Nasıl Bir Ebeveyniz?

Mülâkat: M. Akif Köse

Muhterem Hocam, genel bir soruyla başlayalım mülakatımıza; çocukluk dönemi neden önemli? Eğitim açısından anne-babanın çocuk üzerindeki etkisi, rolü nedir?

Ço­cuk­luk dö­nemi, eği­timi önemli, çünkü kişi ye­tiş­kin­likte har­ca­ya­cağı bütün bil­gi­sini, do­na­nı­mını ço­cuk­lukta alır. Tabi ile­riki yaş­larda öğ­re­ne­ceği şey­ler de var ama ki­şi­li­ğin te­mel­leri bu dö­nemde atı­lır. Bu yüz­den anne ba­ba­nın, çocuk eği­ti­mine çok önem ver­mesi ge­re­kir. Özel­likle er­gen­lik ça­ğına kadar bir ço­cu­ğun, ala­cağı eği­timle ki­şi­liği otu­rur.

Çocuk doğ­duğu zaman sinir sis­te­minde yüz mil­yar nö­ronla doğar. Bu nö­ron­la­rın sa­yısı kırklı yaş­lara kadar de­ğiş­mez. Yeni şey­ler öğ­ren­dikçe, yeni de­ne­yim­ler elde et­tikçe nö­ron­lar ara­sın­daki bağ­lan­tı­la­rın sa­yısı artar sa­dece. Bu bağ­lan­tı­la­rın sa­yısı da er­gen­lik dö­ne­minde en üst se­vi­ye­lerde sey­re­der. İşte ço­cuk­luk dö­nemi, bağ­lan­tı­la­rın olumlu şey­lerle ku­ru­lup güzel has­let­ler ka­zan­dı­rıl­ması açı­sın­dan çok önemli.

Ço­cuğu an­la­mak, onunla an­laş­mak sa­nıl­dığı kadar kolay değil. Ço­cukla ya­şa­nı­lan ça­tış­ma­la­rın te­me­linde onu ye­te­rince ta­nı­ma­mak ya­tı­yor. Pey­gam­ber Efen­di­miz bize bu­nunla il­gili bir ders ve­ri­yor: “Ço­cuğu olan onunla ço­cuk­laş­sın.” Bu hadis-i şerif çer­çe­ve­sinde, psi­ko­loji açı­sın­dan şun­ları di­ye­bi­li­riz: Ço­cuğu olan onunla ko­nu­şur­ken, onu din­ler­ken, so­ru­la­rını ce­vap­lar­ken em­pati yap­sın, an­la­ya­cağı basit bir dil kul­lan­sın.

Ve Allah Teâlâ, ço­cuğu bir anne ve bir ba­ba­nın ba­kımı ve ter­bi­yesi al­tında ye­ti­şe­cek şe­kilde ya­rat­mış. Rol­leri iti­ba­riyle an­ne­nin ye­rini baba, ba­ba­nın ye­rini anne dol­du­ra­maz; anne ya da baba bu rol­le­rin iki­sini bir­den oy­na­ya­maz. Rol­ler ka­rış­tı­ğında ai­le­nin dü­zeni bo­zu­lur. Ba­ba­nın silik, yu­mu­şak; an­ne­nin bas­kın, sert ol­duğu ai­le­lerde ço­cuk­lar cin­si­yet­le­rine uygun bir ki­şi­lik ka­za­na­maz.

Şimdi aile dı­şında ço­cuğa etki eden bir­çok fak­tör var. Mo­dern hayat ge­le­nek­le­ri­mizi unut­tu­ru­yor, aile bağ­la­rını za­yıf­la­tı­yor. Ama ço­cuğa te­siri en fazla olan yine ai­le­dir. Her ne kadar ai­le­nin önemi es­kiye na­za­ran azalsa da bu böy­le­dir. Çocuk anne ve ba­ba­sına ba­ka­rak, on­la­rın dav­ra­nış­la­rını tak­lit ede­rek, on­ları özüm­se­ye­rek ken­di­sinde bir dav­ra­nış mo­deli ge­liş­ti­rir. Yani çocuk için anne-baba, bir rol model ola­rak, ki­şi­li­ği­nin olu­şu­muna etki eden en mühim kim­se­ler­dir. Do­la­yı­sıyla ebe­veyn, ço­cuk­ları üze­rinde ne kadar müs­pet ör­nek­ler ser­gi­li­yor, ne kadar olumlu et­ki­ler bı­ra­kı­yorsa ço­cukta da o kadar olumlu izler bı­ra­kır, çocuk ile­riye yö­ne­lik müs­pet bir seyir izler. Ama anne-baba sa­dece na­si­hat eder de bun­ları kendi ha­yat­la­rında ya­şa­maz­larsa ço­cuk­la­rın öğ­ren­dik­leri bilgi dü­ze­yin­den ileri git­mez, dav­ra­nış­la­rına yan­sı­maz. Böyle te­o­rik­vari na­si­hat­le­rin, bil­gi­le­rin riski de var; ço­cukta kulak alış­kan­lığı yapar, evde-okulda bun­ları duya duya artık sağır din­leme yapar.

