Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

İslam’da Tefekkür

40. Sayı · 2015/4

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Bis­mil­la­hir­rah­ma­nir­ra­him

El­ham­dü­lil­lâhi Rabbi’l-âle­mîn ve’s-sa­lâtü ve’s-se­lâmü alâ Ra­sû­linâ Mu­ham­me­din ve âlihî ve sah­bihî ec­maîn.

Te­fek­kür, in­sanı diğer can­lı­lar­dan ayı­ran en büyük özel­lik­tir. İnsan, te­fek­kürü sa­ye­sinde Rab­bini ta­nı­mış, âlem­deki eş­yayı kendi fay­da­sına kul­lan­mayı ba­şar­mış­tır.

Eğer, in­sanı diğer var­lık­lar­dan ayı­ran en önemli vasıf nedir, diye bir soru so­ru­la­cak olsa, bunun ce­va­bı­nın te­fek­kür ola­ca­ğında hiç şüphe yok­tur. Ra­sû­lul­lah (s.a.v), “Bir saat te­fek­kür, ge­ceyi ayakta iba­detle ge­çir­mek­ten daha ha­yır­lı­dır.”1 bu­yur­muş­tur.

Allah Teâlâ’nın zatı hariç, var­lık âle­mini, dinin ah­kâ­mını, Allah Teâlâ’nın isim, fiil ve sı­fat­la­rını te­fek­kür et­meyi Allah Teâlâ ki­ta­bında, Ra­sû­lul­lah (s.a.v) de hadis-i şe­rif­le­rinde teş­vik et­miş­tir.

Ra­sû­lul­lah (s.a.v), “Her şeyi dü­şü­nün ama Allah’ın za­tını sakın dü­şün­me­yin.”2 bu­yur­muş­lar­dır. Bu ve buna ben­zer hadis-i şe­rif­ler Allah Teâlâ’nın zatı üze­rine te­fek­kür et­meyi men etmiş; te­fek­kürü dinin ah­kâ­mına, Allah Teâlâ’nın mas­nu­â­tına, fi­il­le­rine, isim ve sı­fat­la­rına mah­sus kıl­mış­tır.

F-k-r kö­kün­den gelen te­fek­kür lü­gatte, ha­tır­la­mak, iyice dü­şün­mek ma­na­sı­na­dır. Te­fek­kür ke­li­me­si­nin, “Bi­lin­me­yeni elde etmek için bi­li­nen­leri sı­raya koy­mak­tan iba­ret­tir.”3 şek­linde ta­rifi ya­pıl­dığı gibi “mak­sada ulaş­mak için iş­leri in­ce­le­meye, araş­tır­maya ve olay­lara akıl yor­maya denir.” diye de ta­rifi ya­pıl­mış­tır.

Kalbe gelen dü­şün­ce­le­rin dört şe­kilde ad­lan­dı­rıl­dık­ları gö­rü­lür. Bun­lar; “Hacis”, “Vacis”, “Hatır” ve “Te­fek­kür” dür. Kalbe ilk gelen dü­şün­ceye “Hacis”, kalbe gelip orada bir mik­tar ka­lana “Vacis”, bu dü­şünce kuv­vet­le­nirse “Hatır”, kalpte yer­le­şir ka­lırsa “Te­fek­kür” adını alır. Top­rağa atı­lan tohum “Hacis”e, üs­tüne top­rak atı­lırsa “Vacis”e, orada pe­ki­şirse “Hatır”a, yer­le­şip kök sa­larsa “Te­fek­kür”e ben­zer.

İra­de­nin dı­şında in­sanda mey­dana gelen dü­şün­ce­ler ise, “Rab­bânî”, “Me­lekî”, “Nef­sânî” ve “Şey­tanî” olmak üzere dört kı­sım­dır. Bun­lar bazen saf, bazen de ka­rı­şık halde insan mu­hay­yi­le­sine doğar. İnsan mü­te­ma­di­yen bu gelen dü­şün­ce­le­rin et­kisi ve taz­yiki al­tında kalır. İn­sa­nın te­fek­kür dün­yası bu gelen dü­şün­ce­lere göre şe­kil­le­nir.

