Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Der(t)leme: (Kökü mâzide bir âti için…)

2. Sayı · 2006/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Yunus’u Yunus yapan nasıl ki bizim ka­pı­mız­dan eğri odun gi­re­mez an­la­yışı ise Os­manlı’yı Os­manlı yapan da ha­ya­tın gö­rü­nen gö­rün­me­yen her anına sin­miş olan bir in­ce­lik ve rik­kat idi. Bu has­sa­si­yet sa­ye­sin­de­dir ki yüz­yıl­lar boyu dün­yaya hü­küm­ran olmuş, asır­lara mey­dan oku­yan eser­ler or­taya koy­muş­lar­dır.

Her me­de­ni­yet bir er­de­min, fa­zi­le­tin üze­rinde yük­se­lir; sonra yine aynı fa­zi­le­tin içi­nin bo­şal­tıl­ma­sıyla söner ve yok olur. Os­manlı’yı yük­sel­ten eğer bu rik­kat ve has­sa­si­yet idiyse bugün ye­ni­den ona sa­rıl­ma­lı­yız. Ve bil­me­di­ği­miz şeyi ya­şa­mak-ya­şat­mak da müm­kün ol­ma­dı­ğın­dan ced­di­mizi ve me­de­ni­ye­ti­mizi an­la­mak için araş­tır­ma­lı­yız.

Bu ça­lışma siz­lere gü­zel­li­ğin­den bir­ka­çını tak­dim ede­bil­di­ği­miz es­ki­me­yen me­de­ni­ye­ti­mizi kav­ra­ya­bil­mek için bir kapı, bir gi­riş­tir.

Os­manlı’da evler ah­şap­tan, ma­bed­ler taş­tan ya­pı­lırdı. (Ahşap: Fa­ni­liği, çü­rü­meyi sim­ge­le­di­ğin­den, evler ya­şa­yan aha­li­siyle bir­likte yok olmuş, Taş: Son­suz­luk ve Bekâ is­mini vur­gu­la­dı­ğın­dan ma­bed­ler gü­nü­müze kadar gel­miş­tir.)

Os­manlı ev­le­ri­nin mut­laka bah­çesi olurdu. Bah­çede ağaç­lar, as­ma­lar, ku­yu­lar bu­lu­nurdu. Evler so­kağa değil av­luya ba­kardı. Ev bah­çeye yani içe açı­lırdı. So­kağa dönük yü­zünde insan bo­yunu aşan du­var­lar mev­cuttu. Evin dış gö­rü­nüşü sâde ve va­kurdu. Tez­yi­nat evin için­deydi. Oy­ma­lar, ahşap be­ze­me­ler, gö­bekli geç­meli tavan süs­leri yük­lük ve çi­çek­lik­ler hep bu gü­zel­liği hedef alırdı. Ev­le­rin içi pırıl pırıl, gıcır gıcır, temiz ve paktı. Sa­dece kapı tok­mak­ları biraz paslı ve küflü olurdu. Müs­lü­man ha­nım­lar so­kağa çıkıp onu par­la­ta­maz­lardı.

Ka­pı­larda 2 tane iç içe tok­mak bu­lu­nurdu. Büyük ve kalın olanı çal­dı­ğında ev sa­hibi ge­le­nin erkek ol­du­ğunu anlar ka­pıyı ken­disi açardı. Küçük ve ince olanı çal­dı­ğında, ev sa­hi­besi ge­le­nin bayan ol­du­ğunu anlar ka­pıyı ken­disi açardı.

Os­manlı ev­le­rinde mut­fak du­var­la­rında pen­cere olmaz, Sa­dece tepe pen­ce­re­leri olurdu. Pişen ye­mek­le­rin ko­kusu kom­şu­lara git­me­sin diye…

Ev­le­rin pen­ce­re­le­rin­den ço­cuk­lar ve kızıl bi­ber­ler sar­kardı.

Şimdi yeni yet­me­le­rin fi­no­ları ile de­di­ko­ducu ka­dın­lar sar­kı­yor.

