Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Cezayir Notları

45. Sayı · 2017/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Biraz Arap biraz Os­manlı ancak daha çok Fran­sız de­ni­le­cek bir ülke.

Tür­kiye’den coğ­rafya ola­rak biraz uzak bir yere, Af­rika’nın ba­tıya özel­likle Fransa’ya bakan ül­ke­sine, Ce­za­yir’e gi­di­yo­ruz. Ce­za­yir Türk va­tan­daş­la­rına vize ser­bes­tisi uy­gu­la­ma­dığı için vize almak ge­re­ki­yor. Ancak İs­tan­bul’da vize ala­cak­lar Be­yoğlu’ndaki Ce­za­yir Ko­nağı’na değil Şişli’deki Ce­za­yir Baş­kon­so­los­luğu’na git­me­li­ler. Çünkü ha­ri­ta­lar ve adres Be­yoğlu’nu işa­ret edi­yor. Hâl­buki bu­rası es­ki­den beri Ce­za­yir’den ge­len­le­rin ko­nak­la­dığı bir yer­den iba­ret. Ce­za­yir vi­zesi almak biraz uğ­raş­tı­rıcı ola­bi­li­yor. An­la­şı­lan, Fran­sız­lara ait olan kibir ve ken­dini üstün görme, Ce­za­yir dev­let sis­te­mine de etki etmiş. Vize için baş­vu­ran­lara se­bep­sizce ret ce­vabı ve­re­bi­li­yor­lar, an­la­dı­ğı­mız ka­da­rıyla bunun se­bebi, biz her­kese vize ver­me­yiz, an­la­yışı. Kuzey Af­rika’da Tür­kiye’ye vize uy­gu­la­yan tek dev­let Ce­za­yir ol­duğu ger­çeği de bunu des­tek­li­yor. Vi­ze­niz red­de­di­lirse ıs­rarla de­ne­yin ve bu du­rumda size Ce­za­yir’den gön­de­ri­le­cek bir davet çok iş gö­re­bi­lir.

Coğ­rafya ola­rak Tür­kiye’den üç kat bü­yük­lükte olan Ce­za­yir için Af­rika’nın en büyük ül­kesi de­ne­bi­lir. Ku­ze­yinde Ak­de­niz ik­limi, gü­ne­yinde ise çöl ik­limi hâkim. Eko­no­mik ola­rak pet­rol ve do­ğal­gaz zen­gini bir ülke ol­ma­sına kar­şın uzun süren iç ka­rı­şık­lık­lar se­be­biyle atı­lım ya­pa­ma­mış ve geri kal­mış de­ni­le­bi­lir Ce­za­yir için. Hal­kın yüzde alt­mışı eği­timli. Eği­tim dili üni­ver­si­teye kadar Arapça iken üni­ver­si­tede ço­ğun­lukla Fran­sızca. Ancak sa­dece Fran­sızca eği­tim veren ku­rum­lar da azım­san­ma­ya­cak de­re­cede çok. Bu se­beple resmî dil Arapça ol­ma­sına kar­şın hal­kın ta­ma­mına ya­kını iyi kötü Fran­sızca bil­mek­te­dir. Kul­la­nı­lan Arapça ise fasih Arap­ça­dan ol­dukça uzak karma bir yerel dil ha­lini almış.

