Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Asıl Şükür Şükürden Aciz Kaldığını İtiraf Etmektir

40. Sayı · 2015/4

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Şükür, Arapça bir ke­lime olup “ş-k-r” kö­kün­den gel­mek­te­dir. Bu kök­ten gelen şükür, isim ve fiil ola­rak Kur’an-ı Kerim’de yak­la­şık 70 yerde geç­mek­te­dir. Türk­çe­mizde kul­lan­dı­ğı­mız te­şek­kür ve şük­ran ke­li­me­leri de aynı kök­ten­dir. Hamd ve medh ke­li­me­leri de şükür ma­na­sını ifade et­mek­te­dir­ler. Şükür, ve­ri­len her türlü ni­met­ten do­layı bu ni­meti ihsan edene karşı söz, fiil ve kalp ile gös­te­ri­len min­net ve saygı; bu ihsan ve ik­ra­mın kadr u kıy­me­tini bil­mek, bu lütuf ve ik­ramı ya­pana bu hissi gös­ter­mek, ni­me­tin sa­hi­bini ha­tır­la­mak, övmek, medh u sena et­mek­tir. İslam inan­cına göre kim­den ge­lirse gel­sin bütün ni­met­le­rin ger­çek sa­hibi Allah’tır. Bu se­beple her türlü ni­meti Allah’tan bil­mek ve her­kes­ten önce ona şük­ret­mek mu­vah­hit bir mü’min ol­ma­nın ge­re­ği­dir. Bunun ya­nında iyi­lik gör­dü­ğü­müz kim­se­lere karşı da te­şek­kür et­me­nin hem İs­lamî hem de in­sanî bir görev ol­du­ğunu Efen­di­miz (s.a.v)’in şu mü­ba­rek söz­leri biz­lere öğ­re­ti­yor: “İn­san­lara te­şek­kür et­me­sini bil­me­yen kimse Allah’a da şük­ret­miş sa­yıl­maz.”

Ab­dul­lah İbn Mes’ud (r.a) da şöyle bu­yurdu: “İma­nın ya­rısı sabır ya­rısı da şü­kür­dür. Bu se­bep­ten do­la­yı­dır ki Allah (c.c) dört sure-i ce­li­lede geçen şu ayet-i ke­ri­mede sabır ile şükrü cem et­miş­tir (top­la­mış­tır): “Şüp­he­siz bunda çok sab­re­den ve çok şük­re­den her­kes için ib­ret­ler var­dır.”1

Şükür, Allah’ın emir ve ya­sak­la­rına bağlı kal­mak­tır. Ki­şiyi Allah’a yak­laş­tır­ma­yan her nimet, nik­mete dö­nü­şür (bela, dert, mu­si­bet ve azap olur). İlahî ni­met­lere şükür, sevgi ve mu­hab­be­tin kay­na­ğı­dır. Sahip ol­du­ğu­muz ni­met­ler­den do­layı “Allah’ım sana çok şü­kür­ler olsun, tüm ni­met­ler sen­den­dir.” de­mekle şük­rü­müzü ifa etmiş ol­ma­yız; sa­dece şükür ne­vi­le­rin­den bir ta­ne­sini ye­rine ge­tir­miş olu­ruz. Her türlü ni­meti veren Allah’ın emir ve ya­sak­ları vü­cu­dun hangi or­ga­nını il­gi­len­di­ri­yorsa o or­ga­nın, Allah’ın emir ve ya­sak­la­rına uygun ha­re­ket et­me­sini sağ­la­mak­tır şükür. Her ni­me­tin şükrü o ni­me­tin icap et­tir­diği hiz­met­leri ifa et­mekle ye­rine ge­ti­ril­miş olur. Me­sela sağ­lıklı ve sıh­hatli bir be­dene sahip ol­ma­nın şükrü, Allah’a kul­luk ve mah­lûka hiz­met etmek; ilme sahip bir kim­se­nin şükrü, ilmi ile amil olup din-i mü­bi­nin ih­yası ve in­san­la­rın sa­a­det ve mut­lu­luğu yo­lunda ilmi isti‘mal etmek; mal, ser­vet ve zen­gin­li­ğin şükrü, meşru yol­lar­dan elde edi­len bu ser­veti yine meşru yol­lara seve seve har­ca­mak­tır. Kur’an-ı Kerim’de bu konu ile ala­kalı şöyle bu­yu­ru­lu­yor: “Ger­çek­ten İb­ra­him, hakka yö­ne­len, Allah’a itaat eden bir önder idi. Allah’a ortak ko­şan­lar­dan de­ğildi, Allah’ın ni­met­le­rine şük­re­dici idi. Çünkü Allah, Onu seç­miş ve doğru yola ilet­mişti.”2 Başka bir ayet-i ke­ri­mede “Onlar Sü­ley­man’a ka­le­ler­den, hey­kel­ler­den, ha­vuz­lar kadar (geniş) le­ğen­ler­den, sabit ka­zan­lar­dan (Sü­ley­man) ne di­lerse ya­par­lardı. Ey Davut ai­lesi! Şük­re­din. Kul­la­rım­dan şük­re­den azdır (şük­re­den­le­rin de şükrü azdır).”3 bu­yu­ru­lu­yor. Allah Teâlâ’nın, Davut ai­le­sine “şük­re­din” şek­lin­deki hi­tabı, Allah’a karşı taat u iba­dette kusur et­me­yin, fiil ve ha­re­ket­le­ri­nizle şük­rü­nüzü ifa edin, de­mek­tir.

