Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Hüsn-⁠i Hat, Güzel Yazı Üzerine…

45. Sayı · 2017/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

İn­sa­nın gü­zele olan meyli, bu duy­gu­sunu çev­re­sinde bu­lu­nan her şeye ak­tar­ma­sına sebep olmuş, bir yö­nüyle bütün ha­yatı bu gay­ret sarf et­miş­tir. Ya­şa­dığı me­kâ­nını kul­la­nışlı ve güzel yapma ar­zusu, mi­mâ­ri­nin do­ğu­şuna ve­sile ol­duğu gibi, giyim kuşam ko­nu­sun­daki gay­reti de mo­da­nın do­ğu­şuna sebep ol­muş­tur.

Hüsn-i hat, ke­lime ola­rak “güzel yazı” an­la­mına gel­mek­te­dir. Is­tı­lah ola­rak ise, İslâm ya­zı­sı­nın es­te­tik en­di­şe­lerle bir­likte ya­zıl­ması an­la­mına gel­mek­te­dir. Arap ya­zısı baş­lan­gıçta çok ip­ti­dâi ol­duğu gibi, ha­reke ve bir­bi­rine ben­ze­yen harf şe­kil­le­rini ayı­ran nok­ta­lar­dan da mah­rum­dur. Bütün bun­lar, Arap ya­zı­sına son­ra­dan ilâve edil­miş­tir. İlk iki asırda ya­zı­nın imlâ ge­li­şimi üze­rinde du­rul­muş, ancak ondan sonra es­te­tik ya­pısı üze­rinde ge­liş­me­ler baş­la­mış­tır.

As­lında, baş­lan­gı­cın­dan iti­ba­ren yazı es­te­tiği üze­rinde du­rul­muş, basit de olsa bir takım kâ­i­de­ler kon­muş­tur. Hz. Ali (kv), kâ­ti­bine “Mü­rek­ke­bini ka­rış­tır, ka­le­min ucunu uzun tut, sa­tır­lar ara­sında te­nâ­sübe ri­â­yet et.” demek su­re­tiyle yazı ile alâ­kalı ilk es­te­tik kâ­i­de­le­rini beyan et­miş­tir.

“Allah gü­zel­dir ve gü­zel­liği sever.” me­â­lin­deki kudsî hadis, in­sa­nın eş­yaya bakış açı­sı­nın ne ol­ması ge­rek­ti­ğini or­taya koyan güzel bir tes­pit­tir. İnsan ha­ya­tında va­ro­lan her şeyin güzel ol­ma­sına dik­kat gös­te­ril­mesi, şu­urlu insan için ge­rekli bir he­def­tir. Kut­sal metin Kur’ân-ı Kerim ve Hz. Pey­gam­bere ait her türlü hu­su­sun tes­piti, güzel söz­le­rin in­san­lara yazı ile ak­ta­rıl­ma­sında kul­la­nı­lan ya­zıya da, metin kadar özen gös­te­ril­mesi Müs­lü­man­la­rın he­def­le­rin­den ol­muş­tur.

Yazı, baş­lan­gı­cın­dan iti­ba­ren, ne­sil­den nesle büyük bir dik­kat ve gay­retle ge­liş­ti­ri­le­rek güzel sa­nat­lar se­vi­ye­sine yük­sel­til­miş­tir. Daha Ab­bâ­sî­ler za­ma­nında İbn Mukle (ö. 328/940) isimli sa­nat­kâr, harf şe­kil­le­rini belli öl­çü­lere bağ­ladı. Ya­zıyı dü­zene ko­yar­ken nokta, elif ve da­i­reyi ölçü ola­rak aldı. Nokta’yı harf­le­rin boyu, elifi dik harf­le­rin boyu, da­i­reyi ise çanak şek­lin­deki harf­le­rin ge­niş­liği için ölçü ola­rak koydu. Böy­lece Aklâm-ı Sitte de­ni­len altı çeşit ya­zıyı (Sülüs, Nesih, Rey­hanî, Mu­hak­kak, Tev­kii ve Rıkaa’) ölçü içe­ri­sine alıp dü­zene soktu.

İbn Mukle’den bir asır sonra gelen ve aynı yazı eko­lü­nün ikinci tem­sil­cisi İbn Bev­vâb (ö. 413/1022), İbn Mukle’nin ya­zı­sını ge­liş­tirdi ve gü­zel­leş­tirdi. Aynı ekol­den son ola­rak Yâkut el-Musta‘sımî (ö. 698/1298) isimli hat­tat, Aklâm-ı Sitte’nin kâ­i­de­le­rini daha bir be­lir­gin­leş­ti­re­rek ya­zıyı gü­zel­leş­tir­miş­ler­dir.

