Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Son Kale

21. Sayı · 2011/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

İma­nın şart­ları ola­rak zik­re­di­len ve ço­cuk­lara öğ­re­ti­len kav­ram­lar el­bette ima­nın ger­çek­leş­me­si­nin şart­la­rı­dır. Allah’a, me­lek­le­rine, pey­gam­ber­le­rine, ki­tap­la­rına, ahi­ret gü­nüne ve ka­dere iman etmek mü’min ol­ma­nın şar­tı­dır. Asır­lar­dan beri, mü’min ol­ma­nın şartı ola­rak, bun­lara iman et­me­nin ge­reği öğ­re­til­miş­tir. Bun­lara iman edene kız ve­ril­miş, bun­lara iman eden mü’min ola­rak mü’min­le­rin me­zar­lı­ğına gö­mül­müş­tür. “İma­nın şart­ları” bun­lar­dır, bun­lar üze­rinde yo­ğun­luk gös­te­ril­miş­tir. Hiç­bir şe­kilde buna bir iti­raz da edi­le­mez. Zira bu ha­ki­kat, nas­larla sa­bit­tir; Kur’an ve Sün­net bizi buna yön­len­dir­miş­tir. El­ham­dü­lil­lah, böyle iman ettik ve in­şa­al­lah kur­tul­duk. Ancak ima­nın şart­ları kadar, “imanı ko­ru­ma­nın” da şart­ları ol­ması ge­rek­mez mi? Ko­run­ma­yan bir iman nasıl ka­la­bi­lir? Mü’min­ler, bir kere iman et­tik­ten sonra ebedi ola­rak o da­i­rede mi kal­mak­ta­dır­lar?

Eğer ima­nın şart­la­rını öğ­ren­di­ği­miz Kur’an ve Sün­net’e dönüp ba­ka­cak­sak şunu gö­re­ce­ğiz: İman ehli ol­ma­nın şartı ola­rak belli esas­la­rın ileri sü­rül­düğü gibi, ima­nın son ne­fese kadar ka­la­bil­mesi için de şart­lar ileri sü­rül­müş­tür. Ve bu şart­lar, olursa olur cin­sin­den de­ğil­dir. Pek çok ayet ve hadis, imanla be­ra­ber başka iş­leri de zik­ret­mek­te­dir. Özel­likle ha­dis­lerde ima­nın ikinci de­ğer­lere bağlı tu­tul­du­ğunu gör­mek­te­yiz. Meş­hur Bu­harî-Müs­lim ha­di­sinde iman yet­miş küsur şube ola­rak ta­nı­tıl­mak­ta­dır.1 Bu ha­diste Ra­sû­lul­lah sal­lal­lahu aleyhi ve sel­lem Efen­di­miz, hiç­bir tar­tış­maya kapı bı­rak­ma­ya­cak şe­kilde iman denen de­ğe­rin yet­miş­ten fazla bö­lüm­den oluş­tu­ğunu özel­likle vur­gu­la­makta ve ör­nek­ler ver­mek­te­dir. Hadis-i Şerif dik­katle okun­du­ğunda gö­rü­le­cek­tir ki bu ör­nek­ler bir baş­tan, bir or­ta­dan, bir de son­dan ve­ri­le­rek dik­ka­ti­miz bir nok­taya çe­kil­mek­te­dir. Hadis şu bil­gi­leri ver­mek­te­dir:

İman yet­miş küsur şu­be­dir.

İma­nın en üst de­re­cesi Ke­lime-i Tev­hid­dir.

İma­nın en alt de­re­cesi ise yol­dan bir ezi­yet ve­ri­ciyi kal­dır­mak­tır.

Hayâ da iman­dan bir şu­be­dir.