  1. Rabbânî Olan Düşünceler: Ruha gelen bu düşüncelere yalan asla karışamaz. Rabbânî olanlar insanın gönlüne rahmet, azamet ve hikmet olarak gelir. Rahmetle geldiği zaman kalpte ünsiyet, azametle geldiğinde kalpte heybet, hikmet ile geldiğinde kalpte sükûnet hasıl olur.4
  2. Melek Tarafından Gelen Düşünceler: Bunlar akıl üzerine gelir. Akıl üzerine inen düşüncede hile ve aldatma olmaz. Melekî olarak insana doğan düşünceler, müjdeleyici, korkutucu ve uyarıcı olarak gelir. Müjdeleyici olarak gelenler kalpte “bast”ı yani ferahın yayılmasını ve genişliği celp eder. Korkutucu olarak gelen düşünceler “kabz”ı yani kalpte sıkılmayı, tutulmayı ve darlığı meydana getirir. Uyarıcı olarak gelenler ise kalpte ilim bırakır.5
  3. Nefsânî Olan Düşünceler: Bunların alameti; kibir, asabi mizaç, acelecilik, haram yemeği sevmek, kötü insanlarla düşüp kalkmak, kavgacı olmak, çok konuşmak gibi hallerdir. Nefis herhangi bir şeye ulaşmak istediğinde onun üzerinde ısrarla durur. Aradan uzun zaman geçse de o şeyi unutmaz. Maksadına ulaşıncaya kadar o arzu üzerinde bekler6ve bunu kişiye yaptırmaya çalışır. Alıştığı kötülüklerin terk edilmesini de hep ileriye atar ve insanı oyalar durur. Böylece bir aziz ömür heba olur gider.
  4. Şeytan Tarafından Gelen Vesveseler: Bunlar insanın tabiatı üzerine gelir. Şeytan, insanı daima fakirlikle korkutur. Onun en önemli vasfı budur. Yalanları tatlı, günahları güzel gösterir. Onları işlemeye teşvik eder. Bir vesvese ile maksadına ulaşamazsa bir başka vesveseyi devreye sokar. O, nefis gibi aynı şey üzerinde ısrar etmez, birisinde başarılı olamazsa öbürüne geçer.7

Şey­tan ‘aley­hilla‘nenin bir adı da, “Han­nâs”tır. Bu, şu de­mek­tir: Şey­tan, in­sana ves­vese verir. İnsan, Allah’ı zik­re­dince şey­tan geri çe­ki­lir. İnsan zi­kir­den gafil ka­lınca bu sefer şey­tan in­sana bir başka ves­vese ver­meye baş­lar. Ra­sû­lul­lah (s.a.v), “Şey­tan, âde­moğ­lu­nun kal­bi­nin üs­tüne çöker. (Âde­moğlu) Ya­nı­lır, gaf­let ederse (şey­tan, âde­moğ­luna) ves­vese verir. Şayet (âde­moğlu), Allah Teâlâ’yı anarsa (şey­tan) geri çe­ki­lir.”8 bu­yur­muş­tur.

İslam’da em­re­di­len te­fek­kürü şu baş­lık­lar al­tında izah ede­bi­li­riz:

  1. Dinin Emirlerini Tefekkür

Te­fek­kürle il­gili Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz, “Bir saat te­fek­kür bir ge­ceyi ayakta iba­detle ge­çir­mek­ten daha ha­yır­lı­dır.”9 bu­yur­muş­lar­dır.

Te­fek­kü­rün iba­det­ten daha fa­zi­letli ol­ma­sı­nın se­bebi; te­fek­kü­rün, in­sanı Allah Teâlâ’ya, iba­de­tin ise se­vaba ve mü­kâ­fata ulaş­tır­ma­sı­dır. Allah Teâlâ’ya ulaş­tı­ran iş, Allah’tan gay­rı­sına ulaş­tı­ran işten daha ha­yır­lı­dır. Çünkü iba­det, or­gan­la­rın işi; te­fek­kür ise kal­bin işi­dir. Ha­liyle kal­bin işi or­gan­la­rın işin­den daha mü­him­dir. Onun için bir başka hadis-i şe­rifte, “Bir saat te­fek­kür, alt­mış sene iba­det­ten daha ha­yır­lı­dır.”10 buy­rul­muş­tur.

Said ibn Mü­sey­yeb şöyle de­miş­tir: “Allah’a iba­det, namaz ile oruç ile de­ğil­dir. Allah’a iba­det; dinde fakih olmak, derin gö­rüşlü olmak ve Allah’ın emir­le­rini te­fek­kür ile­dir.”11

Allah’ın her em­rinde sa­yı­sız hik­met­ler var­dır. Bun­ları te­fek­kür eden kimse, din­deki in­ce­lik­leri, bun­lar ara­sın­daki ahengi sezer ve adım adım Rab­bine yak­la­şır.