Hocam, günümüzde geç evlilikler hatta evlenmeyi tercih etmeyenler her geçen gün biraz daha çoğalıyor. Evlenenler bir süre veya hiç çocuk düşünmüyor, çocuk büyütmeyi bir zahmet olarak görüyorlar. Çocuğun zahmet olarak görülme nedenleri üzerinde biraz daha durabilir miyiz?

Bunun çe­şitli fak­tör­leri var: Artık in­san­lar daha geç ev­le­ni­yor. Geç ev­le­nince çocuk sa­hibi ol­makta da ge­ci­ki­yor­lar. Ne­ti­cede az çocuk olu­yor. Ay­rıca bu se­beple çocuk bü­yüt­mek me­şak­katli sa­yı­lır oldu.

Bir başka sebep de gü­nü­müzde in­san­la­rın küçük, sı­kı­şık ev­lerde otur­ma­la­rı­dır. Bu evler, çok çocuk bü­yüt­meye mü­sait değil.

Bir başka fak­tör de ka­dın­la­rın ça­lışma ha­ya­tına gir­me­si­dir. Ma­lu­mu­nuz ço­cuğu do­ğu­ran, ona bakan ön­ce­likle an­ne­dir. Ba­ba­nın da fonk­si­yonu da inkâr edi­le­mez. Ama do­ğa­cak çocuk an­neyi, dü­ze­nini daha çok et­ki­ler. Onu dokuz ay on gün kar­nında ta­şı­ya­cak, sonra da çocuk ilk bir­kaç sene ta­ma­men an­neye ba­ğımlı ola­cak­tır. Do­la­yı­sıyla anne ada­yı­nın ça­lış­ması ai­le­nin çocuk sa­hibi olma dü­şün­ce­sini de büyük oranda et­ki­le­ye­bi­le­cek­tir. De­di­ği­miz gibi, çocuk ai­leye çok fazla so­rum­luk­lar ge­ti­ri­yor, özel­likle de an­neye. Bu yükü ta­şı­mak is­te­mi­yor in­san­lar. Şu da var; in­san­lar gü­nü­müzde daha ben­cil, daha çok kendi ra­ha­tını dü­şü­nü­yor. Fe­da­kâr­lık yap­mak, baş­ka­ları için uğ­raş­mak in­sana zor ge­li­yor. İnsan daha çok ken­dini dü­şü­nü­yor. Bu da ço­cuğu bir zah­met ola­rak gör­meye yol açı­yor.

Es­ki­den ge­le­nek­sel ai­le­ler vardı. Dede, nine, amca, dayı gibi ya­kın­lar hep bir­likte otu­rur­lardı. Çocuk o or­tamda bü­yürdü. Şimdi çe­kir­dek aile tipi var. Geniş ai­le­nin gi­de­rek çe­kir­dek ai­leye dö­nüş­mesi en çok an­ne­leri et­ki­li­yor, be­be­ğini tek ba­şına ye­tiş­tir­mek zo­runda ka­lı­yor. An­ne­anne, ba­ba­anne gibi tec­rü­beli bir bü­yü­ğü­nün des­teği al­ma­yan an­ne­ler des­tek alan­lara göre daha ger­gin, si­nirli ve mut­suz olu­yor.

Bu gerginlik, sinir hali ve yavaş yavaş ilgiyi çocuklarından ziyade başka şeylere yönlendirmeler… Anne-babanın ilgisizliklerinin çocuklarda sebep olabileceği sıkıntılardan bahsedebilir misiniz?

Bu durum ço­cuk­larda çok menfi şey­leri be­ra­be­rinde ge­ti­rir, ya­ra­lar açar ço­cu­ğun ru­hunda. İl­gi­den, sev­gi­den mah­rum ye­ti­şen çocuk sev­meyi de öğ­re­ne­mez, sa­dece anne-ba­ba­sını değil hiç kim­seyi se­ve­mez. Ço­cu­ğun ken­dine gü­veni aza­lır, aşa­ğı­lık komp­lek­sine girer. Güven duy­gusu da ge­liş­mez, kim­seye gü­ve­ne­mez. Top­lum­dan ko­pa­bi­lir. Çe­te­leşme olsun, suç eği­limi olsun veya madde, alkol kul­la­nımı olsun bir takım anti-sos­yal ha­re­ket­ler de­di­ği­miz ha­re­ket­lere ka­ya­bi­lir. Ne­ti­cede çocuk mut­suz bir hale ge­li­yor.

Ay­rıca çocuk, temel ah­lâkî dav­ra­nış­ları ai­lede, an­ne­si­nin dizi di­binde, ya­şa­ya­rak öğ­re­nir. Bun­ları ai­lede ka­za­na­mazsa son­ra­dan resmî ku­rum­lar yo­luyla vs. öğ­ren­mesi çok zor.