Ül­ke­nin baş­kenti, ülke adıyla aynı olan ve ül­ke­nin en mo­dern ve ge­liş­miş şehri di­ye­bi­le­ce­ği­miz Ce­za­yir vi­la­ye­ti­dir. Mi­marî olsun, tarih, eko­nomi, sanat olsun Ce­za­yir’in kalbi bu­rada atı­yor. Şeh­rin mer­ke­zinde Kasba (ka­saba) de­ni­len bir Os­manlı şehri de var. Kasba, iç içe geç­miş bir­kaç katlı bi­na­lar­dan olu­şan dar so­kak­ları, küçük ba­kırcı dük­kân­ları, pek çok velî ma­kamı, ara so­kak­lar­daki küçük mes­cit­leri ve sizi te­bes­sümle kar­şı­la­yan sa­kin­leri ile de­niz­den te­peye doğru adeta yü­ce­len bir Os­manlı şehri. Bugün bu­rada, yö­reye özgü Os­manlı dö­ne­min­den kalma sa­ray­lar, paşa ko­nak­ları ve diğer Os­manlı taş mi­ma­ri­si­nin ürünü bi­na­lar da bu­lun­makta. Ancak ne ya­zık­tır ki bu güzel mi­marî her geçen gün daha da yıp­ran­makta. Bun­dan sa­dece bir­kaç saray ve ko­nağı hariç tu­ta­bi­li­riz. Bu ko­nak­lar yerli hal­kın evde, tar­lada, işte kul­lan­mış ol­duğu alet ede­vat­la­rı­nın ser­gi­len­diği ve içinde gü­nü­müz hat­tat­la­rı­nın lev­ha­la­rı­nın da bu­lun­duğu güzel sa­nat­lar mü­zesi ve kü­tüp­hane ola­rak ayakta du­ru­yor. Bu hat ser­gi­le­rinde Tür­kiye’den Hasan Çe­lebi, Davut Bek­taş ve Meh­met Özçay gibi isim­le­ri­nin de lev­ha­la­rı­nın ser­gi­len­di­ğini be­lirt­me­den geç­me­ye­lim. Ancak Os­manlı mi­ma­ri­sine dair ne varsa yok eder­ce­sine yıkıp Os­manlı iz­le­rini sil­mek is­te­miş­ler. Ulu Camii ve diğer bir­kaç eser dı­şında gü­nü­müze ula­şan Os­manlı eseri ne­re­deyse kal­ma­mış Ce­za­yir’de. Ama Kasba’nın et­ra­fını Fran­sız mi­ma­ri­sine uygun yük­sek ko­lon­yal bi­na­larla do­nat­mış­lar.

Fran­sız­la­rın el sü­re­me­diği bir yer varsa o da in­san­la­rın kalp­leri. Türk ol­du­ğu­nuzu söy­le­me­niz, o in­san­la­rın te­bes­süm et­me­leri ve bir ah çe­ke­rek has­retle sizi ba­ğır­la­rına bas­ma­ları için ye­terli. Zira 132 yıl­lık Fran­sız sö­mürü zulmü, on­lara 300 yıl sa­a­det sunan Os­manlı’yı asla unut­ma­ma­ları ge­rek­ti­ğini öğ­ret­miş. Onlar da ken­di­le­rine su­nu­lan bu hayrı unut­ma­yıp, Os­manlı’ya, hı­yâru’n-nas yani in­san­la­rın en ha­yır­lı­ları, di­ye­rek vefa gös­te­ri­yor­lar ve size el­le­rin­den gelen sevgi, mu­hab­bet ve yar­dımı gös­te­ri­yor­lar.

Şehir mer­ke­zinde Baş­cer­rah, Murat Reis ve Deli İb­ra­him Paşa gibi Türkçe isme sahip ma­hal­le­ler il­gi­mizi çe­ki­yor. Ay­rıca bu­rada İz­mirli, İs­tan­bullu, de­mirci, ba­kırcı ve kah­veci gibi nis­be­lere sahip eski Os­manlı ai­le­leri de bu­lun­makta. Zik­re­dil­mesi ge­re­ken diğer bir şey de yemek kül­tü­ründe börek, çörek, dolma, döner, kebap, Türk hel­vası ve bak­lava gibi Os­manlı mut­fağı iz­leri bu­lun­ması. Ancak şehir mer­ke­zinde az bu­lu­nan yerel ye­mek­le­rin ya­pıl­dığı sahra lo­kan­ta­la­rında deve, keçi ve daha başka et ye­mek­le­rini tat­mak ge­re­kir.

Ce­za­yir, ço­ğun­luğu Arap­la­rın ve azın­lık ko­nu­mun­daki Ber­be­rî­le­rin oluş­tur­duğu yüzde dok­san do­kuzu Müs­lü­man olan bir ülke. Ancak yüzde yir­mi­lik lâik kesim dev­lete hâkim ve dini ya­şa­mada ra­hat­lık olsa da si­ya­sal İs­lâmî ha­re­ket­ler kı­sıtlı. Hukuk sis­temi, Fran­sız hukuk sis­te­miyle uyumlu ol­makla be­ra­ber -az da olsa- şer‘î ka­nun­lar da uy­gu­la­mada.

