Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Çocuğumuz Ne Kadar Edepli?

64. Sayı · 2020/4

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Kur’ân-ı Kerîm’de İb­ra­him Ha­li­lul­lah’ın (a.s) di­liyle bize öğ­re­ti­len “Rab­bim bana sa­lih­ler­den bir evlat nasip et.”1 duası her bi­ri­mi­zin kal­bin­de­dir. Salih bir evlat, in­sa­nın bu dünya ha­ya­tında ken­di­sine ema­net edi­len­le­rin en kıy­met­li­si­dir. Peki, biz bu ema­neti ye­tiş­ti­rir­ken ken­di­mize ölçü ola­rak neyi/kimi kabul ede­ce­ğiz? Sa­dece ya­şa­dı­ğı­mız top­lumda ken­di­siyle gurur du­ya­ca­ğı­mız, ken­disi se­be­biyle il­ti­fata maz­har ola­ca­ğı­mız bir çocuk mu yoksa ahi­rette göz ay­dın­lığı ola­cak bir yavru mu ye­tiş­ti­re­ce­ğiz?

Müs­lü­man bir ca­mi­ada ye­ti­şen biz­ler için bu so­ru­nun ce­vabı her ikisi de ola­bi­lir. Zira çev­re­mizde ki­şi­nin dini/ahlâkı ken­di­sine değer kat­mak­ta­dır. Ancak ah­lâklı ola­rak ye­tiş­tir­meye ça­lış­tı­ğı­mız ço­cu­ğu­mu­zun top­lum na­za­rında her daim mak­bul sa­yı­la­ca­ğın­dan emin miyiz? Bu me­se­le­nin ha­ki­ka­ten böyle olup ol­ma­dı­ğını edep kav­ra­mını mer­keze ala­rak, bazı ör­nek­ler üze­rin­den takip etmek is­ti­yo­ruz.

Me­sela bir or­tamda ço­cu­ğu­muz hak­kında “Ma­şal­lah, ne kadar da edepli bir çocuk!” de­nil­di­ğinde acaba ne kas­te­dil­mek­te­dir? Veya oku­duğu okulda “Bu çocuk abi­le­rine ben­ze­mi­yor, onlar ne hoş ço­cuk­lardı!” de­nil­di­ğinde ço­cu­ğu­mu­zun ten­kit edi­len özel­liği nedir?

Ken­di­mizi de he­saba ka­ta­cak olur­sak bir me­kâna gir­di­ği­mizde du­varda “Edeb Yâ Hû!” ve “Edeble Gelen Lü­tufla Gider.” tab­lo­la­rını gör­dü­ğü­müzde bu tab­lo­la­rın bize ver­diği ilk mesaj nedir?

Sa­nı­yo­rum bu so­ru­la­rın ce­vap­la­rında gö­re­ce­ği­miz ortak mesaj başı eğik, mah­zun bir ifade, ses­siz-sakin bir dav­ra­nış tipi ola­cak­tır. Yani edepli bir insan ola­rak tarif et­ti­ği­miz ki­şi­ler­den bek­lenti; ge­nelde or­ta­mın ahen­gini boz­ma­mak, siv­ri­le­cek dav­ra­nış­larda bu­lun­ma­mak, bir şey­lere iti­raz et­me­mek gibi dav­ra­nış­lar, yani ha­yata -doğru yan­lış sor­gu­la­ma­dan- kabul esaslı yak­laş­mak­tır.

Ha­tı­rı­mıza, peki bu bek­lenti yan­lış mıdır, so­rusu ge­le­bi­lir. Yani bir kim­se­nin ha­yata bu şe­kilde yak­laş­ması yan­lış mıdır?

Bu ve diğer bütün me­se­le­lerde cevap bu­la­ca­ğı­mız merci, Dîn-i Mü­bî­nin her ay­rın­tı­sını biz­lere bi­za­tihi ha­yatı ile öğ­re­ten Nebî-yi Zîşân (s.a.v) Efen­di­miz’dir. Ni­te­kim Rasûl-i Ekrem (s.a.v) Efen­di­miz güzel ah­lâkı ta­mam­la­mak üzere2 ve yüce bir ahlâk3 ile gön­de­ril­miş, biz­ler­den de Efen­di­miz’i (a.s) en güzel örnek4 ola­rak kabul edip ve Ona tâbi ol­ma­mız is­ten­miş­tir.

