Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

İnsan ve Mesuliyeti

2. Sayı · 2006/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Yüce di­ni­miz İslâm, son­suza dek devam ede­cek olan ye­gâne din­dir. O, insan için gel­miş ve ha­yatı Allah’ın rı­za­sına uygun şe­kilde ya­şa­mayı sağ­la­mak için gön­de­ril­miş­tir. O, in­sana iyiyi, kö­tüyü, gü­zeli, çir­kini, doğ­ruyu ve yan­lışı gös­te­ren ilâhi bir lü­tuf­tur. İslâm dini bütün din­ler ve be­şeri sis­tem­ler içinde dev­let baş­ka­nın­dan hiz­met­liye kadar her mü­kel­lef ki­şi­nin so­rum­lu­lu­ğunu en ince ay­rın­tı­sına kadar be­lir­le­yip in­san­lığa ilân eden ye­gane hayat ni­za­mı­dır. Bu ba­kım­dan ina­nan insan İslâm’ın ken­di­sine sun­duğu, yük­le­diği tüm gö­rev­leri ye­rine ge­tir­mek ve ha­ya­tı­nın her saf­ha­sında me­su­li­yet duy­gu­sunu ta­şı­mak zo­run­da­dır.

Me­su­li­yet, ki­şi­nin kendi istek ve ira­de­siyle yap­tığı iş­le­rinde “Allah Teala’ya hesap ve­re­ce­ğim” dü­şün­ce­sinde ol­mak­tır. Di­ni­miz İslâm, her in­sa­nın bir ira­desi ve bu ira­de­sini kul­la­na­cak hür­ri­yeti bu­lun­du­ğunu biz­lere bil­dir­miş­tir. İn­sa­nın ira­de­sini kul­la­na­bilme hür­ri­yeti belki de dünya ha­ya­tında ken­di­sine ve­ri­len en büyük ema­net­tir. Her ema­net ya­nında bir me­su­li­yet ge­tir­diği gibi, ki­şi­nin ira­de­sini kul­lan­mak su­re­tiyle ya­pa­cağı iş­le­rin ta­ma­mın­dan da mesul tu­tu­la­cağı biz­lere bil­di­ril­miş­tir.

Peki, in­sana niçin bu ağır va­zife yük­len­miş­tir. Çünkü insan, kâ­i­na­tın en de­ğerli, müm­taz ve müs­tesna var­lı­ğı­dır. Zira o, Yüce Allah’ın kud­ret eliyle ya­rat­tığı ve kâ­i­natta ken­di­sine ha­life kıl­dığı, ken­dine mu­ha­tap kabul edip pey­gam­ber­leri ve ki­tap­ları va­sı­ta­sıyla ko­nuş­tuğu tek var­lık­tır. Bu denli im­ti­yaza sahip olan insan; ken­di­sine su­nu­lan bunca ni­met­lere sahip ol­ma­sı­nın el­bette bir be­deli, bir şükrü ol­du­ğunu bil­me­li­dir. İşte bu bilme key­fi­yeti onu Allah’a hesap verme şuuru içinde ha­ya­tını dü­zen­le­mek ve sür­dür­mek zo­runda bı­ra­kır. Onu diğer var­lık­lar­dan farklı kılan vasfı da budur zaten.

Öy­leyse her Müs­lü­man ya­kıtı in­san­lar ve taş­lar olan ce­hen­nem ate­şin­den hem ken­di­sini hem de çoluk ço­cu­ğunu ko­ru­maya1 ça­lış­makla gö­rev­li­dir.

Ki­şiye, sa­dece ken­di­sini Allah’ın aza­bın­dan kur­tar­ma­sı­nın ye­terli ola­ma­ya­cağı, gücü yet­ti­ğince ai­le­sini de Allah’ın sev­diği kul­lar şek­linde ye­tiş­tir­mesi ge­rek­li­liği bil­di­ril­miş­tir. Şayet onlar ce­hen­nem yo­lunu tut­muş­larsa, kişi, gücü nis­pe­tinde on­lara engel ol­maya ça­lış­ma­lı­dır. On­la­rın sa­dece bu dün­ya­daki re­fah­la­rını değil, ahi­rette ce­hen­ne­min ya­kıtı ol­ma­ma­la­rını da dü­şün­me­li­dir. Bu­harî’de İbn Ömer’den ri­va­yet olun­du­ğuna göre, Hz. Pey­gam­ber (s.a.v) şöyle bu­yur­muş­tur: “He­pi­niz yö­ne­ti­ci­si­niz ve yö­net­tik­le­ri­niz­den so­rum­lu­su­nuz. Hü­küm­dar hal­kın­dan, erkek ai­le­sin­den, kadın ko­ca­sı­nın evin­den ve ço­cuk­la­rın­dan so­rum­lu­dur.”

