Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Hayâ Müslümanın Bir Vasfıdır

21. Sayı · 2011/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Söz­lükte “utanma, çe­kinme” vb. an­lam­la­rına gelen hayâ, kı­nanma en­di­şe­siyle ku­ral­lara ay­kırı dav­ran­mak­tan ka­çınma ve bunu sağ­la­yan duygu de­mek­tir.

Bir ahlâk te­rimi ola­rak hayâ, “ki­şi­nin çir­kin dav­ra­nış­lar­dan ra­hat­sız olup on­ları ter­ket­mesi” ve “kötü bir işin ya­pıl­ma­sın­dan veya iyi bir işin terk edil­me­sin­den do­layı in­sa­nın yü­zünü kı­zar­tan sı­kıntı” gibi de­ği­şik şe­kil­lerde açık­lan­mış­tır.

Kur’ân-ı Kerîm’de üç âyette hayâ ke­li­mesi geç­mek­te­dir. Bun­lar, Kasas sû­re­sinde (28/25), Hz. Şuayb’ın kız­la­rın­dan bi­ri­nin Hz. Mûsâ ile utanarak/hayâ ede­rek ko­nuş­ması; Ahzâb sû­re­sinde (33/53), bazı müs­lü­man­la­rın Pey­gam­be­ri­mizi uy­gun­suz za­man­larda ra­hat­sız et­tik­leri, fakat onun ha­yâ­sın­dan do­layı bu ra­hat­sız­lı­ğını ifade ede­me­diği be­lir­til­mekte; başka bir âyette ise müş­rik­le­rin Kur’an’da ka­rınca, sinek gibi küçük ya­ra­tık­la­rın örnek ola­rak gös­te­ril­me­si­nin uygun ol­ma­dığı yo­lun­daki id­di­a­la­rına karşı, “Şüp­he­siz Allah -ger­çeği açık­la­mak için- sivri si­neği ve onun da öte­sinde bir var­lığı misal ge­tir­mek­ten hayâ etmez.” şek­linde cevap ve­ril­diği Ba­kara Sû­resi 26. aye­ti­dir.

A’râf Sû­re­si­nin 26. âye­tinde geçen “libâsü’t-takvâ”/takva el­bi­sesi sözü de kimi mü­fes­sir­lerce, iman ve is­ti­ka­me­tin ya­nında in­sa­nın ya­ra­tı­lış­tan sahip ol­duğu, onun ru­hunu be­ze­yip ah­lâ­kını ko­ru­yan hayâ duy­gusu ola­rak an­la­şıl­mış­tır.

Hayâ ke­li­mesi ha­dis­lerde de geç­mek­te­dir. Buna göre, “Hayâ bü­tü­nüyle ha­yır­dır” ; “hayâ sa­dece iyi­lik ge­ti­rir”; “dört has­let pey­gam­ber­le­rin sün­ne­tin­den­dir: Hayâ, güzel koku sü­rün­mek, mis­vak kul­lan­mak ve ev­len­mek”. Ken­disi de örnek alı­na­cak yük­sek bir hayâ duy­gu­suna sahip olan Pey­gam­be­ri­miz, aynı fa­zi­lete sahip ol­ma­sın­dan do­layı; ken­di­sini zi­ya­rete gelen Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer’i rahat bir va­zi­yette kar­şı­la­dığı halde Hz. Osman gel­di­ğinde hemen der­le­nip to­par­lan­mış; bunun se­bebi so­rul­du­ğunda ise, “Me­lek­le­rin bile hayâ et­tiği in­san­dan benim hayâ et­me­mem doğru olmaz” de­miş­tir. Bütün il­gili kay­nak­larda yer alan, “Hayâ iman­dan­dır” an­la­mın­daki hadis, ko­nu­nun öne­mini gös­ter­mek­te­dir. Bil­hassa, “Her dinin bir ah­lâkı var­dır; İslâm’ın ah­lâkı da ha­yâ­dır” me­a­lin­deki hadis, ha­yâ­nın müs­lü­man­la­rın en be­lir­le­yici ah­lâkî ni­te­lik­le­rin­den ol­du­ğunu ifade et­mek­te­dir. “Eğer utan­mı­yor­san is­te­di­ğini ya­pa­bi­lir­sin” ha­disi de tarih bo­yunca İslâm top­lum­la­rı­nın ahlâk zih­ni­yeti ve ter­bi­ye­si­nin ka­rak­te­rini be­lir­le­yen bir ölçü ol­muş­tur.

