Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Hayatlı Bir Din, Dinli Bir Hayat

2. Sayı · 2006/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

İs­lâmî teb­li­ğin Hı­ris­ti­yan Av­rupa kar­şı­sında hızla iler­le­yip neşv ü nema bul­ması or­ta­çağ ka­ran­lı­ğını ya­şa­yan batı için yeni ve kor­ku­tucu bir du­rumdu. As­lında Av­rupa henüz batı ol­ma­mıştı. Zıt­tı­nın or­taya çık­ma­sını yani do­ğu­nun te­şek­kül et­me­sini bek­li­yordu. Onu vahşî batı ya­pa­cak olan ve­tîre do­ğu­nun, İslâm’ın iler­le­yi­şin­den du­ya­cağı kor­kuydu.

Av­ru­pa­lı­nın zihni bil­me­diği, kork­tuğu ef­sa­nevî do­ğu­nun hi­kâ­ye­leri ile şe­kil­lendi. İs­panya’dan ku­zeye iler­le­yen En­dü­lüs Eme­vi­leri bir yanda, Rusya’dan ba­tıya doğru Ger­men top­rak­la­rına kadar uza­na­bi­len Al­tı­nordu Dev­leti ve Doğu Roma’nın ne­fe­sini kesen Os­manlı bir yanda.

İşte bu korku bu gün de ba­tıyla ara­mız­daki en büyük du­var­dır. Çünkü şu­u­ral­tına yer­le­şen sabit fikir “Uyu­yan Os­manlı’nın, Müs­lü­man­la­rın uya­na­cağı, eski sul­ta­nın sa­ra­yın­daki san­cağa ve kı­lıca uza­nıp ye­ni­den bütün dün­yayı is­tila ede­ceği”1dir. Ancak bu korku ba­tı­nın ken­di­sini mu­ha­faza için bi­le­rek ve is­te­ye­rek ör­düğü bir du­var­dır. Yoksa Os­manlı fe­tih­le­ri­nin Av­rupa’yla di­ya­lo­gu­muzu en­gel­le­yen ta­rihi bir hata ol­du­ğunu iddia eden­le­rin söy­le­diği gibi bizim su­çu­muz de­ğil­dir.

Bu işin batı-l dün­ya­sın­dan ba­kınca gö­rü­nen yü­zü­dür. Mühim olan ve üze­rinde te­fek­kür ede­ce­ği­miz nokta ise Müs­lü­man efkâr-ı umû­mi­ye­si­nin al­dığı ta­vır­dır.

Sö­mür­ge­ci­lik ça­ğı­nın Av­rupa’ya o güne kadar gö­rül­me­miş bir ser­maye akışı sağ­la­ması ve bunu ta­ki­ben or­taya çıkan süper güç­ler dün­ya­daki kuv­vet­ler den­ge­sini Müs­lü­man­lar aley­hine ye­ni­den kurdu.

Helal ka­zan­mayı, zulme hak­sız­lığa bu­laş­ma­mayı, ta­bi­atı tah­rip et­me­meyi esas alan bin yıl­lık pazar eko­no­misi; hak­sız ka­zanç­larla, sö­mü­rüyle, sarı ve kara de­rili in­san­la­rın ter­leri üze­rinde akıl almaz hızla bü­yü­yen ka­pi­ta­list eko­no­miye mağ­lup oldu.

Müs­lü­man­la­rın eko­no­mik, tek­nik sa­ha­daki ye­nil­gisi si­yasi ye­nilgi ile Ana­dolu dı­şında hemen her yerin sö­mür­ge­leş­ti­ril­me­siyle zir­veye çıktı.

Bu yeni durum kar­şı­sında kı­rı­lan Müs­lü­man izzet-i nefsi eski ih­ti­şâ­mına dö­ne­bil­mek için ça­re­ler ara­maya baş­ladı.

Makas öyle açıl­mıştı ki Av­rupa’yı ya­ka­la­mak müm­kün gö­zük­mü­yordu. Bir an evvel ba­tı­nın tek­ni­ğini al­malı hızla sa­na­yi­leş­meli, mo­dern­leş­me­liydi. Ku­yuyu çe­vi­rince mi­nare ola­ca­ğını zan­ne­den bir an­la­yışla hemen tak­lit ve ik­ti­bas­lara ko­yul­muştu böyle dü­şü­nen bir zümre. Ja­ponya böyle yap­ma­mış mıydı. Hem kök­le­rine bağlı kal­mış hem de kal­kın­mıştı.