İs­tan­bul ev­le­rinde per­de­ler yu­ka­rı­dan aşa­ğıya doğru inerdi bir za­man­lar,

tıpkı göz ka­pak­la­rı­nın yu­ka­rı­dan aşa­ğıya in­diği gibi… Bu, ev­de­ki­le­rin dı­şa­rıyı gör­me­mesi için de­ğildi, dı­şa­rı­da­ki­le­rin içe­riyi gör­me­mesi içindi…

Os­manlı’da ev­le­rin du­var­la­rında hat lev­ha­ları olurdu. Ek­se­riya ha­nım­lar şu beyti iş­ler­ler ve et­ra­fını yapma çi­çek­lerle süs­le­yip ca­me­kanla ka­pa­tır­lardı.

“Geçme na­merd köp­rü­sün­den ko apar­sın su seni

Müs­ta­kıym ol Haz­reti Allah utan­dır­maz seni”

Os­manlı bina kur­duğu yere ağaç di­kerdi. Şimdi ise bina kur­mak için ağaç­lar sö­kü­lü­yor.

Mi­sa­fir ayak­ka­bı­ları içeri çev­rili ko­nu­lur (di­zi­lirdi). Bunun se­bebi bu eve her zaman bek­le­riz me­sa­jı­nın ve­ril­mesi ve çı­kar­ken mi­sa­fi­rin yü­zü­nün ev sa­hi­bine dönük ol­ması ne­ti­ce­sinde tek­rar ku­cak­la­şa­bil­mekti.

Ki­li­se­le­rin üçgen oluşu Ruhu’l Kudüs’ü (Tes­lis inancı) ve Hz. İsa’nın göğe yük­se­li­şini sim­ge­ler­ken Os­manlı’daki kubbe son­suz­dan bir­liğe uza­nışı sim­ge­lerdi.

Os­manlı’da ke­di­ler ev­le­rin za­ruri eş­ya­sın­dan hatta eş­ha­sın­dan (ki­şi­le­rin­den) biri olurdu. İs­tan­bul so­kak­la­rında kö­pek­ler sal­ta­nat sü­rerdi ama ev­le­rin sul­tan­ları ke­di­lerdi.

Bay­ramda teb­rike gelen ço­cuk­lara men­dil ve­ri­lirdi. Mi­sa­fir­lere kağıt kutu içinde şeker ikram edil­mez, lokum ve tatlı ikram edi­lirdi. Tat­lı­lar gümüş kap­lar için­deydi, hatta ka­şık­lar dahi gü­müştü…Mi­sa­fire tat­lı­nın ar­dın­dan kahve ikram edi­lirdi. Du­rumu vasat olan ai­le­ler teb­riğe gel­di­ğinde ev sa­hip­leri on­lara he­di­ye­ler ve­rirdi. Ha­nım­lara kaş­kol­lar, pe­çe­ler,el­di­ven­ler, bey­ler için min­tan, küçük ço­cuk­lara da para ve men­dil ve­ri­lirdi…”

Bay­ram na­ma­zını evin er­keği veya er­kek­leri kı­lar­ken evin ha­nımı da sokak ka­pı­sı­nın önünü sular, sü­pü­rür yani “bu evde her­kes kalk­mış­tır bay­ram­laş­maya ge­le­bi­lir­si­niz” me­sajı ve­ri­lirdi. Evin ka­dını,kızı ka­pı­nın önünü su­la­ma­dıysa bu da; “evin er­keği daha kalk­madı, na­maz­dan gel­medi veya evde hasta var de­mekti”

Os­manlı’da, ka­sap­lar 6 ay ça­lış­tık­tan sonra bir ay bah­çı­van­lık ya­par­lardı.

Bu kadar kan gören in­san­la­rın, iç­le­rin­deki in­sani gü­zel­lik kay­bol­ma­sın diye…

Bir İn­gi­liz, bir Fran­sız iyi bir atla il­gi­le­nip ona sahip ol­mayı düş­ler­ler­ken,

Os­manlı, köyün bi­rinde gör­düğü ço­cuk­larla göz­le­rin­deki “ışık” ne­de­niyle il­gi­le­nir ve dev­lete ka­zan­dı­rırdı.