Biz iman ola­rak altı esas üze­rinde yo­ğun­la­şır­ken, o altı esa­sın, diğer esas­ları da ih­tiva eden ana yön­leri gös­ter­di­ğini dik­kat­le­ri­miz­den ka­çır­dı­ğı­mız için hâlâ so­kakta ayağa ba­ta­cak bir çi­viyi alıp çöpe at­mayı mü’min ol­ma­nın ge­reği ola­rak an­la­ya­ma­mış bu­lu­nu­yo­ruz. Allah’a iman etmek Ke­lime-i Tev­hid’le baş­la­yan, so­kak­la­rın te­miz­li­ğine va­rın­caya kadar ha­ya­tın her ala­nını ku­şa­tan ve ki­şi­nin için­deki hayâ duy­gu­sunu sa­bit­leş­ti­ren bir değer ol­ma­lı­dır. İman, sa­dece oluş­ma­sı­nın şart­la­rıyla kı­sıtlı kal­ma­malı, aynı za­manda onu ko­ru­yan ve pra­tik­leş­ti­ren şart­la­rına da ri­a­yet edil­me­li­dir ki ger­çek iman or­taya çık­sın.

Hayâ imandandır

Ha­yâ­nın iman­dan ol­du­ğunu beyan eden çok Hadis-i Şerif var­dır. Hatta “Hayâ iman­dan­dır” ha­disi bir te­ker­leme gibi bi­lin­mek­te­dir. Ne var ki sı­kıntı, bu ger­çe­ğin, ima­nın ayakta kal­ma­sını sağ­la­ya­cak ha­ki­kat­ler­den biri ola­ma­ma­sı­dır. Ha­yâya bakış, onu ah­lâ­kın in­ce­lik­le­rin­den biri ola­rak gör­me­nin ile­ri­sine gi­de­me­mek­te­dir. Bu da şöyle tes­pit edi­le­bi­lir: Hayâ ola­rak bi­li­nen bir tu­tumu, ta­vır­la­rıyla ze­de­le­yen bir in­sana hangi gözle bak­tı­ğı­mızı in­ce­le­di­ği­mizde ne gö­rü­rüz? Bir ha­yâ­sız­lığı ah­lak­sız­lık ola­rak mı gö­rü­yo­ruz yoksa iman ek­sik­liği ola­rak mı? Ha­yâ­nın iman­dan ol­du­ğunu kabul et­ti­ği­miz hâlde ha­yâ­sız­lığı ah­lak­sız­lık ola­rak bı­ra­kıp ge­çe­bi­li­yor­sak kendi an­la­yı­şı­mızda bir çe­liş­kiye çözüm ara­mak zo­runda ka­lı­rız.

Hâl­buki Hâkim’in ri­va­yet et­tiği bir ha­diste Ra­sû­lul­lah sal­lal­lahu aleyhi ve sel­lem Efen­di­mi­zin, iman ve ha­yâyı iki par­çalı bir bütün gibi gös­ter­di­ğini gö­rü­yo­ruz. Bu­rada bu iki­sin­den han­gisi gi­derse di­ğeri de gider, ikazı ya­pıl­mak­ta­dır.2 Tir­mizî’nin ri­va­yet et­tiği bir ha­diste de hayâ için ‘iman­dan­dır, iman da cen­net­tir.’ ifa­desi kul­la­nıl­mış­tır.3

“Hayâ iman­dan­dır” ger­çeği bize, ha­yâyı ne­reye oturt­ma­mız ge­rek­tiği ko­nu­sunda önemli bir çizgi çiz­mek­te­dir: Ko­nuş­ma­la­rı­mız­dan yü­rü­yü­şü­müze kadar ha­ya­tın her ala­nında bize şekil ver­mesi ge­re­ken bir ilke ola­rak kalan hayâ ile çok uç nok­ta­lar­daki aşı­rı­lık­lar­dan ötürü sı­kıl­mayı ge­rek­ti­ren hayâ aynı ola­maz. Zira iman, uç nok­ta­larda te­za­hür eden bir ha­ki­kat de­ğil­dir. Söz­le­ri­mizde, tut­tuk­la­rı­mızda, oku­duk­la­rı­mızda, gö­zü­mü­zün gör­dü­ğünde, ku­la­ğı­mı­zın duy­du­ğunda iman ve iman­dan olan de­ğer­le­rin et­kisi bu­lun­ma­lı­dır. İman budur. Ha­yâ­nın genç kız­lara ya da ka­dın­lara mah­sus de­ğer­ler­den biri ola­rak al­gı­lan­ması ile iman­dan gös­te­ril­mesi nasıl bağ­daş­tı­rı­la­bi­lir? O tak­dirde iman, genç kız­lara veya ka­dın­lara mah­sus­tur mu di­ye­ce­ğiz?