Edebî-ah­lâkî ma­hi­yet­teki eser­le­rin gözde ko­nu­la­rın­dan bi­rini de hayâ er­demi oluş­tur­muş, bu eser­lerde âyet­ler ve ha­dis­ler ya­nında ünlü şa­ir­ler ve edip­ler­den ilgi çe­kici ör­nek­ler ve­ri­le­rek ha­yâ­nın önemi an­la­tıl­mış­tır.

İn­san­lar­daki iyi­lik ve kö­tü­lü­ğün bazı alâ­met­leri bu­lun­du­ğunu kay­de­den büyük alim Mâ­verdî iyi­lik alâ­met­le­rini ar ve hayâ, kö­tü­lük alâ­met­le­rini de ar­sız­lık ve ha­yâ­sız­lık şek­linde gös­te­rir. Ha­yâ­nın ah­lâkı ko­ruma iş­le­vini de şöyle ifade eder: “Ha­yâ­dan mah­rum olmuş in­sanı artık kö­tü­lük­ten alı­ko­ya­cak, ha­ram­dan uzak­laş­tı­ra­cak bir engel kal­maz; bu kişi di­le­di­ğini yapar, is­te­diği gibi yaşar.”

Ha­yâ­nın iffet er­de­min­den doğan bir fa­zi­let ol­duğu beyan edi­lir­ken ta­sav­vuf ki­tap­la­rında bu fa­zi­lete büyük önem ve­ril­miş­tir. Ebû Sü­ley­man ed-Dâ­rânî, in­san­la­rın ge­nel­likle dört se­bep­ten do­layı iyi işler yap­tık­la­rını be­lir­te­rek bun­ları havf, recâ, tazim ve hayâ şek­linde sı­ra­lar. Ay­rıca en üstün ame­lin, ki­şiyi her du­rumda Allah’ın gör­düğü şu­u­run­dan kay­nak­la­nan ha­yâ­nın te­si­riyle ya­pı­lan amel ol­duğu ifade edi­lir. İlk mu­ta­sav­vıf­lar­dan Haris el-Mu­hâ­sibî, “kal­bin se­re­serpe ha­re­ket et­mek­ten sa­kı­nıp çe­kin­mesi”, “Allah’ın hoş­lan­ma­dığı her türlü kötü huy­dan arın­mak”,”temiz ta­bi­a­tın iyi­lere de kö­tü­lere de fay­dası olan bir iş­levi” şek­linde tarif et­tiği ha­yâ­nın riya ile ka­rışma teh­li­kesi üze­rinde önemle dur­muş­tur. Bu ti­tiz­lik daha son­raki mu­ta­sav­vıf­larca da sür­dü­rül­müş­tür.

Hayâ, in­sa­nın ma­hi­ye­tini gös­te­ren ger­çek bir ala­met ve iman kıy­me­tini ve edeb mik­ta­rını yan­sı­tan bir va­sıf­tır. İslâm, müs­lü­man­lara ha­yâyı em­ret­miş ve onu İslam’ı diğer din­ler­den ayı­ran en büyük fa­zi­let­ler­den kabul et­miş­tir. Ra­sû­lul­lah (s.a.v) şöyle bu­yu­rur: “Her dinin (ken­dine mah­sus) bir ah­lâkı var­dır, islam’ın ah­lâkı da ha­yâ­dır.”