  1. Alemin Yaratılışını Tefekkür

Yer­le­rin, gök­le­rin ve bun­la­rın içe­ri­sinde olan­la­rın te­fek­kür edil­mesi hu­su­sunda biz­leri teş­vik eden bir­çok ayet-i ke­ri­me­den bir­ka­çını zik­re­de­lim:

“…Bunda dü­şü­ne­bi­len bir kavim için ib­ret­ler var­dır.”12

“…Te­fek­kür eden bir kavim için ayet­le­ri­mizi böyle açık­la­rız.”13

“Yerin ve gök­le­rin ya­ra­tı­lı­şında, gece ile gün­dü­zün bir­biri ar­dınca gelip gi­di­şinde ‘ulü’l-elbâb olan­lar için ib­ret­ler var­dır.”14

Ayet-i ke­ri­mede geçen “‘ulü’l-elbâb” ta­biri şu de­mek­tir: “‘Ulü” ke­li­mesi sahip, lübb ke­li­me­si­nin ço­ğulu olan “elbâb” da öz de­mek­tir. Aklın, bir zâ­hiri bir de özü var­dır. Bu, işin ba­şında akıl diye bi­li­nir. İşin so­nunda ve kemâl ha­linde ise “lübb” (elbâb) diye anı­lır. Ancak aklı ke­mâle eren “‘ulü’l-elbab”lar yerin ve gök­le­rin ya­ra­tı­lı­şın­dan ibret alır­lar.

“Onlar ayakta du­rur­ken, otu­rur­ken, yan­ları üze­rine ya­tar­ken Allah’ı anar­lar. Gök­le­rin ve yerin ya­ra­tı­lışı hak­kında derin derin dü­şü­nür­ler. Rab­bi­miz! Sen bun­ları bo­şuna ya­rat­ma­dın. Seni tes­bih ede­riz. Bizi ce­hen­nem aza­bın­dan koru.(der­ler)”15 Bu ayet-i ke­rime, yu­ka­rı­daki ayette geçen “‘ulü’l-elbâb” ke­li­me­si­nin sı­fa­tı­dır. Demek ki te­fek­kür, ancak aklın ke­mâ­lin­den sonra müm­kün­dür. Bu nor­mal akıl­la­rın ya­pa­bi­le­ceği bir iş de­ğil­dir.

Ra­sû­lul­lah (s.a.v) yu­ka­rı­daki ayet-i ke­ri­me­leri “…Bizi ce­hen­nem aza­bın­dan koru.” kıs­mına kadar ağ­la­ya­rak oku­duk­tan sonra, “Bu ayet­leri oku­yup da te­fek­kür et­me­yene ya­zık­lar olsun.” de­miş­tir.

  1. Allah’ın Sıfat, Fiil ve İsimlerini Tefekkür

İbn Abbas der ki; Ra­sû­lul­lah (s.a.v) bir top­lu­luğa uğ­radı, gördü ki onlar, Allah Teâlâ’nın zatı hak­kında te­fek­küre dal­mış ko­nu­şu­yor­lar. On­lara, “Ya­ra­tı­lan­lar hu­su­sunda te­fek­kür edin ama Ya­ra­tan hak­kında te­fek­kür et­me­yin. Çünkü siz Onun yü­ce­li­ğini tak­dir ede­mez­si­niz.”16 diye bu­yur­du­lar. Yine bu min­valde Kur’an-ı Kerim’de “Onlar, Allah’ın yü­ce­li­ğini hak­kıyla tak­dir ede­me­di­ler.”17 buy­rul­muş­tur.

Allah Teâlâ’nın za­tını te­fek­kür etmek ya­sak­lan­mış­tır. Çünkü Onun ken­dine mah­sus ha­ki­ka­tini bil­mek beşer için müm­kün de­ğil­dir. Ya­ra­ta­nın za­tını te­fek­kür et­me­nin bir fay­dası yok­tur. Bi­la­kis za­rarı var­dır. Ra­sû­lul­lah (s.a.v) “Allah’ın ya­rat­tık­la­rını dü­şü­nün. Allah’ın za­tını dü­şün­me­yin sonra helak olur­su­nuz.”18 bu­yur­muş­tur.