Ce­za­yir, tarih bo­yunca is­ti­la­lara maruz kal­mış bir ülke. Mi­lat­tan önce Fe­ni­ke­li­le­rin ve Kar­taca Kral­lığı’nın hâkim ol­duğu Ce­za­yir’de uzun bir müd­det Ro­ma­lı­lar hüküm sür­müş. Roma’nın yı­kıl­ması ile Van­dal­lar ar­dın­dan da Bi­zans hâ­ki­mi­yeti söz ko­nusu. 7. yüz­yı­lın or­ta­la­rında Emevî akın­ları bu­raya ulaş­mış ve bu yüz­yı­lın son­la­rında İs­la­mi­yet bu­rada yer­leş­meye baş­la­mış. Eme­vî­le­rin yı­kıl­ması ve Ab­ba­sî­le­rin hâ­ki­mi­ye­ti­nin zayıf ol­ması se­be­biyle yö­rede Rüs­te­mî­ler, Ag­le­bî­ler, Fâ­tı­mî­ler, Ber­be­rî­ler ve Mu­râ­bıt­lar gibi çe­şitli yerel dev­let­ler ku­rul­muş. 1505 son­ra­sında kısa süren bir İs­pan­yol is­ti­lası. Ni­ha­ye­tinde Oruç Reis ve kar­deşi Hızır Reis’in 1513’te Ce­za­yir’i fet­het­me­siyle Os­manlı dö­nemi. Ta­rihi bo­yunca Ce­za­yir en uzun huzur ve sü­kû­net dö­ne­mini 300 yıl ile Os­manlı Dev­leti hâ­ki­mi­ye­tinde sür­müş­tür. 1830 yı­lında Fran­sız is­ti­lası baş gös­ter­miş ve buna ilk di­re­niş Os­manlı Dev­leti’nin des­teği ile Emir Ab­dül­ka­dir ta­ra­fın­dan ya­pıl­mış. Bu süreç aynı za­manda Ce­za­yir ulus dev­le­ti­nin ilk to­hum­la­rını da oluş­tur­makta. Emir Ab­dül­ka­dir, Ce­za­yir’de is­tis­na­sız her­kes ta­ra­fın­dan se­vi­len bir şah­si­yet, in­san­ları ar­dın­dan sü­rük­le­yen bir imam ve sekiz cilt­lik tef­siri ile bir âlim. Fran­sız­lar 130 yıl bo­yunca Ce­za­yir hal­kını hakir gören ve doğal zen­gin­lik­le­rini alıp gö­tü­ren akıl almaz bir sö­mürü uy­gu­la­mış­lar. Bu sö­mürü sis­te­mine pek çok defa is­yan­lar olmuş ancak bun­lar içe­ri­sinde en acı­ma­sızca bas­tı­rı­lanı 1954’den 1962 yı­lında ba­ğım­sız­lı­ğın ila­nına kadar süren son baş­kal­dı­rı­dır. Bu baş­kal­dı­rıyı yık­mak ama­cıyla Fran­sız­lar en zalim yön­tem­leri kul­lan­mış­lar ve yak­la­şık iki mil­yon Ce­za­yir­liyi kat­let­miş­ler. O za­manki nü­fu­sun 9 mil­yon ci­va­rında ol­duğu he­saba ka­tı­lırsa nasıl kor­kunç bir kat­liam ol­duğu or­taya çık­mak­ta­dır.

Evet, Ce­za­yir, 1962’de artık res­men ba­ğım­sız­dır ancak özgür de­ğil­dir. Zira dil, kül­tür, mi­marî, eği­tim ve eko­no­mide ba­ğım­lı­lık devam etmiş, buna uzun yıl­lar süren iç ka­rı­şık­lık­lar da ek­le­nince, “öz­gür­lük” bu top­lum­dan uzak bir ke­lime ola­rak kal­mış­tır. 1991 yı­lına kadar süren çe­şitli iç ka­rı­şık­lık­lar bu ta­rihte başa geçen İs­lâmî Ha­re­ket Par­tisi (FİS)’nin ka­pa­tıl­ması ile zir­veye çıkar ve 150 bin ci­va­rında insan 2000 yı­lına kadar süren kar­ma­şada ha­ya­tını kay­be­der. Bugün Arap ba­ha­rı­nın Ce­za­yir’de ya­şan­ma­ması dok­sanlı yıl­lar­daki tec­rü­be­den kay­nak­lan­mış­tır, di­ye­bi­li­riz her­halde. Ancak lâik ve halk­tan kopuk yö­ne­tim halen İs­lâmî ha­re­ket­lere karşı baskı ile mu­a­me­lede bu­lun­makta. İç ka­rı­şık­lık dö­ne­mi­nin Ce­za­yir’e il­ginç bir ha­tı­rası da tra­fik lam­ba­la­rı­nın kal­dı­rıl­ması. Zira bom­balı sal­dı­rı­ları en­gel­le­mek ama­cıyla ara­ba­la­rın dur­ması ya­sak­lan­mış. Bunun ye­rine tra­fik po­lis­le­riyle dolu her yer. Bugün Ce­za­yir halkı iç ka­rı­şık­lık­tan bık­kın­lı­ğını açıkça dile ge­tir­mekte ve baş­kal­dırı ye­rine sakin bir ha­yatı ter­cih et­mek­te­ler. İn­san­lar si­yasî tar­tış­ma­lara pek gir­me­den iş­le­rini yap­maya ça­lı­şı­yor­lar. Ancak halkla ko­nu­şul­du­ğunda uzun süren is­tik­lâl sü­re­ci­nin, ken­di­le­rinde bir bık­kın­lık oluş­tur­duğu fakat ken­di­le­rini ciddi bir vatan sev­gi­siyle yo­ğur­duğu hemen fark edi­li­yor.