Biz ima­nı­mızı kay­bet­meye karşı gös­ter­di­ği­miz has­sa­si­yeti, ima­nın ko­ru­yu­cusu ve içini dol­du­ran de­ğer­lere de gös­ter­me­li­yiz ki ger­çekçi bir iman sa­hibi ola­rak ya­şa­maya devam ede­lim.

Hayâ git­tik­ten sonra!

Meş­hur bir ne­bevî ikaz, tra­fik lev­hası gibi gö­zü­müze ili­şe­cek her yere asıl­maya değer doğ­rusu. Bu ikaz, ha­yâya nasıl bir yer bul­ma­mız ge­rek­ti­ğini çok net bir şe­kilde beyan et­mek­te­dir. Hayâ ile iman ara­sın­daki bağa da dik­kat ede­rek in­ce­len­di­ğinde bu müt­hiş ikaz, ka­dın­lar­dan ve genç kız­lar­dan önce mü’min olan her­kesi il­gi­len­dir­mek­te­dir. Ti­ca­ret er­ba­bını, si­ya­set adam­la­rını, mes­lek sa­hip­le­rini, kı­sa­cası her mü’mini bi­rinci de­re­ce­den il­gi­len­di­ren bu ikaz belki de en son söy­le­ne­cek şeyi söy­le­mek­te­dir:

“Utan­ma­dık­tan sonra is­te­di­ğini ya­pa­bi­lir­sin!”4

Utan­mayı kay­bet­mek, bu ha­diste bir tür de­lirme ola­rak gö­rül­mek­te­dir. De­liye yap­tığı hoş gö­rül­düğü gibi utan­ma­yana da de­ne­cek bir söz kal­ma­mış kabul edil­mek­te­dir. Belki bu ha­dis­teki ifade me­cazî yolla başka hü­küm­leri ih­tiva et­mek­te­dir. Ya da “ya­pa­bilme” yet­kisi ni­ha­ye­tinde ciddi bir ikaz ola­rak al­gı­lan­sın is­ten­miş­tir. Ama ne olursa olsun, Pey­gam­ber aley­his­se­lam’ın bu ikazı, neden imanla ha­yâ­nın yan yana tu­tul­du­ğunu da an­lat­mak­ta­dır. Eğer bir insan Müs­lü­man ise, onun ha­yâsı en ciddi ko­runma ve ko­ruma sis­temi ola­rak aktif ol­ma­lı­dır. Müs­lü­man’ı hayâ gibi ko­ru­ya­cak bir üst değer ol­ma­ya­ca­ğın­dan, ha­yâyı kay­bet­tik­ten sonra yap ya­pa­bil­di­ğini şek­linde bir ikaz ya­pıl­mak­ta­dır. Böyle bir ikazı iman ehli ola­rak biz, nefes al­dı­ğı­mız her ze­mine ta­şı­maya mec­bu­ruz. Nasıl ti­ca­ret ya­pa­ca­ğı­mıza etki et­me­li­dir bu. Nasıl bir çocuk eği­timi yap­ma­mız ge­rek­ti­ğini öğ­ret­me­li­dir. Sa­dece bilen çocuk ye­tiş­tir­mek ye­terli ol­ma­ya­cak­tır; bilen ve hayâ eden bir çocuk ye­tiş­tir­mek zo­run­da­yız. Ha­yâyı bil­mek­ten, din­le­mek­ten, ko­nuş­mak­tan, yü­rü­mek­ten, ti­ca­ret­ten ayı­ra­ma­yız. Ha­ya­tı­mı­zın mü’min ha­yatı ol­ma­sı­nın en tabii ge­rek­le­rin­den biri ola­rak hayâ üzere ol­mayı ilke edin­mek du­ru­mun­da­yız.