İslâm’a göre so­rum­lu­luk ki­şi­nin tek­life mu­ha­tap oluşu ile baş­lar. Yü­kümlü sa­yıl­ma­yan ki­şi­le­rin so­rum­lu­luğu söz ko­nusu de­ğil­dir. So­rum­lu­lu­ğun temel şart­la­rını şu şe­kilde sı­ra­la­ya­bi­li­riz:

  1. a) Erginlik b) Akıl c) Özgür irade d) Bunlarla birlikte tebliğ

Ço­cuk­lar ve de­li­le­rin niçin yü­kümlü sa­yıl­ma­dık­la­rı­nın ce­vabı da yu­ka­rıda sı­ra­la­nan mad­de­ler­den an­la­şıl­mak­ta­dır. Ço­cuk­lar er­gen­lik ça­ğına ulaş­ma­dık­ları sü­rece mesul tu­tul­maz­ken, akıl ni­me­tin­den na­sibi ol­ma­yan de­li­ler de bu me­su­li­yet­ten mu­af­tır­lar.

Son mad­dede de be­lir­til­diği üzere me­su­li­ye­tin ol­mazsa ol­maz­la­rın­dan biri ki­şiye teb­li­ğin ulaş­ma­sı­dır.

Yüce Mev­lâ­mız da Kur’an-ı Kerim’inde bu ko­nuya şu Âyet-i Ke­ri­meyle temas et­miş­tir:

“(Ey Ha­bi­bim) Eğer biz on­ları (Kitap in­dir­me­den) önce bir azap ile yok etmiş ol­say­dık (kı­ya­met günü onlar:) Ey Rab­bi­miz! Bize bir pey­gam­ber gön­der­sey­din de al­ça­lıp, zil­let ve pe­ri­şan­lığa uğ­ra­ma­dan ayet­le­rine uy­say­dık (ne iyi olurdu) di­ye­cek­ler­dir.”2

İşte in­kar­la­rında ısrar eden za­val­lı­lara böyle bir söz hakkı ta­nı­ma­mak için her mil­lete kitap in­di­ril­miş ve pey­gam­ber gön­de­ril­miş­tir. Do­la­yı­sıyla da so­rum­lu­luk ka­çı­nıl­maz ol­muş­tur

Nelerden Hesaba Çekileceğiz

Yüce Allah in­sa­noğ­luna ken­di­sine ver­diği ni­met­le­rin hemen hep­sin­den he­saba çe­ki­le­ce­ğini ki­ta­bında gayet açık bir şe­kilde bil­dir­miş­tir.

“Sonra o gün (kı­ya­met günü), size ve­ri­len ni­met­ten sor­guya çe­ki­le­cek­si­niz.”3

Rab­bi­miz, bu ni­met­leri nasıl ka­zan­dı­ğı­mı­zın, on­ları ne­rede sarf et­ti­ği­mi­zin bir bir he­sa­bını ver­me­mizi em­re­de­cek­tir. İşte insan ha­ram­dan, hor­tum­dan, vur­gun­dan, gasp­tan, ih­ti­kar­dan ve bütün hak­sız ka­zan­cın­dan, hak­lara el uzat­mak­tan, kul ve mil­let hak­kını ye­mek­ten kı­saca alıp ver­diği her ne­fes­ten dahi teker teker so­ru­la­cak­tır. Onun için so­rum­lu­luk bir bütün ola­rak dü­şü­nül­me­li­dir. Nasıl ki; İslâm dünya ha­ya­tı­nın her zer­re­sine mü­da­hale eder, bu şe­kilde her zerre için de hesap ve­ril­me­sini ister. Do­la­yı­sıyla dünya ha­ya­tı­mızı ahi­ret­ten kopuk bir şe­kilde dü­şün­mek ken­di­mizi kan­dır­mak­tan başka bir şey de­ğil­dir. Efen­di­miz bu nok­tayı şöy­lece açık­la­mış­tır:

“İn­sa­noğlu dün­yada ek­ti­ğini ahi­rette bi­çe­cek­tir. Sağ­lı­ğın­dan, genç­li­ğin­den, gü­cün­den, gü­zel­li­ğin­den, zen­gin­li­ğin­den, fa­kir­li­ğin­den kı­saca her şe­yin­den mesul tu­tul­muş­tur. Ken­di­sine bah­şe­di­len ni­met­leri ne­re­lerde ve nasıl kul­lan­dı­ğın­dan, ser­ve­tini ne­re­den ve nasıl ka­zan­dı­ğın­dan ve bu ser­veti ne­re­lere ve nasıl sarf et­ti­ğin­den sor­guya çe­ki­le­cek­tir.”