Os­manlı, hay­ret­le­rini zikre dö­nüş­tür­müştü.

—Allah, Allah!

—Fe­sub­ha­nal­lah!

Şimdi ise Ame­ri­kan­vari “vaavv” de­ni­li­yor.

Mes­cid-i Ne­bevî’nin ta­mi­rinde ab­dest­siz ha­re­ket et­me­yen Os­manlı’nın gü­zide in­san­ları, çe­kiç­le­rine keçe bağ­la­ya­rak Ra­sû­lul­lah’ın ru­ha­ni­ye­tini te­dir­gin kıl­mak­tan te­ed­düp et­miş­lerdi.

1.Devlet sek­törü

2.Özel sek­tör

3.Dernek-vakıflar

Bir top­lumda bu 3 sek­tör ne kadar faz­laysa o me­de­ni­yet o kadar ile­ri­dir. Bugün Ame­rika da 3.sektör %10 iken Os­manlı’da bu oran % 27 idi. Yani bir top­lu­mun yak­la­şık üçte biri vakıf için ça­lı­şı­yordu. Ala­rak değil, ve­re­rek zen­gin­leş­meyi, ve­re­rek VAR ol­mayı be­ce­ren bir top­lum idi Os­manlı.

Ra­ma­zan gün­le­rinde teb­dil-i kı­ya­fet ile pek çok zen­gin, hiç ta­nı­ma­dık­ları mın­tı­ka­lar­daki bak­kal, manav dük­kan­la­rına gider, on­lar­dan zimem (ve­re­siye) def­te­rini çı­kar­ma­la­rını is­ter­ler,baş­tan, son­dan ve or­ta­dan rast­gele sa­hi­fe­le­rin top­la­mını yap­tı­rıp mik­ta­rını öde­dik­ten sonra “bu borç­ları silin, Allah kabul etsin” der­ler, ken­di­le­rini ta­nıt­ma­dan çeker gi­der­lerdi. Borcu öde­nen, bor­cunu öde­ye­nin kim ol­du­ğunu, borcu sil­di­ren de borç­tan kimi kur­tar­dı­ğını bil­mezdi. Gizli ve­ri­len na­file sa­da­ka­nın, açık­tan ve­ri­len na­file sa­da­ka­dan yet­mis kat daha sevap ol­du­ğunu bilen zevat, yar­dım­la­rını müm­kün ol­du­ğunca giz­li­den yap­maya gay­ret ederdi. Ec­da­dı­mız, sağ eli ile ver­di­ğini sol elin­den bile giz­ler, yap­tığı iyi­lik­leri unu­tur gi­derdi.

Es­ki­den İs­tan­bul ha­nı­me­fen­di­leri se­vap­tır deyu tür­be­lere gidip ölü­leri, mis­kin­ler tek­ke­sine gidip fa­kir­leri zi­ya­ret et­tik­leri gibi has­ta­ne­lerde has­ta­ları

bil­hassa akıl has­ta­ne­le­rinde de­li­leri zi­ya­ret eder on­lara yi­ye­cek­ler, he­di­ye­ler gö­tü­rür­lerdi…

Os­manlı’da has­tane ya­kın­la­rın­daki ca­mi­lerde sabah ezanı imsak vak­tinde oku­nurdu. Has­ta­lar için sı­kın­tı­la­rın­dan do­layı sabah bir türlü olmak bil­me­di­ğin­den, “Sabah oldu şükür!” deyip ra­hat­la­sın­lar diye…

Batı me­de­ni­yeti, ölümü bir tra­jedi ola­rak al­gı­la­yıp me­zar­lık­ları şe­hir­le­rin göz gör­me­ye­cek en tenha yer­le­rine ku­rar­ken, Os­manlı, ölümü ha­yatla bağ­daş­tı­rıp me­zar­lık­ları şeh­rin orta yer­le­rine kur­muştu. Me­zar­lar ve me­zar­lık­lar hayat hı­zı­mızı fren­le­yip den­ge­le­yen yer­ler­dir.

Çünkü ÖLÜM EN GÜZEL HATİPTİR.