Şük­rün zıttı kü­für­dür. Zaten Allah (c.c), in­sanı bir im­ti­han için ya­rat­tı­ğını İnsan Su­resi’nin 1 ile 5. ayet­leri ara­sında haber ve­ri­yor: “Ger­çek­ten biz, in­sanı ka­tı­şık bir nut­fe­den ya­rat­tık; onu im­ti­han ede­lim diye ken­di­sini işi­tir ve görür kıl­dık. Şüp­he­siz biz, ona (doğru) yolu gös­ter­dik. İster şük­re­dici (bir mu­vah­hit mü’min) olsun, ister nan­kör (kâfir) olsun; doğ­rusu biz kâ­fir­ler için zin­cir­ler, demir hal­ka­lar ve alevli bir ateş ha­zır­la­dık…” Şükür ve küfür nok­ta­sında in­san­lar ira­de­le­rinde ta­ma­men ser­best bı­ra­kıl­mış­lar­dır. Allah (c.c), küf­rün bir fe­la­ket; şük­rün de bir fa­zi­let, sa­a­det ve mut­lu­luk ol­du­ğunu şöyle beyan bu­yur­muş­tur: “Şük­re­den ancak ken­disi için şük­ret­miş olur, küfür edip nan­kör­lük eden de bil­sin ki Allah müs­tağ­ni­dir (hiç­bir şeye muh­taç de­ğil­dir), her türlü medh u se­naya la­yık­tır.”4 Bu ayet-i ce­li­ler­den an­la­şıl­dığı üzere Allah (c.c)’ın, hiç­bir kim­se­nin şük­rüne ih­ti­yacı yok­tur. Onun ilah­lığı, yü­ce­liği, hâ­ki­mi­yet ve hü­küm­ran­lığı her­hangi bir kim­se­nin şükrü veya küfür ve nan­kör­lü­ğüyle haşa ne bir de­rece yük­se­lir ne de ek­si­lir. O biz­zat ken­disi her şeye hâ­kim­dir. O ezelde şa­kir­dir, hâ­kim­dir, alim­dir.

Şükrün Eda Şekilleri

1- Şükr-i Li­sânî: Dil ile ya­pı­lan şü­kür­dür. Ni­meti ve­reni zik­ret­mek, anmak, onu övmek, meth u sena etmek; bu hu­susta dil ile ya­pı­la­cak ne varsa onu yap­mak; Allah (c.c), Efen­di­miz (s.a.v)’e ve onun şah­sında bütün in­san­lara şöyle bu­yu­ru­yor: “Rab­bi­nin ni­me­tine (her türlü ih­sa­nına) ge­lince onu saygı, min­net ve şük­ranla an.”5

2- Şükr-i Kalbî: Kalp ile ya­pı­lan şü­kür­dür. Kalbi ile ger­çek ni­me­tin sa­hi­bini ta­nı­mak, her türlü ni­me­tin Allah’tan ol­du­ğunu bil­mek ve tas­dik et­mek­tir.

3- Şükr-i Fiilî: Bu da vü­cu­dun bütün or­gan­ları ile ya­pı­lan şü­kür­dür. Her türlü ni­met­leri veren Allah’ın emir ve ya­sak­ları vü­cu­dun hangi or­ga­nını il­gi­len­di­ri­yorsa o or­ga­nın, bu emir ve ya­sak­lara uygun ha­re­ket et­me­sini sağ­la­makla fiilî şükür icra edil­miş olur.

Allah (c.c), ki­şi­nin iba­det ehli ol­ma­sını şükür ehli ol­ma­sına bağ­la­mış­tır. “Eğer Ona (Allah’a) iba­det edi­yor­sa­nız o zaman Allah’a şük­re­di­niz.”6 Tek­no­lo­jik ve tek­nik im­kân­lar ge­liş­tikçe; mal, mülk, ser­vet ço­ğal­dıkça; hayat şart­ları iyi­leş­tikçe taat u iba­dete karşı aşk ve ar­zu­nun; hamd ve şük­rün; min­net ve mu­hab­bet duy­gu­la­rı­nın ço­ğa­lıp ge­liş­mesi ge­re­kir­ken tam ak­sine is­ya­nın, fısk u fü­cu­run, fuh­şun, her türlü ah­lak­sız­lı­ğın, nan­kör­lü­ğün, kibir ve gurur gibi has­ta­lık­la­rın ala­bil­di­ğine yay­gın­laş­mış ol­ması in­sa­noğ­lu­nun ne kadar nan­kör ol­du­ğu­nun açık bir ka­nı­tı­dır.