İslâm dini ön­ce­likle şahsî so­rum­lu­luğu be­nim­se­yen bir din­dir. Yani her fert ev­velâ kendi yap­tık­la­rın­dan so­rum­lu­dur. Ya­hu­di­likte ol­duğu gibi kendi gü­nah­la­rını bir günah ke­çi­sine yük­le­mez. Hı­ris­ti­yan­lık inan­cın­daki gibi in­sa­noğlu dün­yaya Hz.Âdem’in iş­le­diği suçu çek­mek de için gön­de­ril­me­miş­tir. İslâm’da her­kes kendi amel­le­rin­den me­sul­dür. Fakat kulun fi­il­leri ha­yatta bazen ki­şi­nin ken­dini aşan ne­ti­ce­ler do­ğu­ra­bi­lir. Efen­di­mi­zin de bu­yur­duğu gibi:

“Her kim İslam içinde güzel bir çığır açarsa ve bu güzel çığır ken­di­sin­den sonra da tat­bik edi­lip sür­dü­rü­lürse, kendi se­vap­la­rın­dan hiç­bir şey ek­sil­mek­si­zin, onu sür­dü­ren­le­rin se­vap­la­rı­nın misli ken­disi le­hine ya­zı­lır. Ve her kim de İslâm içinde kötü bir çığır veya âdet açar ve bu âdet ken­di­sin­den sonra da sür­dü­rü­lürse, kendi gü­nah­la­rın­dan hiç­bir şey ek­sil­mek­si­zin, onu sür­dü­ren­le­rin gü­nah­la­rı­nın misli de o kimse üze­rine ya­zı­lır.”

Hadis-i Şe­rif­ten de an­la­şıl­dığı gibi in­san­la­rın yap­tık­ları işler iki kı­sımda ele alı­nır:

  • Ya sadece kendilerini ilgilendiren ameller,
  • Ya da yapılan işin özelliğine göre o işten başkalarının da faydalandığı veya zarar gördüğü ameller.

Bu du­ruma göre baş­ka­la­rı­nın yap­tık­ları iş­ler­den sevap veya günah ka­za­na­cak kim­se­le­rin ol­ması da ta­bi­i­dir. Çünkü bu şa­hıs­lar her şey­den önce kendi so­rum­lu­luk­ları içinde olan, iyi­lik veya kö­tü­lük cin­sin­den bir şey­ler yap­mak­ta­dır­lar. Ya­pı­lan bu iş­le­rin et­ki­leri ise bazen uzun süre devam et­mek­te­dir.

İşte bu an­la­yış doğ­rul­tu­sunda ha­re­ket eden ger­çek mümin bütün or­gan­la­rıyla yap­tık­la­rın­dan so­rumlu tu­tu­la­ca­ğını bilir. Adı­mını ona göre atar.

İslâm’ın in­sana yük­le­diği bu me­su­li­yet duy­gusu şüp­he­siz ona ve­ri­len büyük bir de­ğe­rin ifa­de­si­dir. Bu de­ğe­rin belki de en be­lir­gin gös­ter­gesi olan irade dünya ha­ya­tın­daki mut­lu­luk ve mut­suz­lu­ğun da kay­na­ğı­dır. Rabbi ka­tın­daki de­re­ce­sini yük­selt­mek veya al­çalt­mak is­te­yen insan ira­de­sini kul­la­na­rak ar­zu­la­dığı ga­yeye ula­şır.

Ha­yatı bo­yunca insan ya,

  • Allah’tan aldığını işitir, kabullenir, yaşar yani Allah’a itaat eder

ya da

  • Şeytanın fısıldadıklarını işitir ve ona uyar, onu memnun etmeye çalışır. Dolayısıyla da kendi felâketini hazırlamış olur.

Artık üçüncü bir yol yok­tur.

Özet ola­rak söy­le­mek ge­re­kirse ya Allah ya şey­tan, ya hi­da­yet ya da sa­pık­lık, ya Hak ya bâtıl, ya kur­tu­luş ya ziyan… As­lında Kur’an’ın bü­tü­nüyle an­lat­tığı ger­çek budur. Ger­çek hi­da­yet Allah’ın nizam ve sis­te­mine göre ya­şa­mak­tır.

Yani ya Allah’ın sa­fında4 ya da şey­ta­nın sa­fında5 olmak var­dır.

Bu ince nok­tayı yal­nızca ak­lını kul­la­na­bi­len ve so­rum­lu­luk bi­lin­cine sahip ta­lihli in­san­lar anlar.

Ya­zı­mızı Ashab-ı Gü­zi­nin önde ge­len­le­rin­den Hz. Enes’in ken­di­mize gel­me­mize ve­sile ola­bi­le­cek şu söy­le­riyle bi­ti­re­lim:

“Bir takım işler ya­pı­yor­su­nuz ve on­ları kıl­dan daha ince gö­rü­yor, ha­fife alı­yor, hiçe sa­yı­yor­su­nuz. Hal­buki pey­gam­ber za­ma­nında biz bu iş­leri büyük gü­nah­lar­dan sa­yar­dık.”

İşte Ashab-ı Kiram, işte biz ve so­rum­lu­luk an­la­yı­şı­mız !

  1. Tahrim, 66/6 ↩︎
  2. Taha, 20/134 ↩︎
  3. Tekâsür, 102/8 ↩︎
  4. Mücadele, 74/19 ↩︎
  5. Mücâdele, 74/22 ↩︎