Mü­te­fek­kir önce kendi ül­ke­sini ve in­san­la­rını ta­nı­ma­lı­dır. Yoksa oku­duğu ki­ta­bın fay­dası değil za­rarı olur. Ja­pon­lar “ yo­gaku” de­ni­len batı in­ce­le­me­leri ve bi­limi2 ne­ti­ce­sinde çok uzun ve san­cılı bir do­ğu­mun ni­ha­ye­tinde ge­le­ne­ğin kül­li­yetli kıs­mını top­ra­ğın al­tına gö­me­rek bu nok­taya gel­di­ler. Bizim ay­dı­nı­mız ise bir sabah mü­ref­feh bir ül­kede uyan­mayı düş­lü­yordu.

El­bette makul ve man­tıklı ça­re­ler ara­yan­lar da vardı. Ancak hakim ve do­mi­nant aktör ye­nilgi psi­ko­lo­jisi ile ha­re­ket eden­lerdi. İslam dün­ya­sı­nın kla­sik sö­mür­ge­ci­lik ça­ğın­dan son­raki yö­ne­ti­ci­leri bun­la­rın ara­sın­dan çık(arıl)mış­tır.

Nasıl oldu da böy­le­sine büyük zihni sav­rul­ma­lar mey­dana geldi. Bu su­a­lin ce­vabı kla­sik sö­mür­ge­ci­lik ça­ğın­dan mo­dern sö­mür­ge­ci­liğe ge­çişte neler ya­pıl­dı­ğında ya­tı­yor.

Ça­nak­kale Har­bi­nin müt­te­fik­le­rin geri çe­kil­mek zo­runda kal­ma­sıyla bi­tişi, ba­tıda derin tar­tış­ma­lar baş­lattı. Ar­dın­dan İs­tik­lâl Harbi İslâm’ın ci­han­şü­mul id­di­a­la­rın­dan vaz­geç­me­si­nin savaş mey­dan­la­rında sağ­la­na­ma­ya­ca­ğını or­taya çı­kardı.

İslâm’ı işgal ve silah zo­ruyla or­ta­dan kal­dır­mayı he­def­le­yen Fran­sız mo­deli böy­lece sona ermiş oldu. Lozan An­laş­ması ile bir­likte mo­dern sö­mür­ge­ci­lik di­ye­bi­le­ce­ği­miz kül­tü­rel ve eko­no­mik iş­gali gaye edi­nen İn­gi­liz mo­deli dev­reye so­kuldu. İslam dün­ya­sın­daki fiili sö­mürge du­ru­muna pey­der­pey son ve­rildi fakat çık­tık­ları her mem­le­ket artık bir­kaç bay­rağa ve milî marşa sa­hipti.

Lozan’da ara­bu­lu­cu­luk yapan Mı­sırlı haham Hayim Nahum’un adıyla öz­deş­leş­ti­ri­le­bi­le­cek bir dokt­rin uy­gu­lan­maya baş­landı. Hayim Nahum dokt­rini Müs­lü­man mem­le­ket­le­rin işsiz, aç bı­ra­kıl­ma­sını, borç ba­ta­ğına sap­lan­ma­sını, din­le­ri­nin tah­rif edil­me­sini ve din­den uzak­laş­tı­rıl­ma­la­rını hedef alı­yordu.

Böy­lece me­de­ni­ye­ti­mi­zin üç öl­çüsü; Allah’a, in­sana, âleme (çev­reye) ba­kışı kök­ten tah­rip edil­mek is­te­ni­yordu. Fiilî savaş du­ru­muna ara ve­ri­yor, mü­sa­ba­ka­larda ol­duğu gibi adeta devre arası uy­gu­lu­yor­lardı. İki me­de­ni­ye­tin ye­ni­den karşı kar­şıya ge­le­ceği mu­hak­kaktı. Ancak sa­vaşa ve­ri­len bu arada Kur’an eli­miz­den alı­na­cak, za­vallı, ci­had­dan uzak­laş­tı­rıl­mış bir ce­maat ya­pı­la­cak­tık.