Hayâ, ha­ya­tı­mız­dan git­tik­ten sonra na­maz­dan ci­hada kadar amel­le­ri­mi­zin İs­la­mi­li­ğini Kur’an ve Sün­net’e uy­gun­luk açı­sın­dan bel­ge­le­mekte zor­la­nı­rız.

O hayâ değil!

Bir mü’minin, iman et­tiği pey­gam­be­rini hangi ku­lakla din­ler ve ona hangi gözle ba­karsa, şu ha­disi şe­rife de o kulak ve o gözle alaka duy­maya ça­lı­şa­lım. Çünkü bu hadis, ya­şa­dı­ğı­mız asırda bütün var­la­rı­mıza rağ­men neyi kay­bet­ti­ği­mizi gös­ter­mek­te­dir bize:

Ab­dul­lah bin Mes’ud ra­dı­yal­lahu anh, Ra­sû­lul­lah sal­lal­lahu aleyhi ve sel­lem Efen­di­mizle bağ­lan­tılı ola­rak şöyle bir bil­giyi ri­va­yet et­mek­te­dir: Ra­sû­lul­lah sal­lal­lahu aleyhi ve sel­lem:

“Allah’tan hak­kıyla hayâ edin.” bu­yurdu.

“El­ham­dü­lil­lah. Biz Allah’tan hayâ edi­yo­ruz ey Allah’ın ne­bisi.” de­di­ler. Bu­yurdu ki:

“Öyle değil! Allah’tan ger­çek­ten hayâ etmek şöy­le­dir:

Başı ve başa bağlı olan­ları,

Mi­deyi ve mi­deye bağlı olan­ları koru.

Ölümü ve im­ti­hanı unutma.

Ahi­reti arzu eden, dünya ziy­ne­tini terk eder.

Bunu yapan, Allah’tan ger­çek­ten hayâ etmiş olur.”5

Genç bir kızın er­kek­ler ara­sında bu­lun­mak­tan, ev­li­likle il­gili bir tek­lifi ko­nuş­mak­tan ar­lan­ma­sını hayâ ola­rak ad­lan­dır­ma­nın çok öte­sinde bir alanı sev­gili Pey­gam­ber aley­his­se­lam Efen­di­miz hayâ da­i­re­si­nin içine al­mış­tır. Buna göre ha­yâ­nın ih­tiva et­tiği ko­nu­lar da ge­niş­le­mek­te­dir. Hayâ, imanla doğ­ru­dan bağ­lan­tılı bir konu ol­duğu için onun ku­şat­tığı daire içinde kalan ne varsa onlar da şu kadar veya bu kadar imanla bağ­lan­tılı hâle gel­miş ol­mak­ta­dır.

Baş ve başa bağlı olan­lar, mide ve mi­deye bağlı olan­lar, dü­şünme, dünya ziy­ne­tine dal­mama ola­rak ge­niş­le­ti­len hayâ alanı, bütün ha­ya­tı­mızı ku­şa­ta­cak kadar geniş tu­tul­muş­tur. Ti­ca­rete bu­la­şan yalan, ve­ri­len sözde dur­ma­mak, mi­deye haram sok­mak, ha­ram­lar­dan bir haram ir­ti­kâp etmek, ha­yâyı ge­rek­ti­rir şey­ler­dir. Genç kız­lar kadar faiz yi­yen­ler de ha­yâya davet edil­me­li­dir­ler. Mü’min kim­li­ğine rağ­men va­a­dine ay­kırı dav­ra­nan­lar her şey­den önce hayâ üze­rin­den ayıp­lan­ma­lı­dır­lar. Zira kay­bet­tik­leri şey, imanla bi­rinci de­re­ce­den bağ­lan­tılı bir me­sele olan ha­yâ­dır.

