do­layı ben­de­nizi tah­ti­ede acele bu­yur­ma­sın­lar. Me­se­leyi azı­cık izah ede­lim de me’mûl­dür ki haklı ol­du­ğum mey­dana çıkar.

Ben esa­sen ta­lebe-i ulûm için bir lisân-ı ec­nebî öğ­ren­me­nin lü­zu­muna çok­tan kâniʻim. Asıl ten­kit etmek arzu ey­le­di­ğim nokta bu­rası de­ğil­dir. Belki hangi li­sanı öğ­ren­meli, ta­lebe-i ulûm için hangi lisan ne­tice iti­ba­riyle fay­dalı olur? İşte bu­ra­sını azı­cık teş­rîh etmek is­te­rim.

Ez­her­li­ler, Fran­sızca li­sa­nını kabul ey­le­miş­ler­dir. Fakat ben bu nok­tada on­lara mu­te­ri­zim. Fran­sızca li­sa­nını öğ­ren­mekte onlar için büyük bir fayda ümit et­mi­yo­rum. Belki az çok zi­yan­ları da ola­bi­lir. Arzu et­tik­leri ne­ti­ceye vasıl ola­maz­lar. Hele bu­rası pek mu­hak­kak­tır. Bu nok­tayı ispat ede­bil­me­miz için ib­tida Fran­sız­ları ta­nı­ma­mız la­zım­dır. Fran­sız­larda en evvel göze çar­pan cihet fikr-i dinî bu­lun­ma­ması, ma­ne­vi­yat­la­rı­nın bol bo­luna ifrat, tef­rit ile te­sem­müm etmiş ol­ma­sı­dır. Ulema-yı me’mûrîn-i ricâl, erbâb-ı fünûn hep yan­lış na­za­ri­ye­leri takip ede­rek fikr-i di­nî­leri, ma­ne­vi­yat­ları sön­müş pest–if­ratta sü­rün­mekte bu­lun­muş­lar­dır. Hal­buki fen, ilim, fel­sefe hep bun­la­rın elin­de­dir. Mat­bu­a­tın sa­hibi de bun­lar­dır. Zan­ne­de­rim ki va­zi­fe­leri ma­ne­vi­yata hiz­met etmek olan erbâb-ı din, ta­lebe-i ulûm, ho­ca­lar için bun­lar­dan ders almak, yol­la­rını takip yahut hiç ol­mazsa buna alış­mak her halde ne­tice iti­ba­riyle o kadar da ümitli gö­rün­mü­yor. Bu­rası esas me­se­leyi an­la­yan­larca hemen be­dâ­het de­re­ce­sinde va­zıh­tır.

Ra­hip­leri, pa­paz­ları, mü­te­dey­yin­leri ise din ol­mak­tan başka İs­la­mi­yetle hiç bir mü­na­se­beti ol­ma­yan Ka­to­lik mez­he­bine sâ­lik­dir­ler. Şu yir­minci asırda Ka­to­lik ru­ha­ni­le­rin­den öğ­re­ne­bi­le­ce­ği­miz –farz ede­lim- şey­le­rin de pek zi­yade işe ya­ra­ma­ya­cağı mey­dan­da­dır. Kaldı orta sınıf, bun­larda o iki ta­ra­fın bâr-taz­yiki nü­fuzu al­tında ezil­miş, ruh­ları sön­meye yak­laş­mış bir kısım aha­li­den iba­ret­tir. İşte Fran­sızca şu ar­zet­ti­ği­miz sı­nıf­la­rın li­sa­nı­dır. Bi­na­e­na­leyh bu li­san­dan ta­lebe-i ulû­mun ho­ca­la­rın is­ti­fade ede­bi­le­cek­le­rini ka­ti­yen ümit et­mi­yo­rum. Zan­ne­de­rim ki Ez­her­li­ler bu ha­ki­kate vakıf ola idi­ler Fran­sızca’ya hiç yak­laş­maz­lardı. Madem ki Ez­her­li­ler bir ec­nebi lisan bil­me­nin lü­zu­munu his­se­di­yor­lar bu halde doğ­ru­dan doğ­ruya İn­gi­lizce yahut Al­manca öğ­ren­meli, öğ­ren­meye ça­lış­ma­lı­dır­lar. Mü­te­şeb­bis­ler on­ları bu yolda irşad ey­le­me­li­dir­ler. Böyle yap­mak icab ederdi.