Meş­hur şar­ki­yatçı Louis Mas­sig­non (ki İslam’a müs­pet bak­tığı kabul edi­lir) mis­yo­ner­lere tav­si­ye­le­rinde şöyle söy­lü­yor: “Müs­lü­man­la­rın millî ve ma­nevî de­ğer­le­rini batı me­de­ni­yeti po­ta­sında eri­te­rek ken­di­mize ben­zet­tik…derin bir boş­luğa dü­şür­dük. Bun­dan sonra siz mis­yo­ner­le­rin işi daha ko­lay­laştı. Maaş bağ­la­ya­rak, vize vaadi, yurt­dı­şında iş im­kânı ve hatta cin­sel­liği kul­la­na­rak Müs­lü­man­ları Hı­ris­ti­yan ya­pı­nız.” 3

Ba­tıyı en­di­şeye sevk eden İslâm ce­mi­ye­ti­nin in­sana ve âleme şe­riat na­za­rıyla bak­ma­sıydı. Bu or­ta­dan kal­dı­rı­la­rak mey­dan­lara hâkim olmak is­te­yen din ca­mi­lere hap­se­dil­me­liydi.

Kısa za­manda –Hı­ris­ti­yan­lı­ğın, ya­şa­dığı iç dev­rim ve ça­tış­ma­la­rın ni­ha­ye­tinde Pro­tes­tan­laş­ması gibi- İslâm’ı da şe­ri­a­tın­dan uzak­laş­tır­mak is­te­yen ce­re­yan­lar or­taya çıktı. İs­mini ıs­rarla İs­ma­yıl ola­rak yaz­maya devam eden İ. Hakkı Bal­ta­cı­oğlu, Dr. Reşit Galip’le bir­likte Lut­her ol­maya so­yundu. Eza­nın, na­ma­zın ve Kur’an’ın Türk­çe­leş­ti­ril­mesi tez­le­rini ileri sür­dü­ler. Ca­mi­lere ki­li­se­ler­deki gibi sıra ve müzik aleti ko­nul­ma­sını tek­lif et­ti­ler. Bun­la­rın bir kısmı da uy­gu­landı. Fatih Ca­mi­inde 1932 Ra­ma­za­nında Hafız Rıfat ilk Türkçe ezanı, yine 1932’de Hâfız Yaşar Ye­re­ba­tan Cami’inde ilk Türkçe Kur’an’ı okudu. Yine aynı yıl Hâfız Sa­a­det­tin Kay­nak fraklı, başı açık çık­tığı Sü­ley­ma­niye Camii min­be­rinde “Ey ulu Tanrı” diye baş­la­yan Türkçe hut­beyi okudu. Zaten dev­rim­le­rin fikir ba­bası ola­rak kabul edi­len Ziya Gö­kalp daha 1918’de “Bir ülke ki ca­mi­inde Türkçe ezan oku­nur… Ey Tür­koğlu işte senin ora­sı­dır va­ta­nın.” diye yaz­mıştı.

İcat edil­mek is­te­nen yeni bir Türk di­niydi. Şa­ma­nizm’i dahi tek­lif eden­ler oldu. Ancak bu kadar sert uy­gu­la­ma­la­rın ma­şeri vic­danı ra­hat­sız ede­ceği gö­rü­lünce daha yu­mu­şak ara­yış­lar baş­ladı. Ni­ha­yet ka­nat­ları, ga­gası, tüy­leri ol­duğu halde uça­ma­yan bir kuş mi­sali can­sız bir dini hayat müm­kün kı­lındı. Ca­mi­leri ve Kur’an Kurs­ları açık ama ruhu ol­ma­yan bir din.