Bağ­dat, Ab­bâ­sî­ler’in si­yasî ha­yat­la­rı­nın bi­tişi ve Yâkut’un ve­fa­tın­dan sonra san‘at mer­kezi olma özel­li­ğini kay­bet­miş, ye­rini önce Kâ­hire’ye daha sonra ise İs­tan­bul’a bı­rak­mış­tır.

Os­manlı, bütün güzel sa­nat­lara ol­duğu gibi, yazı sa­na­tına da özel bir ilgi gös­ter­miş, hat­tat­lar, pa­di­şah­la­rın özel il­ti­fat­la­rına nail ol­muş­lar­dır. Ay­rıca Os­manlı pa­di­şah­ları içe­ri­sinde biz­zat yazı ile meş­gul olan­lar da çık­mış­tır. II. Bâ­ye­zid, II. Mus­tafa, III. Ahmed, II. Mah­mud ve Sul­tan Ab­dül­me­cid ilk akla gelen hat­tat sul­tan­lar­dır. Bun­dan başka, her ta­ba­ka­dan halk, ya­zıya büyük bir ilgi gös­ter­miş­tir.

Daha II. Bâ­ye­zid za­ma­nında hat­tat Şeyh Ham­dul­lah (ö. 1520), pa­di­şa­hın da tel­kini ile Saray ha­zi­ne­sinde bu­lu­nan Yâkut ya­zı­ları üze­rinde ça­lı­şa­rak Aklâm-ı Sitte’de Os­manlı üs­lû­bunu oluş­tur­mayı ba­şar­mış­tır. Bil­hassa Sülüs ve Nesih yazı çe­şit­le­rinde gü­zel­lik un­sur­ları Os­manlı’nın bu dö­ne­minde or­taya kon­muş­tur.

Harf­le­rin te­nâ­sübü yani ideal öl­çü­sü­nün bu­lun­ması, kalem hâ­ki­mi­yeti ve harf­le­rin sa­tıra di­zil­me­sin­deki kud­ret ve kuv­vet Os­manlı hat mek­te­bi­nin önemli hu­su­si­yet­le­rin­den­dir. Harf ke­nar­la­rında pürüz bu­lun­ma­ması yani kalem kuv­veti, ba­şa­rısı, aynı şe­kilde harf­le­rin sa­tırda diğer harf­lere ya­bancı dur­ma­ması yazı es­te­ti­ği­nin ana un­sur­la­rı­dır.

Celî ya­zı­nın ke­mâle er­mesi de Os­manlı elinde ol­muş­tur. Ka­le­min kalın ol­ması ve ya­zı­nın kap­la­dığı ala­nın iha­ta­sı­nın zor­luğu, celî ya­zı­nın te­kâ­mü­lünü ge­cik­tir­miş­tir. Aklâm-ı Sitte’de ve özel­likle sülüs ve nesih ya­zıda ba­şarı daha II. Bâ­ye­zid dö­ne­minde sağ­lan­ma­sına rağ­men celî ya­zı­nın ge­li­şimi ancak XIX. asırda II. Mah­mud dö­ne­minde ola­bil­miş­tir. Dö­ne­min önemli hat­tatı Mus­tafa Râkım Efendi kırk beş yıl­lık bir ça­lışma so­nucu Celî Sülüs yazı ve pa­di­şah tuğ­ra­sında es­te­tik bir in­kı­lâp ger­çek­leş­tir­miş­tir.

“Kur’an, Mekke’de nâzil oldu, Mısır’da okundu, İs­tan­bul’da ya­zıldı.” sözü bir hak­kın tes­li­min­den başka bir şey de­ğil­dir. Usta-çırak iliş­kisi içe­ri­sin­deki ta­limle olu­şan kuv­vetli ge­le­nek, cami, mes­cid, me­zar­lık­lar ve mü­ze­ler­deki sa­yı­sız örnek ve mal­ze­me­nin İs­tan­bul’da bu­lun­ması, hâlâ bu kadîm Os­manlı şeh­ri­nin, sanat mer­kezi olma vas­fını devam et­tir­mek­te­dir.