Yak­la­şık bir asır evvel ya­şa­mış olan in­san­lara bu­gü­nün iler­le­miş tek­nik im­kân­ları an­la­tıl­saydı inan­makta zor­la­nır­lardı. O dö­nem­deki im­kân­sız­lık­ları ve zor hayat şart­la­rını bu asır­daki genç­lere an­la­ta­maz­sı­nız; şayet an­lat­sa­nız sizi din­le­mez­ler bile; işte in­sa­noğlu bu kadar nan­kör­dür. İn­sa­oğ­lu­nun, Rab­bine karşı nan­kör oluşu ayet-i ke­ri­me­lerde şöyle beyan bu­yu­rul­muş­tur: “Şüp­he­siz insan(oğlu) Rab­bi­nin ni­met­le­rine (karşı) pek nan­kör­dür.”7 “Ey insan(oğlu)! Seni ya­ra­tan, düz­gün bir şekle koyan, mü­te­na­sip kılan ve di­le­diği şe­kilde ter­kip eden o cö­mert (olan) Rab­bine karşı seni al­da­tan (mağ­rur kılan) nedir?”8

Ahmed ibn Han­bel’in ri­va­ye­tine göre Hz. Ömer, bir ada­mın “Allah’ım! Beni az­lar­dan (az olan kul­la­rın­dan) eyle.” diye dua ede­rek yal­va­rıp ya­kar­dı­ğını du­yunca, “O ne? Böy­lesi bir du­a­dan mak­sa­dın ne?” diye sorar. O adam şöyle cevap verir: “Ey mü’min­le­rin emiri! Allah Teâlâ, Hûd Su­resi 40. ayette “Ona (Nuh’a) az ki­şi­ler iman etti.”; Sebe Su­resi 13. aye­tinde de “Kul­la­rım­dan bana şük­re­den­le­rin sa­yı­ları azdır.”; Sa‘d Su­resi 24. aye­tinde de “İman edip salih amel eden­ler müs­tesna. Bun­la­rın sa­yı­ları da pek azdır.” diye haber ve­ri­yor.” Bunun üze­rine ha­life, “Doğru söy­le­din.” diye onu tas­dik etti. Ayet-i ce­li­lede Allah’a şük­re­den kim­se­le­rin az ol­duğu, şük­re­den­le­rin de şü­kür­le­ri­nin az ol­duğu açıkça ifade edi­li­yor. Yine Ahmed ibn Han­bel, Hasan el-Basri’den Davut (a.s)’un şöyle yal­va­rıp ya­kar­dı­ğını nak­le­der: “İlâhî! Ya Rabbi! Vü­cu­dumda bu­lu­nan bütün kıl­la­rım dil ol­sa­lar ve bu dil­le­rimle ömür boyu, gece gün­düz ara­lık­sız sana zikr u tes­pihte, ta­zarru ve ni­yazda, meth u se­nada bu­lun­sam (bana ver­di­ğin ni­met­le­rin sa­dece) bir ta­ne­si­nin hak­kını (şük­rünü) bile öde­ye­mem.” Ahmed ibn Han­bel, Mu­gîra bin Uyeyne’den Davut (a.s)’un şu ola­yını nak­le­der: “Davut (a.s), Allah (c.c)’a “Ge­ce­le­yin ben­den fazla seni zik­re­den var mı?” diye sorar. Allah (c.c) “Evet, kur­bağa sen­den daha fazla beni zik­re­di­yor.” diye cevap ve­rince Davut (a.s), “Ya Rabbi! Sana şük­ret­meye nasıl takat ye­ti­re­yim ki; bana her türlü ni­meti sunan Sen­sin, sonra bu ni­met­lere karşı şük­retme ni­me­tini de veren Sen­sin. Sana şük­retme ni­me­tin­den sonra ni­me­tini ar­tır­dın, şük­rümü de ar­tır­dın. Her tülü nimet Sen­den, şükür de sen­den. Ben, Sana nasıl şük­re­de­yim? di­ye­rek ni­yazda bu­lu­nur. Bunun üze­rine Allah (c.c), “Ey Davut! Şimdi beni bil­din, do­la­yı­sıyla bana şük­ret­tin.” diye kar­şı­lık verir.

Musa (a.s), “Ya Rabbi! Yap­tı­ğım bütün iba­det­le­rim bana ver­di­ğin ni­met­le­rin en kü­çü­ğüne (zer­re­sine) bile denk gel­mi­yor. Bu du­rumda nasıl şük­re­de­yim?” de­yince Allah (c.c), “Ey Musa! Şimdi bana şük­ret­tin.” di­ye­rek va­hiyle cevap ver­miş­tir.

Süf­yan-ı Sevri der ki: “Kim ba­şına gelen bela ve mu­si­bet­leri nimet, bol­luk ve ra­hat­lı­ğında bir im­ti­han ol­du­ğunu bil­mez ise o kimse fakih ola­maz.”

1 İb­ra­him, 14/5; Lok­man, 31/31; Sebe, 34/19; Şûra, 42/33.

2 Nahl, 16/120,121.

3 Sebe, 34/13.

4 Lok­man, 31/12.

5 Duhâ, 93/11.

6 Ba­kara, 2/172.

7 Âdi­yât, 100/6.

8 İn­fi­tar, 82/6-8.