Şüp­he­siz ki îman, in­sanla Rabbi ara­sında yüce bir bağ­dır. Bu bağın ilk be­lir­ti­leri, nefis tez­ki­yesi, ah­lâ­kın dü­zel­til­mesi, ha­yâ­sız dav­ra­nış­lar­dan ka­çı­nıl­ması ve ha­re­ket­le­rin yerli ye­rinde ol­ma­sı­dır. Ra­sû­lul­lah (s.a.v) şöyle bu­yu­rur: “Hayâ ile iman bir­bi­rini ta­mam­lar, biri gi­dince di­ğeri de gider”. (“Allah (c.c.) bir ku­lunu helak etmek is­terse ondan hayâ duy­gu­sunu alır. Ha­yâsı alın­dı­ğında onu hep yan­lış dav­ra­nış­lar içinde bu­lur­sun. O, hep böyle ya­şa­ya­rak ni­ha­yet ema­net duy­gu­sunu da yi­ti­rir. Onu yi­ti­rince artık onu hâin ola­rak gö­rür­sün. Sonra bu halde ya­şa­ya­rak mer­ha­met duy­gu­sunu da kay­be­der. O bu hale dü­şünce onu terk edil­miş ve ko­vul­muş bir halde bu­lur­sun. Ni­ha­yet onu gö­rür­sün ki İslam hal­kası artık boy­nun­dan çık­mış­tır”)

İnsan, hayâ per­de­sini yır­tınca yap­tık­la­rı­nın he­sa­bın­dan kork­maz, in­san­lar ta­ra­fın­dan kı­nan­mak­tan çe­kin­mez ve kö­tü­lük­ler içinde ya­şa­mak­tan utan­maz, ra­hat­sız olmaz.

Müs­lü­man, her zaman hak­tan yana olur; hak­sız­lık­lar ve ha­ram­lar içinde ya­şa­ma­sına ha­yâsı mü­sa­ade etmez. Ha­yâ­nın en gü­ze­li­nin Allah (c.c)’a karşı olanı ol­du­ğunu iyice bilir. Müs­lü­man, Allah’ın ver­diği rı­zık­tan yer, ha­va­sını te­nef­füs eder, top­ra­ğında gezer, gö­ğü­nün al­tında ba­rı­nır. Bunun far­kında ola­rak her zaman Allah’tan hayâ eder. İbn-i Mes’ud Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın me­a­len şöyle bu­yur­du­ğunu ri­va­yet eder: Allah Ra­sûlü, “Allah (c.c)’tan hak­kıyla hayâ edi­niz, bu­yu­runca, “Ey Al­la­hın Ra­sûlü, hamd olsun biz­ler Allah (c.c)’tan hayâ edi­yo­ruz.” de­di­ler. Pey­gam­be­ri­miz (a.s), “Hayır sizin dü­şün­dü­ğü­nüz gibi de­ğil­dir. Ger­çek hayâ ba­şını (yani zih­ninde ve gön­lün­deki dü­şün­ceni) mu­ha­faza etmen, mi­dene hiç­bir haram lokma gön­der­me­men, if­fetli ola­rak ya­şa­man ve me­zara ko­nu­lup orada ya­pa­yal­nız ka­la­ca­ğını ve çü­rü­yüp top­rak ola­ca­ğını dü­şün­men­dir. Kim ahi­ret ale­mini is­terse dün­ya­nın oya­la­yıcı zi­net­le­rini terk edip ahi­reti ter­cih eder. İşte kim bun­ları ya­parsa ger­çek­ten Allah (c.c)’tan hayâ etmiş de­mek­tir.”

Kay­nak­larda, ha­yâ­nın Allah’tan utanma ve in­san­lar­dan utanma şek­linde iki çe­şi­din­den söz edi­lir. Bazı eser­lerde buna bir de in­sa­nın kendi ki­şi­li­ğin­den hayâ et­mesi ek­le­nir. Cür­cânî bun­lar­dan il­kini psikolojik/nefsânî, ikin­ci­sini de imânî hayâ diye anar. Yu­ka­rıda geçen “Allah’tan hak­kıyla hayâ edi­niz” buy­ruğu ile baş­la­yan ha­diste bunun için in­sa­nın duyu or­gan­la­rını, ak­lını ve be­de­nini tüm gü­nah­lar­dan ko­ru­ması, âhi­reti is­te­ye­rek dün­ya­nın ge­çici zi­net­le­rini terk et­mesi ge­rek­tiği ifade edi­lir.