As­lında, güzel ya­zıda, sözün gü­ze­li­nin kul­la­nıl­ması, Os­manlı yazı sa­na­tın­daki es­te­ti­ğin ana un­su­runu oluş­tur­muş­tur. Ge­nel­likle cami ve mes­cid giriş ka­pı­la­rına “Oraya güven içinde esen­likle girin.” ve “Selâm size, hoş gel­di­niz! Te­melli ola­rak bu­raya girin.” me­a­lin­deki âyet­ler, içe­ri­lere ise Kur’ân ve ha­dis­ler­den güzel na­si­hat­ler mü’min­le­rin na­za­rına ve­ri­lir. Bu bazen, “Ölün­ceye kadar Rab­bine kul­luk et.”, “Dik­kat edin, kalp­ler ancak Allah’ı an­makla hu­zura ka­vu­şur.” me­â­linde âyet­ler, bazen de “Vak­tinde kı­lı­nan namaz, ana-ba­baya iyi­lik ve cihad Allah’a en se­vimli gelen iba­det­ler­den­dir.”, “Za­ma­nında namaz kıl­maya gay­ret edin.”, “Öl­me­den töv­beye gay­ret edin.” me­â­lin­deki ha­dis­ler, bazen de Ke­lime-i tev­hid, Ke­lime-i şa­hâ­det olurdu. İsm-i Celâl, İsm-i Nebî, Ci­har­yâr-ı güzîn ile Hz. Hasan ve Hz. Hü­se­yin isim­leri cami ve mes­cid­le­rin mut­laka bu­lun­ması ge­re­ken hüsn-i hat lev­ha­la­rı­dır.

Os­manlı’da ev­le­rin gi­ri­şine Cenâb-ı Hakk’ın isim­le­rin­den “Yâ Hafîz: Ey ko­ru­yucu” lev­ha­sı­nın ko­nul­ması güzel bir ge­le­nekti. Aynı şe­kilde ev­le­rin içine, Hz. Pey­gam­be­rin fi­zikî ve ah­lâkî va­sıf­la­rın­dan bah­se­den Hilye-i Şe­rîfe asıl­ması dînâ bir an’ane ha­lini al­mıştı. Bu hil­ye­nin, ha­neyi ve hal­kını mu­si­bet­ler­den uzak tut­tuğu inancı yay­gındı.

Ölümü se­vimli hâle ge­ti­ren Os­manlı me­zar­lık­la­rında, en önemli unsur mezar taşı ki­tâ­be­le­ri­dir. Ser­vi­le­rin göl­ge­sinde, muh­te­şem taş iş­çi­liği ve yazı ör­nek­le­ri­nin bu­lun­duğu me­zar­lık­lar, açık hava mü­zesi gi­bi­dir­ler. Bu mezar taş­la­rında erkek ve ka­dın­la­rın için ayrı formda taş­lar kul­la­nıl­mış­tır. Kadın mezar taşı ki­tâ­be­le­rinde, ka­dın­daki ze­râ­fet ve in­ce­liği gör­mek müm­kün­dür. Mezar ta­şı­nın en ba­şında ölümle, in­sa­nın fâ­ni­liği ile il­gili yahut Cenâb-ı Hakk’ın ebe­di­yeti ile il­gili bir ibâre yer alır. Alt ta­rafta ise güzel ifâ­de­ler, hüsn-i hat ile taşa hak­ke­dil­miş­tir. Bu me­zar­lık­larda, ölümü se­vimli kıl­mada hüsn-i hat­tın, güzel ya­zı­nın te­siri bü­yük­tür.

Os­manlı yazı sa­na­tında bir har­fin diğer harfe olan nis­beti, sa­tırda du­ruşu, meyli ve ka­le­min ce­re­yanı es­te­tik un­sur­la­rını oluş­tu­rur. Bunun ya­nında kâ­ğı­dın rengi, mü­rek­ke­bin tonu, say­fa­la­rın dü­zeni bu es­te­tiği ta­mam­la­yan hu­sus­lar­dır. Özel­likle celî ya­zıda istif öne çık­mak­ta­dır. Ya­zıyı oluş­tu­ran harf­le­rin da­ğı­lımı, yani espas, leke da­ğı­lımı ya­zı­nın can da­ma­rını oluş­tur­mak­ta­dır. Ya­zıda har­fin, oku­yuşu boz­ma­ya­cak yere, gözü ra­hat­sız et­me­ye­cek şe­kilde yer­leş­ti­ril­mesi, bunun ya­nında har­fin öl­çü­sünde ol­ması es­te­ti­ğin can da­ma­rını oluş­tur­mak­ta­dır. Bütün bu hu­sus­ları Os­manlı hat­tat­la­rı­nın mey­dana ge­tir­dik­leri eser­lerde gör­mek müm­kün­dür. Bunun için İs­tan­bul’da ta­rihî me­kân­ları ge­zer­ken dik­katli olmak ye­terli ola­cak­tır.

Han­gi­miz es­ki­nin Bab-ı Se­ras­keri’si bu­gü­nün İs­tan­bul Üni­ver­si­tesi ana giriş ka­pısı üze­rinde bu­lu­nan celî sülüs “Dâire-i Umûr-u As­ke­riye” ya­zı­sını gör­mez­den ge­le­bi­li­riz? Yine han­gi­miz bu ya­zı­nın sanat kud­re­tini gör­mez­den ge­le­bi­li­riz?