An­neye düşen rolün ba­ba­nın­kin­den ay­rıl­dığı nok­ta­lar var me­sela. Bu­rada anne ile baba bir­bir­le­ri­nin ye­rini tu­ta­maz­lar. Çünkü çocuk için hem kadın ve hem erkek bir mo­dele ih­ti­yaç var­dır, çocuk erkek ya da kız olsun fark etmez. Anne ya da baba bu rol­le­rin iki­sini bir­den oy­na­ya­maz. Ba­ba­nın ya­pa­bi­le­ceği bazı şey­ler var­dır ki anne ne kadar iyi olursa olsun, bu gö­revi üs­tüne ala­maz. An­ne­nin yap­ması ge­re­ken­ler ya­pıl­ma­dığı tak­dirde baba için de ge­çer­li­dir bu, o boş­luğu dol­du­ra­maz.

Ço­cuk­la­rı­mız bir dav­ra­nış bo­zuk­luğu ser­gi­le­ye­bi­lir, bunu ihmal et­me­mek lazım. Bu durum as­lında ruh sağ­lı­ğı­nın teh­li­kede ol­du­ğunu haber verir. “Ne­re­de­si­niz?” diye çığ­lık atar adeta; bu çığ­lığı dik­kate al­ma­dı­ğı­mız zaman be­deli hem maddî hem ma­nevî yön­den çok ağır olur.

Ço­cuk­larla ala­kalı sı­kın­tı­la­rın ar­tı­şını ba­zı­la­rı­mız te­le­viz­yona, in­ter­nete, ba­sına vs. bağ­lı­yo­ruz. Ama ço­cuk­lar üze­rinde hiç­bir şey ev­deki so­rumlu bir baba kadar et­kili de­ğil­dir. Bu hu­susu ay­rıca de­ğer­len­dir­mek lazım.

Bu iti­barla biraz da ba­ba­lar­dan bah­se­de­lim hocam; özel­likle yoğun me­sa­i­sin­den do­layı ço­cuk­la­rına çok vakit ayı­ra­ma­yan ba­ba­lar­dan.

Evet, çocuk için ba­ba­nın çok önemli yeri var. Az önce de söy­le­di­ğim gibi es­ki­den ge­le­nek­sel ai­le­ler vardı. Baba yoğun ça­lışsa da bü­yük­baba ya­nın­daydı veya büyük abi­leri, am­cası, da­yısı ola­bi­li­yordu ya­kın­la­rında. Bir erkek rol model eksik ol­mu­yordu çocuk için. Ama şimdi çe­kir­dek ai­le­ler var, kutu gibi apart­man da­i­re­le­rinde otu­ru­yor. Diğer ak­ra­ba­lar­dan uzak­lar. Baba da yoğun mesai ve­ri­yor veya kah­veye vs. yer­lere ta­kı­lı­yor ve ço­cuğu gör­mü­yor, onunla il­gi­len­mi­yorsa çocuk ye­terli bir erkek mo­deli ol­ma­dan bü­yü­yor. Ba­ba­nın eksik ol­duğu böyle ai­le­lerde de çocuk bir­ta­kım olum­suz­luk­lara yat­kın ola­bi­li­yor. Ki­şi­liği daha pasif ge­li­şi­yor ve cin­si­yeti de tam otu­ra­ma­ya­bi­li­yor. Ay­rıca ço­cuk­la­rın erken yaş­larda ba­ba­la­rıyla kur­duk­ları olumlu ilişki ah­lâkî, ma­nevî ge­li­şimi açı­sın­dan da çok önemli. Bu yüz­den ba­ba­nın mu­hak­kak ço­cuğa vakit ayır­ması ge­re­ki­yor.

Şunu da be­lir­te­lim; çocuk eği­timi ile çocuk ba­kımı farklı şey­ler­dir. Ama ne­dense aynı şey sa­yı­lı­yor ve her ikisi de an­neye ka­lı­yor. Bir araş­tır­mada ba­ba­la­rın ço­cuk­la­rıyla günde üç da­kika ko­nuş­tuğu or­taya çık­mıştı. Nasıl ki bir kuş iki ka­na­dıyla uçarsa çocuk da anne-baba ile büyür, on­la­rın sev­gisi ve il­gi­siyle. An­ne­nin ve ba­ba­nın ortak mey­ve­si­dir çocuk. Do­la­yı­sıyla eği­ti­min­den anne kadar baba da so­rum­lu­dur. O yüz­den baba, iş ha­yatı ile aile ha­yatı ara­sında bir denge kur­malı, ço­cuk­ları için çaba gös­ter­meli. Eğer yoğun şe­kilde ça­lı­şı­yorsa, eve ge­li­şini daha öne çe­ke­bi­li­yorsa çek­me­li­dir. Veya hafta son­la­rında, tatil gün­le­rinde ço­cuk­la­rıyla daha çok il­gi­le­ne­bi­lir. Yani bir şe­kilde ço­cuğu ken­din­den mah­rum bı­rak­ma­malı, bu hem ken­di­si­nin hem ço­cu­ğu­nun hem de genel ola­rak ai­le­nin hu­zuru, sağ­lığı için çok mühim. Kimse dün­ya­nın iş­le­rini bi­ti­rip de git­me­miş­tir. Yaşı ke­male ermiş bir in­sana so­rulsa geç­mişi için, “Daha çok ça­lış­say­dım, sa­bah­ları işime daha erken git­sey­dim, daha çok para ka­zan­say­dım…” vs. demez her­halde. Ama eşine ve ço­cuk­la­rına daha çok zaman ayırma ser­ze­ni­şinde bu­lu­nul­du­ğuna çok de­fa­lar şahit ol­mu­şuz­dur her­halde.