Şimdi ko­nuyu bazı ör­nek­ler üze­rin­den an­la­maya ça­lı­şa­lım:

Evi­mizde aile içi bir me­sele olan ak­raba iliş­ki­le­rine dair bir ko­nu­nun ko­nu­şul­du­ğunu dü­şü­ne­lim. Bü­yük­le­rin artık o ki­şiyle (kar­deş-amca gibi ara­nın bozuk ol­duğu kişi) gö­rü­şül­me­ye­ce­ğine dair fikir beyan et­tiği bir mec­liste evin kü­çü­ğü­nün ko­nuya girip, bü­yük­le­rin söy­le­dik­le­rinde yan­lış­lar ol­du­ğunu ifade et­mesi, ak­raba iliş­ki­le­ri­nin sağ­lam ol­ma­sı­nın Rab­bi­mi­zin emri ol­du­ğunu5 ha­tır­lat­ması ha­linde gö­re­ceği tepki ne ola­cak­tır? “Sen bü­yük­le­rin işine ne ka­rı­şı­yor­sun, edep­siz­lik etme, bo­yun­dan büyük iş­lere ka­rışma” gibi bir tepki mi görür yoksa hakkı ifade et­mesi se­be­biyle tak­dir mi edi­lir?

Bir başka ha­di­seyi ise şöyle dü­şü­ne­lim:

Ço­cu­ğu­nuz ile bir­likte bir bü­yüğü zi­ya­rete gi­di­yor­su­nuz. İçeri gir­di­ği­nizde sizi gü­zelce ya­zıl­mış bir “Edeb Yâ Hû” kar­şı­la­makta. Soh­bet es­na­sında zi­ya­rete git­ti­ği­niz ki­şi­nin ağ­zın­dan hata üs­tüne hata dö­kü­lü­yor ancak siz ede­bi­niz­den(!) do­layı ken­di­sine mü­da­hale et­me­ye­rek din­le­meye devam edi­yor­su­nuz. Tam bu sı­rada ço­cu­ğu­nuz -güzel bir üs­lupla- söze gi­re­rek söy­le­ni­len cüm­le­le­rin doğru ol­ma­dı­ğını ifade et­meye ça­lı­şı­yor. Acaba o an­daki his­si­ya­tı­nız ne olurdu? Ba­şı­nız­dan kay­nar sular mı dö­kü­lürdü yoksa ço­cu­ğu­nu­zun yap­tığı dav­ra­nışla -gizli gizli de olsa- övü­nür müy­dü­nüz?

Son örnek ise ha­ya­tı­mızda daha sıkça kar­şı­laş­tı­ğı­mız bir ha­di­se­den gel­sin:

Aile veya ar­ka­daş mec­li­sinde ol­du­ğu­muzu ve ya­nı­mızda ço­cu­ğu­mu­zun da ol­du­ğunu dü­şü­ne­lim. Ma­a­le­sef mec­liste -artık ha­ya­tı­mızda yer eden bir alış­kan­lık olan- gıy­bet edi­li­yor ve her­kes de bu du­ru­mun günah ol­du­ğunu ha­tır­la­yıp hu­zur­suz ol­mayı ge­çe­lim zevkle başka bir kim­se­nin ar­ka­sın­dan ko­nu­şu­yor. O sı­rada mec­li­sin kü­çük­le­rin­den olan ço­cu­ğu­nuz bu şe­kilde ko­nu­şul­ma­ması ge­rek­ti­ğini, Allah Teâlâ’nın bu ya­pı­lanı ya­sak­la­yıp, kar­de­şi­nin ölü etini ye­mekle6 kıyas et­ti­ğini ha­tır­la­ta­rak or­ta­mın buz kes­me­sine sebep olu­yor. Bu du­rumda ve­re­ce­ği­miz tepki, ne biçim ko­nu­şu­yor­sun sen, gibi bir tepki mi, gör­mez­den ge­le­rek bir anlık ses­siz­lik­ten sonra devam etmek mi, yoksa ken­di­sini bu doğ­ruyu ha­tır­lat­tığı için tak­dir etmek mi ola­cak­tır?