Onun isim­leri te­fek­kür edi­lince gö­rü­lür ki; bir işin mey­dana gel­mesi için on­larca isim o işte te­celli eder ve o iş, bu isim­ler­den bi­ri­nin bo­yası ile bo­ya­na­rak mey­dana gelir. Allah Teâlâ, bir şeyi ya­rat­mak is­te­di­ğinde önce onu murad eder. Sonra Mübdi ism-i şe­rifi ile te­celli edince onun var­lığı inşa ol­maya baş­lar. Mu­sav­vir ismi te­celli ede­rek onu ken­dine mah­sus bir bi­çime ve şekle sokar. Muhyî ismi te­celli eder, can verir. Daha sonra ona Basîr, Semi gibi isim­ler te­celli eder, o şeye mah­sus olan gözü, ku­lağı takar. Top­rak onda gören göz, işi­ten kulak, kok­la­yan burun, his­se­den deri, tad alan dil ha­line gelir. Allah Teâlâ kendi sı­fat­la­rın­dan bir­ço­ğunu ema­ne­ten ona verir. Kı­sa­cası Hâlik ismi te­celli ede­rek, ya­ra­tıl­ması murad edi­len insan ise, insan ola­rak vücut bulur. Sonra, ya­ra­tı­lan bu insan fay­da­sını bilir ve ona koşar, dos­tuna gönül açar, düş­ma­nın­dan ko­ru­nur ve onun şer­rin­den kaçar. Aç­lı­ğın­dan, su­suz­lu­ğun­dan ha­beri olur, nes­li­nin de­va­mını sağ­la­yan şart­ları ye­rine ge­ti­rir. Hü­lasa Allah Teâlâ daha nice özel­lik­leri onda ya­ra­tır. Hay ism-i şe­ri­fi­nin te­cel­lisi ile onu ya­şat­maya da devam eder. Onun ölü­münü murad et­tiği zaman Mümit ismi ile te­celli ede­rek onu ha­yat­tan çekip alır. Onun ru­hunu kendi ka­tına yük­sel­tir. Muîd ism-i şe­rifi ile o in­sa­nın be­de­nini gel­diği top­rağa geri gön­de­rip en­ka­zını top­rağa çe­vi­rir. Sonra Kud­düs (te­miz­le­yen) ism-i şe­rifi te­celli eder, ce­se­din kir­let­tiği top­rağı siler, sü­pü­rür ve te­miz­ler. Nâfi ismi ile te­celli eder onu başka var­lık­lara ya­pı­taşı eder, on­lara gıda olur, gübre olur. Diğer isim­ler de te­fek­kür edi­lince böyle mil­yar­larca sa­na­tın var­lığı an­la­şıl­mış olur.

Mah­lû­ka­tın te­fek­kür edil­me­sine mü­sa­ade edil­diği halde Allah’ın za­tı­nın dü­şü­nül­me­sine ise asla mü­sade edil­me­miş­tir. Kuran’da, “Şüp­he­siz (te­fek­kü­rün) ni­ha­yeti Rab­bine ka­dar­dır.”19 buy­rul­muş­tur. Allah’ın za­tında te­fek­kür olmaz. Çağ­la­yan ır­mak­la­rın de­nizde durup sü­kû­net bul­duğu gibi, bütün dü­şün­ce­ler Allah Teâlâ’ya ula­şır ve onda son bulur. Ra­sû­lul­lah(s.av)’in, “Her şeyi dü­şü­nün ama Allah’ın za­tını sakın dü­şün­me­yin.”20 ha­di­si­nin Ziya Paşa’nın di­lin­deki ter­cü­mesi ise

“İdrâk-i meâlî bu küçük akla ge­rek­mez.

Zira bu ufak te­razi o kadar sık­leti çek­mez.” şek­lin­de­dir.

Mü’min­le­rin Allah Teâlâ’nın za­tını te­fek­kür­den men edil­me­leri, mü­te­keb­bir kim­se­le­rin de ki­bir­leri devam et­tiği sü­rece ayet­ler­den ibret al­ma­ları men edil­miş­tir.

“Yer­yü­zünde hak­sız yere bö­bür­le­nen­leri ayet­le­rim­den uzak­laş­tı­ra­ca­ğım. Onlar bütün mu­ci­ze­leri gör­se­ler de iman et­mez­ler. Doğru yolu gör­se­ler onu yol edin­mez­ler. Fakat az­gın­lık yo­lunu gö­rür­lerse, hemen ona sa­par­lar.”21

Bu ayet­ten ha­re­ketle mü­fes­sir­ler, ki­birli in­san­la­rın Allah’ın ayet­le­rini te­fek­kür ede­me­ye­ce­ğini bunun on­lara ya­sak­lan­dı­ğını söy­le­miş­ler­dir.