Bir ke­re­sinde suç iş­le­miş on sekiz ya­şın­daki bir genç ge­ti­rildi bize, aklî den­ge­si­nin kont­rolü için. Ünlü bir şa­i­rin oğ­luydu. “Sa­nat­kâr bir ba­ba­nın oğ­lu­sun, sen nasıl böyle bir şey ya­pa­bi­lir­sin?” diye sor­du­ğumda ver­diği cevap içi­mizi burktu: “Dok­tor Bey, ba­bamla ne zaman ko­nuş­mak is­te­sem, bana ilham pe­ri­siyle ara­sına gir­di­ğim için kı­zardı. Onunla bir soh­be­timi, be­nimle il­gi­len­di­ğini ha­tır­la­mı­yo­rum. Siz onu güzel şi­ir­le­riyle bi­lir­si­niz ama onlar benim için bir anlam ta­şı­mı­yor.”

Öyle ai­le­lere rast­la­dım ki gün­lerce, ay­larca ba­ba­sını gö­re­me­yen ço­cuk­ları var. Mu­a­yene için bu­raya ge­li­yor­lar, prob­lem­leri var. Araş­tır­dı­ğı­mızda gö­rü­yo­ruz ki ço­cuk­la­rın uyku saati daha fazla ol­du­ğun­dan sabah baba işe çı­kar­ken çocuk ya­takta olu­yor, öğlen zaten ol­mu­yor, akşam gel­di­ğinde de çocuk yat­mış olu­yor. Hafta sonu da bütün hafta içi yo­rul­duğu için ken­di­siyle, şahsî iş­le­riyle uğ­ra­şı­yor ya da iş­ko­lik ise işine gi­di­yor. Bir de iş ge­zi­sine gi­derse çocuk ba­bayı ay­larca gö­re­me­ye­bi­li­yor. Hâl­buki çocuk baba sev­gi­sine ih­ti­yaç duyar. Sa­dece an­neyle bü­yürse olmaz, ba­ba­nın ye­rini dol­du­ra­maz. An­ne­nin yeri ay­rı­dır, ba­ba­nın yeri ay­rı­dır. Çocuk iki­siyle bir­likte bir denge kurar, biri eksik ol­duğu zaman önemli şey­ler eksik kalır. An­ne­nin ek­si­ğini, ha­ta­sını baba, ba­ba­nın­kini anne ka­pa­tır, bu şe­kilde den­gede iler­ler. Bunun için ba­ba­nın eve erken gel­meye gay­ret et­mesi, hafta son­la­rını ço­cu­ğuna ayır­ması şart. Hatta gel­diği zaman, çocuk uyu­yorsa, ona sa­rı­lıp öp­me­li­dir. Çocuk ba­ba­sı­nın bu sıcak dav­ra­nı­şını his­se­der.

Me­sela anne-baba ay­rıl­mışsa bu da önemli bir prob­lem­dir. 2019 yı­lında, ya­pı­lan üç ev­li­liğe kar­şı­lık bir de bo­şanma ger­çek­leşti. Yani üç çift ev­len­diyse bir çift bo­şandı. Ma­a­le­sef Tür­kiye’de durum böyle; bo­şanma oranı üçte bir şu an. ABD’de ikide birdi, biz on­larda aile çöktü di­yor­duk, Tür­kiye de oraya doğru gi­di­yor. Çift­ler ay­rıl­dı­ğında mah­keme, ço­cuk­ları an­neye ve­ri­yor. Baba ço­cu­ğun ha­ya­tında devre dışı ka­lı­yor yani, rol model ol­mu­yor. Böyle du­rumda da mu­hak­kak ai­le­le­rin ba­ba­la­rıyla da vakit ge­çir­me­sini sağ­la­mak lazım. Di­ye­lim baba vefat et­tiyse, bu du­rumda, aile bü­yük­le­rin­den bü­yük­baba, dayı, amca gibi bi­ri­nin ço­cukla il­gi­len­mesi lazım. Çocuk bir erkek model gör­sün. İl­ko­kula baş­la­dığı zaman öğ­ret­me­ni­nin erkek ol­ma­sı­nın sağ­la­mak lazım müm­künse.