Bu iki li­sa­nın sa­hibi olan İn­gi­liz, Alman ka­vim­leri Fran­sız­lara na­za­ran fikr-i di­nîce, me­ta­net-i ah­lakça pek çok ile­ri­dir­ler. Ter­biye-i ic­ti­ma­î­leri, ilim ve fenne olan in­ti­sap­ları da Fran­sız­lar­dan eksik de­ğil­dir. Hele fıt­ratça daha ciddi daha mü­te­şeb­bis­ler­dir. Şimdi za­ma­nı­mızda bu cihet bir me­sele-i ha­ya­tiye hük­münü al­mış­tır. Hal­buki bir kav­min li­sa­nını öğ­ren­mek, oku­mak, ahlak, adet ve­sa­ire bir­çok se­câyâ-yı mın­tı­ka­la­rına kapı açmak de­mek­tir. Bu ka­pı­dan iyi kötü her türlü se­câyâ gi­re­bi­lir. Bazen olur ki bu iki nevʻ-i se­ci­ye­den biri gir­miş ol­duğu kav­min mu­hi­tini ken­disi için daha müs­taid bulur. Neşv ü ne­maya baş­lar. İyi bir se­ciye ise pek güzel, fakat kötü ise… İşte işin fe­nası bu­rada çı­kı­yor. Zaten kö­tü­lük in­san­la­rın da­mar­la­rında ken­disi için pek zi­yade müs­taid nok­ta­ları in­ti­hâba asla güç­lük çek­mez. Nefs-i em­ma­rede kö­tü­lüğü kemâl-hâ­hişle is­tik­bal eyler. “İnne’n-nefse le em­ma­re­tün bi’s-sui/ Şüphe yok ki nefis fe­na­lıkla pek zi­yâde em­re­di­ci­dir” (Yusuf, 12/53). İşte bunun için bir ka­vim­den di­ğe­rine in­ti­kal eden se­câ­yâ­nın mu­kad­di­mesi daima kö­tü­lük ola­gel­miş­tir.

İşte bütün şu mü­la­ha­za­lar­dan an­la­şıl­dı­ğına göre bir lisan-ı ec­nebi ih­ti­yarı hu­su­sunda son de­rece ih­ti­yatla ri­a­yet et­me­miz icab eyler. Bil­hassa biz de kav­mi­mizde ol­duğu gibi doğ­ru­dan doğ­ruya ahali ile mil­let ile te­masta bu­lu­nan ta­lebe-i ulû­mun, ho­ca­la­rı­mız için bu husus daha zi­yade kesb-i ehem­mi­yet eyler. Bi­na­e­na­leyh bu lisan ka­pı­sını mehmâ emken güzel bir ci­het­ten aç­maya gay­ret etmek nazar-i iti­bara alı­na­cak daha bir cihet var. Esas me­sele mevzû bah­se­di­lirse ar­ze­de­ce­ği­miz bu ci­he­tin de büs­bü­tün ehem­mi­yet­ten ârî bir şey ol­ma­dığı mey­dana çıkar zan­ne­de­rim. Bugün İn­gi­liz­le­rin, Al­man­la­rın mez­heb-i di­nî­leri Pro­tes­tan­lık­tır. Bu mez­hep çok ta­dil­ler ne­ti­ce­sinde Ka­to­lik­lik’ten ta­as­sup­tan iyice uzak­laş­mış­tır. Bun­dan do­layı sâ­lik­leri -ki ek­se­ri­yetle İn­gi­liz ve Alman kav­mi­dir- yaz­dık­ları eser­lerde de din, mez­hep aley­hine o kadar hâme-rân [kalem oy­nat­mak] ol­ma­mış­lar­dır. İlim­leri, fen­leri, mez­hep­leri Ka­to­lik­lik olan daha doğ­rusu büs­bü­tün din­siz olan Fran­sız­lar kadar bütün bütün din ma­ne­vi­yat aley­hine sevk ey­le­miş­ler­dir. Bi­na­e­na­leyh zaten müs­taid olan ta­lebe-i ulû­mu­muz bun­la­rın mat­bu­a­tın­dan ilimde, fel­se­fede, ta­rihte bir­çok is­ti­fa­de­ler temin ede­bi­lir­ler. Diğer ci­het­ten ho­ca­la­rı­mız Pro­tes­tan pa­paz­la­rı­nın, mis­yo­ner­le­ri­nin etraf-ı âleme in­ti­şar ede­rek yüz bin zah­met­lere kat­la­na­rak mil­yon­larca lira sarf ede­rek hilm, şef­kat, mü­la­ye­met ile in­san­la­rın da­mar­la­rına bütün var­lık­la­rıyla nüfuz etmek is­te­dik­le­rini ya­kın­dan te­maşa ede­bi­lir­ler. Bu su­retle bir hiss-i meşrû, hiss-i ir­ti­kâb uya­nır. Ne kadar derin bir uy­kuda ol­du­ğu­muz işte o vakit mey­dana çıkar. Biz de te­dâ­ri­kâtta bu­lu­nur, mü­da­faa-i meşrûʻamıza yol aça­rız…