Hayatlı Bir Din, Dinli Bir Hayat

İslâm yeme-içme dâhil insan fa­a­li­ye­ti­nin her yö­nünü dü­zen­ler. “İslâm mü­cer­ret ahlâk ku­ral­ları ha­linde değil, ola­bil­di­ğince ha­ya­tın içinde kav­ra­nı­lan ve ha­ya­tın ‘so­mut­luğu’ ara­cı­lı­ğıyla ‘soyut’ vasfı an­la­şa­bi­len bir dü­şünce ve dav­ra­nış dü­zeni ön­gö­rür.”4

İslâm’ı si­ya­set, yö­ne­tim ve dev­let ha­ya­tın­dan ayrı dü­şün­mek müm­kün de­ğil­ken Abant Top­lan­tı­la­rında “İslâm’ın eğri veya doğru hiç­bir dev­let gö­rüşü yok­tur.”5 an­la­mında bir madde sonuç bil­di­ri­sinde yer ala­bil­mek­te­dir.

Av­ru­paî dü­şünce tar­zına sa­da­katle me­se­leye ba­kan­lar kur­tu­luş yo­lu­nun Av­rupa ile ün­si­yet tesis et­mekte ol­du­ğunda ısrar et­ti­ler. Türk Müs­lü­man­lığı, Türk İslam ül­küsü gibi sakat ve eksik ta­rif­lerle or­taya çık­tı­lar. Sonra İslâm’ın Fars­laş­ması, Arap İslâm’ı, Ame­ri­kan İslâm’ı, Av­ru­palı İslâm vs. liste uza­yıp gitti.

Bazı de­ğer­leri elde tut­mak için pek ço­ğunu fe­dâya razı olduk. Şimdi ise eli­mizde sa­vu­na­cak pek bir şey de kal­madı. İti­mad-ı nefsi öy­le­sine kay­bet­tik ki; iman et­ti­ğini söy­le­yen­ler ara­sında bile Allah’a gü­ven­meme gibi bir has­ta­lık ya­yıldı. Em­per­ya­liz­min kud­reti acaba mı de­dirtti.

Ni­etczhe’nin söy­le­yi­şiyle gün­lük iba­det­le­rin ye­rini ga­ze­te­ler, te­le­viz­yon­lar, fut­bol, ma­ga­zin, rek­lâm­lar v.s. aldı.

Ni­ha­ye­tinde şi­ar­la­rıyla bir­likte İslam ha­ya­tın dı­şına çı­ka­rıldı. İsim­ler de­ğişti. Me­lisa, Funda, Tunç, Kaya oldu. Film­lerde imam­lar kötü, Şa­ban­lar saf, Ab­di­ler salak ola­rak gös­te­rildi. 70’lerde Se­zer­cik film­le­rinde “Allah baba bizi gö­rü­yor.” de­nil­meye baş­landı. Gü­nü­mü­zün en çok sey­re­di­len bir si­nema fil­minde baş kah­ra­man bir sah­nede ken­dini tanrı ola­rak tak­dim edi­yor. Fakat tep­ki­siz­lik o se­vi­yeye ulaş­mış­tır ki film bi­ti­minde sa­lon­lar al­kış­tan in­le­mek­te­dir. Ba­şör­tüsü Tunus’ta so­kak­larda bile ya­sak­la­nı­yor. Tür­kiye’de pek çok yerde zaten yasak. Ezan­la­rın sesi kı­sı­lı­yor, şi­ar­la­rı­mız bir bir eli­miz­den alı­nı­yor, ma­bet­siz şe­hir­ler ku­ru­lu­yor, fut­bol ma­ga­zin ve cin­sel­lik­ten başka bir şey düşün(e)meyen bir nesil ye­tiş­ti­ri­li­yor.

Fran­sız fi­lo­zof Jean Ba­ud­ril­lard’ın 1995’de Lettre Der­gisi’ne söy­le­dik­leri de uyan­dır­madı bizi derin uy­ku­dan: “Bosna Sa­vaşı yeni Av­rupa dü­ze­ni­nin te­kâ­mül sü­re­cinde önemli bir mer­ha­le­dir. Etnik te­miz­li­ğin in­faz­cısı Sırp­lar yeni şe­kil­le­nen bir Av­rupa’nın ön­cü­lü­ğünü ya­pı­yor­lar.” İşte bu bin yıl ön­ceki ba­tı­lıyla gü­nü­müz­deki hü­ma­nist ba­tılı ara­sında hiç­bir fark ol­ma­dı­ğını or­taya ko­yu­yor.