Erkek ço­cuk­ları için, ba­ba­nın vaz­ge­çil­mez, yeri dol­du­rul­maz bir rol model ol­duğu açık. Bu onun cin­si­ye­tine uygun bir ki­şi­lik ka­zan­ması için de önemli. Çocuk erkek gibi dav­ran­mayı ça­lı­şa­rak öğ­re­ne­mez, ba­ba­sını izler, tak­lit eder. Aksi tak­dirde çocuk ken­di­sini an­ne­siyle öz­deş­leş­ti­rip ka­dınsı dav­ra­nış­larda bu­lu­na­bi­lir.

Baba aynı şe­kilde kız ço­cuk­ları için de önemli bir rol mo­del­dir. Kız­lar ba­ba­la­rıyla olan iliş­ki­le­riyle karşı cin­sin özel­lik­le­rini an­lama fır­satı bu­lur­lar. Ba­ba­sıyla olan güzel ilişki, kız ço­cu­ğu­nun öz­gü­ve­nini ar­tı­rır, er­kek­lerle ku­ra­cağı iliş­kide ken­di­sine yol gös­te­rir.

Ba­ba­nın be­de­niyle ve ru­huyla ağır­lı­ğı­nın his­se­dil­mesi lazım ai­lede. Yoksa ço­cuk­la­rın cin­sel rol­le­rini ka­zan­ma­sında ciddi so­run­lar ya­şa­ya­bi­lir. Bu ko­nuda sorun ya­şa­yan bir­çok eş­cin­sel erkek din­le­dim, anne ba­ba­la­rı­nın ai­le­deki rol­le­rini araş­tır­dım. Böyle ai­le­le­rin hemen hep­sinde anne il­gili ama baba il­gi­siz ve ne­re­deyse düş­manca tavır ser­gi­li­yordu. Zaten bu tip sap­ma­lar ya­şa­yan er­kek­le­rin ba­ba­la­rı­nın, ai­le­siyle il­gi­len­me­yen ki­şi­ler ol­duğu ne­re­deyse is­pat­lan­mış bir ger­çek­tir.

Bize te­davi için gelen uyuş­tu­rucu ba­ğım­lı­la­rı­nın ek­se­ri­si­nin ba­ba­la­rıyla so­run­la­rı­nın ol­du­ğunu gör­düm. Baba il­gi­len­me­diği zaman çocuk, duy­gu­sal ya­şan­tı­sında olu­şan boş­luğu ar­ka­daş, uyuş­tu­rucu vs. şey­lerle dol­dur­maya ça­lı­şı­yor. Ço­cu­ğu­muzu bun­lar­dan ko­ru­mak is­ti­yor­sak kü­çük­lü­ğün­den iti­ba­ren ona zaman ayır­malı, sev­di­ği­mizi belli et­me­li­yiz.

As­lında ba­ba­nın ço­cuğu için ya­pa­bi­le­ceği en iyi şey, an­ne­siyle sağ­lıklı bir ile­ti­şim kur­mak­tır. Bu, ço­cukta ileri yaş­lar için de önemli te­sir­ler ve izler bı­ra­kır, bunu oy­na­dık­ları oyun­larda da gö­re­bi­lir­si­niz. Bir de ba­ba­nın, ço­cu­ğuna ruh­sal ge­li­şimi için zaman dı­şında ve­re­bi­le­ceği he­di­ye­ler­den biri de sevgi. Ba­ba­lar ne­dense sev­gi­le­rini ifade etme hu­su­sunda biraz cimri dav­ra­nı­yor­lar.

Aynı şekilde ailede annenin öneminden devam edebilir miyiz Hocam? Özellikle mesaisini dışarıda harcayan anneler için söyleyecekleriniz olur mu?

Az önce de ifade et­ti­ği­miz gibi an­ne­nin çok za­ma­nını alı­yor çocuk. Özel­likle ha­mi­le­likte belli zor­luk­lar çe­ki­yor ka­dın­lar. Son­ra­sında da çocuk adeta an­neye ba­ğımlı du­rum­da­dır. Çocuk üç ya­şın­dan sonra özerk­leş­meye, ayrı bir ki­şi­lik ol­du­ğunu his­set­meye baş­lı­yor. İşte özel­likle bu ilk üç sene an­ne­nin, ço­cu­ğun ba­şın­dan ay­rıl­ma­ması lazım. Bunun ilk iki se­ne­sinde anne sütü olayı var tabi. Ço­cuk­lar için en sağ­lıklı gıda anne sütü. Anne sü­tünü sa­dece bir gıda, bes­lenme un­suru ola­rak gör­mek de doğru değil. Bu aynı za­manda ruh­sal bir­lik­te­lik de sağ­lı­yor an­neyle çocuk ara­sında. Anne sü­tünü ye­terli al­ma­ması ço­cukta bir­çok psi­ko­so­ma­tik ra­hat­sız­lık­lara sebep ola­bi­li­yor. Dep­res­yon gibi ra­hat­sız­lık­lara ile­riki yaş­larda daha çok ya­ka­la­na­bi­li­yor. O yüz­den ço­cuk­larda ilk iki sene anne sütü önemli; ilk altı ay sa­dece anne sütü, daha sonra ek gı­da­larla bir­likte anne sü­tüne devam etsin di­yo­ruz. Daha sonra da an­ne­nin büyük zaman ayır­ması ge­re­ki­yor. Hem ço­cu­ğun an­neye hem de an­ne­nin ço­cuğa ih­ti­yacı var, bu her iki­si­nin de ruh sağ­lığı için ge­rekli.