Daha çok ta­sav­vufta Allah’tan hayâ ko­nusu özel bir ehem­mi­yet taşır. Hâce Ab­dul­lah el-He­revî, seç­kin­ler züm­resi de­diği ta­sav­vuf eh­lince takip edi­len yolun ilk mer­te­be­le­rin­den say­dığı bu an­lam­daki ha­yâ­nın üç de­re­ce­sin­den bah­se­der: Kulun Allah ta­ra­fın­dan gö­rül­mekte ol­duğu bi­lin­cin­den kay­nak­la­nan hayâ, Allah’a ya­kın­lık ha­lin­deki te­fek­kür­den doğan hayâ ve haz­ret ma­ka­mını mü­şa­he­de­den doğan hayâ. İlk mer­ha­lede kul mü­câ­he­de­nin me­şak­ka­tine kat­lan­mayı, be­lâ­lar­dan şi­kâ­yet et­me­meyi öğ­re­nir; ikinci mer­ha­lede sev­gide sebat gös­te­rir, Hak ile ün­si­yet kurup halk­tan iliş­kiyi keser; üçüncü mer­ha­lede ise hayâ ile hey­bet bir­le­şir, Allah ile kul ara­sında bir ba­kıma ay­rı­lık or­ta­dan kal­kar.

İmam Gaz­zâlî’ye göre ço­cukta tem­yiz me­le­ke­si­nin ilk alâ­met­le­rin­den biri hayâ duy­gu­su­nun be­lir­me­si­dir. Ço­cu­ğun mah­cu­bi­yet duyup bazı fi­il­leri terk et­mesi onda akıl ışı­ğı­nın par­la­maya baş­la­dı­ğı­nın gös­ter­ge­si­dir. Böy­lece çocuk, kendi mu­ha­ke­me­siyle bazı şey­leri çir­kin gör­meye ve on­ları yap­mak­tan çe­kin­meye baş­lar. Gaz­zâlî, bu nok­ta­dan iti­ba­ren ço­cu­ğun eği­ti­miyle il­gi­len­me­nin öne­mini be­lir­te­rek bu eği­time yemek ve sofra âdâ­bıyla baş­lan­ma­sını tav­siye eder.

Mâ­verdî ço­cukta göz­le­nen ha­yâyı, onun ta­bi­a­tın­daki sa­mi­mi­yet­ten kay­nak­lan­ması se­be­biyle bü­yük­le­rin riya ih­ti­mali ta­şı­yan ha­yâ­sın­dan daha de­ğerli sayar. Hayâ ile akıl ara­sında ilişki kurma ve böy­lece ha­yâyı sa­dece bir duygu değil aynı za­manda bir dü­şünme ve mu­ha­keme ürünü ola­rak de­ğer­len­dirme te­ma­yülü Gaz­zâlî’den başka âlim­lerde de gö­rü­lür. Bu durum, İs­lâmî dü­şün­cede aklın hem bir zihnî ay­dın­lanma hem de ah­lâkî ay­dın­lanma aracı ola­rak dü­şü­nül­me­sin­den kay­nak­la­nır.

Ne­tice ola­rak di­ye­bi­li­riz ki, “hayâ bü­tü­nüyle ha­yır­dır, sa­dece iyi­lik ge­ti­rir”, pey­gam­ber­le­rin “hayâ, güzel koku sü­rün­mek, mis­vak kul­lan­mak ve ev­len­mek” gibi temel dört özel­lik­le­ri­nin ilki ola­rak ye­rini alır. Yük­sek bir hayâ duy­gusu ta­şı­yan Allah el­çisi, bu ko­nuda da üm­me­tin ör­neği ve reh­be­ri­dir.