Şu­ra­sını da unut­ma­ya­lım ki bugün âlem-i İs­la­mi­yet doğ­ru­dan doğ­ruya en zi­yade Pro­tes­tan­lar ile daha doğ­rusu İn­gi­liz­ler ile hâl-i te­masta bu­lu­nu­yor. Adeta bazı yer­lerde müş­te­rek bir hayat takip edi­yor. Be­ra­ber dö­nü­yor. Yüz mil­yon İslam’ı hâvî olan ko­ca­man Hin­dis­tan ve hıtta-i Mıs­riyye [Mısır ül­kesi] bugün İn­gi­liz­le­rin taht-ı is­tila ve nüfuz-ı si­ya­si­leri al­tında bu­lu­nu­yor­lar. Hü­lasa di­ye­bi­li­riz ki bugün küre-i arzda olan nüfus-ı müs­li­mîni irâe eden ade­din hemen nıs­fına karîb bir ye­künü İn­gi­liz­le­rin nü­fuzu al­tın­da­dır. Madem ki İn­gi­liz­ler ile bu kadar büyük bir mik­yas üzere hâl-i te­masta bu­lu­nu­yo­ruz, bu halde on­la­rın li­sa­nına olan ih­ti­ya­cı­mız pek vâzıh ve tabiî bir tarzda te­za­hür edi­yor.

Fil­ha­kika bizim kar­deş­le­ri­mizle an­la­şa­bil­me­miz için ham­dol­sun İn­gi­lizce’ye ih­ti­ya­cı­mız yok­tur. Ulemâ-yı İslam’ı et­ra­fına cemʻeylemiş olan Hz. Kur’ân’ın li­sanı bu hu­susta bize ki­fa­yet eyler. Fakat İn­gi­liz­le­rin kar­deş­le­ri­mize karşı tev­cih ey­le­dik­leri va­zi­yeti kar­deş­le­ri­mi­zin on­lara karşı olan mev­ki­le­rini tayin ede­bil­me­miz için şimdi bizde aha­li­nin pîş­dârı men­zi­le­sinde olan ulemâ-yı dinin bu li­sanı bil­me­le­rinde bir­çok fa­i­de­ler ola­bi­lir. Zan­ne­de­rim.

Bu­rası da dik­kat olu­na­cak bir nok­ta­dır: Bugün küre-i arzın en zi­yade mün­te­şir li­sanı İn­gi­liz­ce­dir. Bu­rada İn­gi­lizce ola­rak çık­mış bir ke­li­me­nin sa­dası tâ Ame­rika’nın en hücrâ kö­şe­le­rinde kâin maden ku­yu­la­rında zir-i ze­minde, en tenha orman iç­le­rinde olan mez­ra­a­larda çift­lik­lerde ak­sen­dâz [de­vamlı ak­se­den] olur.

Bi­na­e­na­leyh bu ci­het­ten de İn­gi­lizce’nin Fran­sızca’ya nis­be­ten rüc­hanı mey­dana çı­kı­yor. Bu da vârid-i hâtır olu­yor. el-Ezher’i ıslah etmek eme­liyle te­şek­kül etmiş olan ce­mi­yet belki Ez­her­li­lere İn­gi­lizce’yi öğ­ret­mekte bir mah­zur-ı si­yasi ta­sav­vur etmiş ola­bi­lir. Pek güzel, İn­gi­lizce’de onlar için bir mah­zur-ı si­yasi var­dır di­ye­lim. Fakat Al­manca’da ne var? Mu­hak­kak değil midir ki erbâb-ı din için Al­manca, Fran­sızca’dan daha da ile­ride yü­rü­tü­le­bilr. Zaten şu ar­zet­ti­ği­miz mü­ta­la­ât­tan ta­lebe-i ulûm için İn­gi­lizce’den sonra Al­manca te­ay­yün et­tiği pek güzel an­la­şıldı. Zan­ne­de­rim.

Şunu da ilave ede­lim ki Ez­her­li­le­rin İn­gi­lizce bil­me­sinde ne gibi mah­zur ola­bi­lir. Şüp­he­siz bu bir ha­yal­dir. Bir kavim, bir sınıf diğer bir kav­min li­sa­nını bil­di­ğin­den onun nüfuz-ı si­ya­sisi al­tında kal­ması yahut bu ci­heti ko­lay­laş­tır­ması hiç lazım de­ğil­dir. Bunu hiç­bir man­tık icab etmez. Tarih bunun yüz­lerce misal-i mü­na­kı­zını gös­te­re­bi­lir. Sırp­lar, Bul­gar­lar, Yu­nan­lı­lar hep Os­manlı Türk­çesi bi­lir­lerdi fakat bu hal on­la­rın kesb-i is­tik­lal ede­bil­me­le­rine bile mani ola­madı. Bunun bir faide-i si­ya­sisi gö­rü­le­medi. El verir ki mil­let-i ruh-ı kav­mi­yet mu­ha­faza edil­sin de üze­rine ancak bir kuv­vet ilave olun­sun. İşte bu her türlü nü­fuz­la­rın, is­ti­la­la­rın ye­gane mü­da­fi­i­dir. Kav­min ye­gane mu­ha­fı­zı­dır. Bi­na­e­na­leyh böyle ta­sav­vur­lara ka­pı­la­rak doğru yol var­ken çık­maz so­kak­lara gir­mek doğru ola­maz zan­ne­de­rim.