Yani ço­cu­ğun fi­zik­sel ve ruh­sal yön­den sağ­lıklı bü­yü­me­si­nin ol­mazsa olmaz şart­la­rın­dan bi­ri­dir anne. Hem ço­cu­ğun ki­şi­li­ğinde an­ne­nin payı daha bü­yük­tür. Çünkü dokuz ay kar­nında ta­şı­mış, ca­nıyla ka­nıyla bes­le­miş­tir onu; bu sü­reçte ço­cu­ğun sa­dece fi­zik­sel değil ruh­sal ge­li­şimi de baş­lı­yor. Sonra an­ne­den al­dığı ter­bi­ye­nin şek­line ve ka­li­te­sine bağlı ola­rak temel ki­şi­liği ge­li­şi­yor, bil­hassa okul ön­ce­sine kadar. Özel­likle büyük şe­hir­lerde an­ne­den yok­sun, ba­kıcı elinde/kreşte ye­ti­şen ço­cuk­lar fi­zik­sel ve ruh­sal yön­den geri ka­lı­yor. Bu­nunla il­gili de epey ça­lışma var. Do­la­yı­sıyla an­ne­nin dı­şa­rıda mesai har­ca­ması, bun­ları sağ­la­mak için zor ola­ca­ğın­dan, uygun değil.

An­ne­nin ça­lış­ma­sı­nın çocuk üze­rin­deki et­ki­sine dair de çok ça­lışma var. Bun­lara göre an­ne­nin yok­lu­ğunda çocuk için uygun eği­tim sağ­la­mak güç. Yal­nız ka­lı­yor ve ihmal edi­li­yor. As­lında sorun di­rekt an­ne­nin ça­lış­ması ile il­gili değil, an­ne­lik tu­tu­muyla il­gili; an­ne­nin ço­cu­ğuna ayır­dığı za­man­dan çok, o za­ma­nın ka­li­tesi önemli. Me­sela, ço­cu­ğun an­nesi ile kur­duğu ilişki, yap­tığı iş bir­liği, an­ne­nin belli du­rum­larda tu­tumu ve ço­cukta uyan­dır­dığı güven duy­gusu… ço­cuğu et­ki­le­yen bun­lar­dır. Anne il­gi­sin­den mah­rum çocuk, çev­reye karşı il­gi­siz, içe­dö­nük, ben­cil, asos­yal vs. bir tavra bü­rü­ne­bi­lir. Ha­yatta ba­şa­rı­sız bir hale de ge­le­bi­lir. Ama bun­lara yol açan di­rekt an­ne­nin ça­lış­ması değil, ça­lış­ma­sıyla bir­likte or­taya çıkan va­kit­siz­lik, yor­gun­luk ve ne­ti­cede il­gi­siz­lik­tir…

Hocam, çocuklarının eğitiminin iyi olmasını isteyen ebeveynler bazen aşırı gidip çocuk üzerinde baskı kurabiliyor. Bunun kısa veya uzun vadede sebep olabileceği neticelerden de bahsedebilir misiniz?

Bu da önemli bir husus. Bazı anne-ba­ba­lar çok titiz olu­yor­lar. İdeal bir şe­kilde eği­te­ce­ğim diye çocuk üze­rine gi­di­yor, baskı ya­pı­yor­lar. Kurs­tan kursa yol­lu­yor­lar. Bir ye­tiş­kin­miş, 24 saat sanki çocuk bir şey­lerle meş­gul olmak zo­run­day­mış gibi dav­ra­nı­yor­lar. Her ha­re­ke­tine mü­da­hale edi­yor­lar. Bu doğru değil. Oku­yan ço­cuk­la­rı­mıza ders ça­lı­şan bir ma­kine gö­züyle bak­ma­ya­lım. On­ları sa­dece al­dık­ları not­larla, okul ba­şa­rı­sıyla de­ğer­len­dir­me­ye­lim.