Ve­ri­len ör­nek­lerde ço­cu­ğun bu tep­ki­leri mec­liste ya­pıl­ması ge­re­ken en edepli dav­ra­nış ola­cak­tır. Ve eğer biz bu ço­cuğa menfi tep­ki­ler ve­re­cek olur­sak o da ya­pı­la­cak en yan­lış iş ola­cak­tır. Ken­di­sinde bu­lu­nan doğru edep an­la­yışı, ya­şa­dığı top­lu­mun an­la­yı­şına göre de­ği­şe­rek ma­a­le­sef örfî bir edep an­la­yı­şına dö­nü­şe­cek­tir. Son­raki yaş­larda ise ön­ce­li­ğine dinin değil top­lu­mun kıs­tas­la­rını ala­rak -Allah mu­ha­faza- ri­yaya varan bir hayat an­la­yı­şına sahip ola­bi­le­cek­tir. Ez­cümle aile içi oto­rite veya top­lum­daki den­ge­le­rin sağ­lan­ması için -Allah mu­ha­faza- ev­la­dı­mızı heba et­me­me­li­yiz.

Peki, ör­nek­le­ri­miz­deki ço­cu­ğun yap­mış ol­duğu bu dav­ra­nış­ları haklı çı­ka­ra­cak edep an­la­yışı nedir?

Yu­ka­rıda da ifade et­ti­ği­miz üzere edep/ahlâktaki ye­gâne ör­ne­ği­miz Fahr-i Kâ­i­nat (s.a.v) Efen­di­miz’dir. Bi­lin­diği üzere Efen­di­miz’in (a.s) ha­ya­tında her an, her dav­ra­nış Allah’ın rı­zası ga­yesi ile ya­pıl­makta idi. Bu min­valde Pey­gam­be­ri­miz’in (a.s) yo­lunda ol­du­ğunu iddia eden biz­le­rin de edep ke­li­me­sini duy­du­ğunda toplumsal/örfî ma­na­sın­dan önce bunun Allah Teâlâ’ya karşı bir tavır ol­du­ğunu dü­şün­mesi ge­re­kir. Bu ma­nada ve­ri­len ör­nek­ler üze­rin­den kıyas eder­sek ai­leme karşı mı yoksa Rab­bime karşı mı edepli olmam ge­re­ki­yor so­ru­sunu ce­vap­la­maya hacet bile yok­tur.

Son ola­rak üze­rinde du­ra­ca­ğı­mız husus edep­ten ga­ye­mi­zin ne ol­duğu so­ru­su­dur. Zira bir işin de­ğe­rini be­lir­ler­ken onunla neye var­mayı amaç­la­dı­ğı­mız da mü­him­dir.

Bütün amel­le­ri­mizde ol­duğu gibi edebe dair dav­ra­nış­la­rı­mızda da gaye di­ni­mizi ihsan/ihlas ma­ka­mında ya­şa­mak ol­ma­lı­dır. Yani her işi­mizi Allah’ın bizi gör­düğü bi­linci ile yap­ma­lı­yız. Yoksa edepli(!) ola­rak top­lum na­za­rında iti­bar ka­zan­maya ça­lış­mak bizi ve amel­le­ri­mizi ihlas da­i­re­si­nin dı­şına ite­cek­tir. Her dav­ra­nı­şı­mızda Allah’ın rı­za­sını gö­zet­mek ise hem biz­lere ih­laslı bir hayat ka­zan­dı­ra­cak hem de top­lum ve aile içi hu­zu­ru­mu­zun sağ­lan­ma­sına ve­sile ola­cak­tır.

  1. Sâffât, 37/100. ↩︎
  2. Muvatta, Husnü’l Halk, 8. ↩︎
  3. Kalem, 68/4. ↩︎
  4. Ahzâb, 33/21. ↩︎
  5. Nisâ, 4/1. ↩︎
  6. Hücurat 12 ↩︎