Allah Teâlâ’nın ayet­le­rini te­fek­kür ede­bilme ye­te­neği mü­te­vazı olan­lara nasip edil­miş­tir. Mü­te­keb­bir olan­lar ise Allah Teâlâ’nın ayet­le­rin­den ibret al­mak­tan ve te­fek­kür­den men edil­miş­ler­dir. Kâ­fir­ler ancak kibri terk et­tik­ten sonra on­lara iman nasip olur. Hz. Ömer, te­keb­bürü terk et­tik­ten, kız kar­de­şini din­leme te­va­zu­sunu gös­ter­dik­ten sonra Ona iman nasip ol­muş­tur. Ebu Cehil ise sa­vaşta ya­ra­la­nıp yere düş­tü­ğünde ba­şını kes­mek için üs­tüne çıkan İbn Mesud’a, “Koyun ço­banı çok yük­sek bir yere çık­tın.” di­ye­rek ölür­ken bile kib­rini terk et­me­miş, bu se­beple iman ede­me­miş­tir.

Ma­nevi sa­hada ol­duğu gibi maddi sa­hada da yük­se­liş ve te­rakki yine te­fek­kür sa­ye­sinde ol­muş­tur.

Allah Teâlâ, in­sanı dün­yaya gön­de­rir­ken, “Bir kıs­mı­nız di­ğe­rine düş­man ola­rak ini­niz. Sizin için yer­yü­zünde belli bir za­mana kadar ka­la­ca­ğı­nız yer ve kul­la­na­ca­ğı­nız mal­zeme var­dır.”22 bu­yur­muş­tur. İnsan, ana­dan üryan, çı­rıl­çıp­lak gel­diği bu dün­yada kendi is­ti­fa­de­sine su­nul­muş bu mal­ze­meyi, ih­ti­yaç­ları doğ­rul­tu­sunda ha­ya­tını ko­lay­laş­tı­ra­cak bir şe­kilde kul­lan­mayı ba­şar­mış­tır. Ham­madde ha­lin­deki bu mal­ze­me­den bugün gör­mekte ol­du­ğu­muz ve kul­lan­dı­ğı­mız bütün araç ve ge­reç­leri ihdas et­miş­tir. İşte bütün bun­la­rın ta­mamı da te­fek­kür sa­ye­sinde elde edil­miş­tir.

Te­fek­kür hak­kında söy­len­miş çok güzel söz­ler var­dır. On­lar­dan bir ka­çını te­ber­rü­ken bu­raya alı­yo­rum.

“Kalp, hü­zünle ci­la­lan­dığı gibi başka bir şeyle ci­la­lan­ma­mış, te­fek­kürle nur­lan­dığı gibi başka bir şeyle nur­lan­ma­mış­tır. Suyun, bit­ki­leri ge­liş­tir­diği gibi te­fek­kür de kalpte haş­yeti ge­liş­ti­rir. Gaf­leti ancak te­fek­kür gi­de­rir.”

“Te­fek­kür, zih­nin ça­lış­tı­ğı­nın; aksi de zih­nin if­la­sı­nın de­li­li­dir.”

Şekîk-i Belhi der ki: “Mü’min de, mü­na­fık da iki has­letle meş­gul­dür. Mü’min ibret ve te­fek­kürle, mü­na­fık hırs ve uzun emelle meş­gul­dür.”

Ve’s-sa­lâtü ve’s-se­lâmü alâ Ra­sû­linâ Mu­ham­me­din ve âlihî ve sah­bihî ec­maîn. Ve âhiru da‘vânâ eni’l-hamdü lil­lâhi rabbi’l-âle­mîn. i

1 İbn Ebî Şeybe, Mu­san­nef, 7, 190.

2 Bey­haki, el-Esmâu ve’s-Sıfat, 2, 323.

3 Maz­hari, 1, 605.

4 Câmiu’l-Usûl, 98-101.

5 a.g.e.

6 a.g.e.

7 a.g.e.

8 el-Câmiu’s-Sahîh, 1, 292.

9 İbn Ebî Şeybe, Mu­san­nef, 7, 190.

10 Ebu’ş-Şeyh el-İs­ba­hâni, 1, 299.

11 a.g.e. 1, 219.

12 Ba­kara, 2/164.

13 Yunus, 10/24.

14 Âl-i İmrân, 3/190.

15 Âl-i İmrân, 3/191.

16 Ebu’ş-Şeyh el-İs­ba­hâni, 1, 216.

17 Hacc, 22/74.

18 a.g.e., 1, 214

19 Necm, 53/42.

20 Bey­haki, el-Esmâu ve’s-Sıfat, 2, 323.

21 A‘raf, 7/146.

22 Ba­kara, 2/36.