Çocuk kendi ki­şi­li­ğini ge­liş­ti­rir­ken fıt­ra­tına ay­kırı olan du­rum­lar­dan ka­çın­mak ge­re­kir. Uygun, rahat bir ortam oluş­tu­rup o or­tamda bü­yü­me­sini sağ­la­mak lazım. Aşırı baskı ço­cukta ha­yata karşı bık­kın­lık oluş­tu­ra­bi­lir. Bu du­rumda çocuk bazen her şeyi bı­ra­ka­bi­li­yor, bazen de aşırı titiz, ta­kın­tılı bir kişi ha­line ge­le­bi­li­yor. O yüz­den ço­cu­ğun ki­şi­li­ğine uygun ha­re­ket et­me­sini sağ­la­mak lazım. Aksi tak­dirde çocuk dile ge­ti­re­me­diği, bo­şal­ta­ma­dığı kız­gın­lık­la­rını er­gen­lik dö­ne­minde uyuş­tu­rucu gibi şey­lere sı­ğı­na­rak da bas­tır­maya ça­lı­şa­bi­lir. Bu yüz­den ço­cuk­la­rın, se­vinç­leri kadar kız­gın­lık­la­rını da dile ge­tir­me­le­rine izin ver­me­li­yiz. Çünkü dile ge­ti­ri­len duy­gu­ları ta­nı­mak ve yö­net­mek daha ko­lay­dır.

Bunun tersi diyebileceğimiz, ebeveynin aşırı rahat durumları da uygun değil değil mi hocam?

Evet, on­lara da çocuk-erkil ai­le­ler di­yo­ruz. Yakın za­manda bu­nunla il­gili bir yazım da çıktı. Daha geç yaşta çocuk sa­hibi ol­maya baş­lı­yor in­san­lar gü­nü­müzde. Bazı ai­le­lerde bir veya iki çocuk olu­yor. Bun­dan do­layı ço­cu­ğun üs­tüne çok dü­şü­yor­lar. Böyle du­rumda çocuk evin hâ­kimi ko­nu­muna ge­li­yor. Vu­ru­yor, kı­rı­yor, de­di­ğini mu­hak­kak yap­tı­rı­yor. De­diği ol­mazsa or­ta­lığı ka­rış­tı­rı­yor, şan­taj ya­pı­yor, ya­lana baş­vu­ru­yor. Ço­cu­ğun huyu ta­ma­men de­ği­şi­yor. Ders­le­rine ça­lış­mı­yor, gö­rev­le­rini yap­mı­yor. Anne ba­ba­sını avu­cuna alı­yor, on­la­rın hu­yunu öğ­ren­miş, türlü ha­re­ket­lerle is­te­dik­le­rini yap­tı­rı­yor, al­dı­rı­yor. Ama is­te­di­ğini elde et­me­si­nin bir kıy­meti de ol­mu­yor. Çünkü do­yum­suz olu­yor. Me­sela alı­yor o oyun­cağı, bir, iki gün sonra atı­yor ke­nara. Çünkü onun bir kıy­meti yok, ka­zan­ma­dan alın teri dök­me­den ai­lesi almış.

Çocuk alı­nan eş­ya­nın kıy­me­tini bil­meli. Onun her de­diği ya­pıl­ma­malı. Hayır di­ye­bil­meli ebe­veyn ve hayır den­diği zaman da çocuk ken­dini yırtsa da, ters ha­re­ket­ler yapsa da bu ko­nuda ka­rarlı ol­malı. Bu açı­dan anne-ba­ba­nın da söz ve fikir be­ra­ber­liği içe­ri­sinde ol­ma­ları lazım. Bi­ri­nin ak de­di­ğine öbürü kara derse çocuk bunu da kul­la­nır, han­gi­sin­den ya­rar­la­na­ca­ğını bilir, de­di­ğini yap­tı­rır.

Çocuk bu şe­kilde do­yum­suz olursa ile­riki yaş­larda so­rum­lu­luk al­makta da zor­la­na­bi­lir, çünkü her şey ona hazır alın­mış, kıy­met bil­me­den bü­yü­müş. Kıy­met bil­mesi için arada hayır demek lazım ve bunda ka­rarlı olmak lazım. Anne diyor ki “O kadar ken­dini yırttı, yer­den yere vurdu ki mer­ha­met ettim, de­di­ğini yap­tım…” As­lında bu anne, ço­cuğa mer­ha­met et­mi­yor, mer­ha­met­siz­lik edi­yor. Ço­cu­ğun hu­yunu, dav­ra­nış­la­rını bo­zu­yor.

Ay­rıca böyle ço­cuk­lar anne-ba­baya da ba­ğımlı hale ge­li­yor, en basit iş­le­rini bile on­la­rın yar­dımı ol­ma­dan ya­pa­mı­yor. “Öğ­re­nil­miş ça­re­siz­lik” di­yo­ruz, yani ye­te­nek kör­lüğü ya­şar­lar. Ka­la­ba­lık­lar içinde bile ken­di­le­rini yal­nız his­se­der­ler. Ebe­veyn­ler onu çok sev­diği için yap­tık­la­rını söy­lü­yor ama bu ger­çek sevgi değil, has­ta­lıklı sev­gi­dir.

Hocam bu dönemde anne-baba çocukları hususunda önemli başka sıkıntılarla da karşı karşıya kalabiliyor. Mesela internet, oyun bağımlısı bir çocuk… Anne-baba böyle bir çocuğa karşı nasıl bir tavır takınmalı?