Dün­ye­vi­leşme has­ta­lığı ola­rak isim­len­di­re­bi­le­ce­ği­miz mev­cut sü­re­ci­miz kim­se­nin dik­ka­tin­den uzak ol­ma­dığı hâlde, dünya ma­lına ta­pı­nır­ca­sına bağ­la­nan­lar, Hadis-i Şerif’e göre ger­çek ha­yâ­dan uzak kal­dık­ları hâlde ar­lanma ih­ti­yacı his­set­me­mek­te­dir­ler. Ve git gide bu açı de­rin­leş­mek­te­dir. Artık, bir yo­lunu bulun dün­ye­vi­le­şe­me­yen­ler, ya­lanla işini çe­vi­re­me­yen­ler, di­nini verip dün­ya­sını ala­ma­yan­lar, eşi­nin rı­za­sını yok sa­ya­ma­yan­lar, sof­ra­sında şüp­heli veya helal yi­ye­cek­le­rin ol­ma­sını ayırt ede­me­yen­ler her­hangi bir sı­kıntı içinde ol­ma­mak­ta­dır­lar. Bu­la­nık­lık ço­ğa­lınca ber­rak­lık aran­maz ol­muş­tur. Bir za­man­lar küfür eh­li­nin, mü’min­leri geri kal­mış­lıkla itham et­tiği ifa­de­ler şimdi “iler­le­miş” mü’min­le­rin dün­ye­vi­leş­mede “geri kal­mış” mü’min­leri itham etmek için kul­la­na­bil­diği ifa­de­ler hâ­lini al­mış­tır.

Ha­nım­la­rın kı­ya­fet­le­rini ev­le­ri­nin bal­kon­la­rında ku­rut­ma­la­rına bile ta­ham­mül ede­me­yen mü’min an­la­yış, bugün, ha­nım­la­rı­nın top­lan­tı­larda ulu orta bu­lun­ma­sına, re­sim­le­ri­nin ba­sında kul­la­nıl­ma­sına al­dır­mı­yorsa hangi ha­yâ­dan söz ede­bi­li­riz? Dip­loma uğ­runa anne ba­ba­nın ezi­le­bil­diği, anne ba­ba­nın da Şe­riat’ı yok sa­ya­bil­diği ortam, hayâ ile bağı zayıf olan bir or­tam­dır. Haber iz­leme, kül­tür ar­tırma gibi ba­ha­ne­le­rin ar­ka­sına giz­le­ne­rek ço­cuk­la­rı­mı­zın önünde, bir ön­ceki nesle göre kı­ya­met ala­met­le­rin­den sa­yı­la­bi­le­cek gö­rün­tü­leri ra­hatça sey­re­de­bil­dik­ten sonra hayâ, imanla bağ­lan­tı­sını ispat ede­mez du­rumda ka­la­cak­tır el­bette.

Bir in­sa­nın av­re­ti­nin çıp­lak ol­ması du­ru­munda, ha­yâ­sı­nın onu ez­mesi ge­rek­ti­ğini dü­şün­dü­ğü­müz hâlde, mü’min­le­rin İslam’ın sis­te­min­den uzak­laş­tı­rı­lıp yer­yü­zü­nün gö­çe­be­leri gibi ya­şa­maya mah­kûm edi­liş­le­rin­den ezil­meye yö­ne­lik bir his gör­mü­yor­sak, dü­şün­me­miz ge­re­ken bir süreç ya­şı­yo­ruz de­mek­tir.

İn­sanda kan de­ğer­le­ri­nin düş­mesi gibi hayâ de­ğe­ri­nin düş­mesi de müm­kün­dür. Nasıl kan tak­vi­yesi ya­pı­lı­yorsa hayâ da sü­rekli tak­viye edil­meli, ha­yâ­sız­lığa yol açan or­tam­lar­dan ve ne­den­ler­den uzak du­rul­ma­lı­dır. Zira hayâ iman­dan­dır. Onun ol­ma­dığı yerde iman da ol­ma­ya­bi­lir.

Kul­dan da Allah’tan da hayâ eden mü’min ka­za­na­cak­tır. Asır, ha­yâyı yi­tir­miş ola­bi­lir. Biz, ima­nı­mız ge­reği hayâ ehli ol­maya devam ede­ce­ğiz.

  1. Buharî, İman, 3/9; Müslim, İman, 12/152 ↩︎
  2. Müstedrek, 66 ↩︎
  3. Birr, 65/2009 ↩︎
  4. Buharî, Edeb, 78/6120 ↩︎
  5. Tirmizî, Sıfatü’l-Kıyame, 24/5458 ↩︎