Buna mu­ka­bil savaş Bosna’nın ye­ni­den do­ğuşu oldu. Artık sa­vaş­tan önce bir­kaç yüz ki­şi­nin bile devam et­me­diği cu­ma­larda ce­maat so­kak­lara ta­şı­yor. Bosna ken­dini ye­ni­den keş­fe­di­yor.

Cücelerin Gölgesi Uzamışsa Güneş Batıyor Demektir

Müs­lü­man­lar için bir çıkış yolu müm­kün mü? Tarih bun­dan daha ka­ran­lık de­vir­ler de gördü. Ve zulüm kuv­ve­ti­nin zir­ve­sin­dey­ken bir örüm­cek ağı mi­sali her zaman yı­kı­lı­verdi. O halde küf­rün hâ­ki­mi­ye­tine baş eğ­me­me­nin derin bir şu­urla kav­ra­nıl­ması, kâfir ile uz­laş­ma­dan ya­şa­ya­bil­me­nin müm­kün ol­du­ğu­nun de­rin­den ve ke­sin­likle bi­lin­mesi bize hayır ka­pı­la­rını aça­cak­tır. Ve ni­ha­yet Allah’ın va­a­di­nin ger­çek­le­şe­ce­ğine olan inan­cı­mı­zın tas­hihi ve ta­ze­len­mesi ge­re­ki­yor.

Bir aşk ah­la­kına muh­ta­cız. Fakat yan­lış bir tes­li­mi­yetle baş­la­yan mü­ca­de­leyi yan­lış bir di­re­nişle devam et­tirme ha­ta­sına düş­me­den. Ne­reye doğru niçin yola çık­tı­ğı­mızı bi­le­rek me­de­ni­ye­ti­mi­zin aslî kay­nak­la­rına is­ti­nâd ede­rek yol­lan­ma­lı­yız. Yoksa akı­be­ti­miz­den pek kor­ku­lur.

Bütün hüc­re­le­ri­mizle bil­me­li­yiz ki ye­nil­me­yen tek şey inanç­tır. Eğer inan­cı­nız da­mar­la­rı­nızda yü­rü­yorsa aşa­ma­ya­ca­ğı­nız bir engel yok­tur. Ka­tık­sız bir inan­cın ha­re­kete geç­tiği yerde dağ­lar, taş­lar, kuş­lar, ev­liya ve en­biya yar­dıma gelir.

“Kendi mil­li­ye­ti­nin kül­tü­rünü, me­de­ni­ye­tini, ma­ri­fe­tini inkâr ve ih­ti­kâr eden mil­li­ye­tin­den sakıt olur. Onun adına ko­nuşma hak­kını kay­be­der.” Cemil Meriç böyle söy­lü­yor. Bir kez daha derin dü­şün­meli, mil­let ve din adına söz söy­le­yen­le­rin ger­çekte bu sözü söy­leme hak­kına sahip olup ol­ma­dık­la­rını tes­pit et­me­li­yiz. O zaman gö­re­ce­ğiz ki; mo­dern ka­naat ön­der­leri çok zaman mil­le­tine, ta­ri­hine, me­de­ni­ye­tine sırf hâkim güç­lere ya­ran­mak için iha­net ede­bil­mek­te­dir.

Böyle bir du­rumda, ha­ki­ka­tin ışığı ola­cak pey­gam­ber va­risi âlim­lere, kavak gibi değil mi­nare gibi dik du­ra­cak ön­der­lere sa­rıl­ma­lı­yız. Şüphe yok ki; zâ­lim­den mer­ha­met di­len­me­den, akıl is­te­me­den kendi kay­nak­la­rı­mıza döner, bin yıl­lık mük­te­se­bâ­tı­mızı, me­de­ni­ye­ti­mizi ve ta­rihî mis­yo­nu­muzu ku­şa­nır­sak bu aman­sız kışı ba­hara çe­vi­ri­riz.

  1. Knut Hamsun, Norveçli yazar ↩︎
  2. Mustafa Özel, Birey Burjuva Zengin, 88 ↩︎
  3. Aktaran: Yümni Sezen, Diyalog İhaneti, 37–38 ↩︎
  4. İsmet Özel, Üç Mesele, 33 ↩︎
  5. Hüseyin Hatemi, Yeni Şafak, 22.02.2006 ↩︎