Evet, bu da gü­nü­mü­zün büyük prob­lem­le­rin­den biri. Özel­likle bu pan­demi sü­re­cinde ço­cuk­lar eve ka­pa­nınca ders­leri in­ter­net üze­rin­den devam etti. Bil­gi­sa­yar, in­ter­net bütün ai­le­le­rin gün­de­mine girdi do­la­yı­sıyla. Ama ma­dal­yo­nun bir de öbür yüzü var. Bu durum in­ter­net ba­ğım­lı­lı­ğını ar­tı­rı­yor, ar­tır­maya da devam edi­yor. Dü­şü­nün, çocuk der­sini yap­ması lazım ama bir yan­dan da in­ter­net, oyun­lar, film­ler eli­nin al­tında. Çocuk tabi hemen bun­lara ka­yı­yor. Ho­şuna gi­di­yor. Ders ça­lış­mak zor­dur, emek har­ca­mak lazım. Bu du­rumda aile bir düzen oturt­malı, sınır ge­tir­meli. Ço­cu­ğun be­den­sel ha­re­ket­ler yap­ma­sına, sos­yal­leş­me­sine ortam ha­zır­la­malı. Bir de ço­cu­ğunu kont­rol ede­bil­mesi için anne-ba­ba­nın bu hu­sus­larda bil­gili de ol­ması lazım.

Hocam, az önce anne-babanın örnekliğinden, rol modelliğinden bahsettiniz. Şimdi TV veya internet olmayan ev yok gibi. Çocuk böylece çok farklı dünyalara açılabiliyor, farklı rol modeller, örneklikler belirleyebiliyor kendisi için, aile hiç farkına varmadan. Anne-baba bunun kontrolünü nasıl sağlayacak, sorumluluk bilincini nasıl oluşturacak?

Ço­cuk­ları kitle ile­ti­şim araç­ları kar­şı­sında ba­şı­boş bı­rak­ma­mak lazım. On­ları eği­tici şey­lerle ta­nış­tır­malı. Bir takım or­tam­lar, müs­pet tesir ede­cek in­san­larla, öyle bir çev­reyle ta­nış­tır­mak lazım.

Bazı ço­cuk­lar iki saat bun­larla meş­gul olu­yor, bu ka­darı doğru de­ğil­dir. Bun­lar, en ha­re­ketli ço­cuğu bile donuk hale ge­ti­ri­yor. Ço­cu­ğun araş­tırma ve öğ­renme zev­kini de bal­ta­lı­yor. Anne-ba­ba­lar da rahat etmek için ken­di­leri biz­zat buna yön­len­di­ri­yor ço­cuk­ları; eline te­le­fon, tab­let ve­ri­yor. Ama ço­cukta bir po­tan­si­yel var, bunun için vü­cu­dunu kul­lan­ması gerek, bu şe­kilde ya­pa­rak ona zarar ve­ri­yor­lar as­lında.

Sonra, oy­na­dığı oyun­larda, iz­le­diği şey­lerde ço­cu­ğun ruh ge­li­şi­mine zarar ve­re­cek bir­çok içe­rik var. Bir­çok suça, yan­lışa karşı on­ları du­yar­sız hale de ge­ti­re­bi­lir. Hele sanal kah­ra­man­lara öze­nirse, en­dişe ve­rici so­nuç­lar or­taya çıkar. Anne-ba­ba­nın ço­cu­ğun meş­gul ol­duğu şey­leri takip et­mesi de önemli bu açı­dan.

İki ya­şına kadar on­ları böyle şey­lerle hiç meş­gul et­me­ye­lim. Son­ra­sında da zekâ ge­li­şi­mine, zevk­le­rine göre kont­rollü bir şe­kilde ta­ki­bini ya­pa­lım. Müm­kün ol­du­ğunca onu oyun­cak­la­rıyla oy­na­maya teş­vik ede­lim. Oy­na­dığı, iz­le­diği şey­ler mu­hak­kak bizim kont­ro­lü­müz al­tında olsun. Gün­lük alış­kan­lık ha­line gel­me­me­sine dik­kat ede­lim.

Ne­tice iti­ba­riyle ço­cukla il­gili her kapı onunla ilgi, ala­kaya çı­kı­yor; ai­le­nin ço­cuğu ihmal et­me­mesi, bir­likte daha çok vakit ge­çir­mesi, onunla daha çok il­gi­len­mesi ge­re­ki­yor. Anne-ba­ba­nın ek­sik­leri, yan­lış­ları ola­bi­lir. Mü­kem­mel olmak zo­runda de­ği­liz, zaten eli­miz­den ge­le­nin en iyi­sini yap­sak da asla mü­kem­mel ol­ma­ya­cak­tır. Ebe­veyn ken­dini ge­liş­meye açık tut­malı, böy­lece ço­cuk­la­rına daha fay­dalı ola­bi­lir, ka­li­teli vakit ge­çi­re­bi­lir on­larla.

Zaman ayır­dı­ğı­nız için, kıy­metli fi­kir­le­ri­niz için çok te­şek­kür ede­riz hocam.