Ce­za­yir’de dik­kat çeken en önemli şey­ler­den biri belki de şe­hit­ler anı­tı­dır. Şe­hit­ler anı­tın­dan hem şehir hem de deniz man­za­rası mü­kem­mel şe­kilde gö­zük­mekte. Bu­ra­dan gö­zü­ken diğer bir yer de Fran­sız­la­rın yap­mış ol­duğu, dün­ya­nın sa­yılı gü­zel­lik­le­rin­den kabul edi­len, bo­ta­nik bah­çe­dir. Dün­ya­nın her ye­rin­den ağaç çe­şit­leri ge­ti­ril­miş ve bu ağaç­la­rın her bir nevi, bir yol bo­yunca di­kil­miş. Bu şe­kilde çamlı yol, çı­narlı yol, bambu yolu, pal­miye yolu gibi pek çok yol bu­lun­makta ve on­larca ağaç çe­şidi bu bo­ta­nik bah­çe­sini süs­le­mekte. Hatta bu­rada sa­dece Ce­za­yir’de ye­tiş­tiği söy­le­nen bazı ağaç çe­şit­leri de bu­lun­makta. İçe­ri­sinde bir hay­va­nat bah­çe­si­nin ol­ması da bo­ta­nik bah­çe­si­nin diğer bir gü­zel­liği. Bu­rada, may­mun­lar, as­lan­lar, kap­lan­lar, kuş çe­şit­leri, ge­yik­ler, sü­rün­gen­ler olsun pek çok hay­van çe­şidi mev­cut. Bu­raya kadar gel­miş­ken hemen bi­ti­şi­ğin­deki güzel sa­nat­lar mü­ze­sini ve yak­la­şık on mil­yon ci­va­rında ki­ta­bın bu­lun­duğu milli kü­tüp­ha­neyi de mu­hak­kak zi­ya­ret et­meli.

Ba­ğım­sız­lık her ne kadar dev­let ba­zında ka­za­nılsa da dil, kül­tür, yaşam tarzı ve mi­ma­ride halen Fran­sız et­kisi devam et­mekte. Bunun en önemli ör­neği de Fran­sız­la­rın yap­tır­dığı çok stra­te­jik bir ko­numa sahip olan, deniz yo­luyla Ce­za­yir’e ge­len­leri kar­şı­la­ya­cak bir yere ko­num­lan­dı­rı­lan Notre Dame d’Af­ri­gue (no­tur­dam daf­rik) yani Af­ri­kalı Hanım Efendi (Mer­yem Ana) Ki­li­sesi. Yüzde dok­san do­kuzu Müs­lü­man olan bir ül­kede şehre böyle hâkim olan bir nok­taya bir ki­lise ko­num­lan­dı­rıl­ması pek ma­ni­dar. Bu­nunla bir­likte üzücü olan, kadim ca­mi­le­rin pek ço­ğu­nun ya yı­kıl­mış ya ba­kım­sız ol­ması ya da var olan­la­rın ise yük­sek bi­na­lar ara­sında kay­bo­lup git­mesi. Ne acı­dır ki, uçakla şehre iner­ken kuş ba­kı­şıyla ül­kede bir İs­lâmî şehir ha­vası gö­zük­mü­yor. Ancak bu man­za­rayı yı­ka­cak iki güzel ge­lişme var. Bi­rin­cisi, en eski cami olan Ke­çova Camii. Bu­rayı, Fran­sız­lar daha önce ki­li­seye çe­vir­miş­ler. Şimdi, tek­rar ca­miye çev­ril­miş ve Tür­kiye Cum­hu­ri­yeti şu anda res­to­ras­yo­nunu ya­pı­yor. Di­ğeri ise Ce­za­yir’in, hatta Kuzey Af­rika’nın en büyük ca­mi­si­nin şu anda bu­rada ya­pı­lı­yor ol­ması. Yine bu cami de Tür­kiye – Ce­za­yir ortak pro­jesi ola­rak devam et­mekte.

Unu­tul­ma­ması ge­re­ken diğer bir şey ise sade üs­lûbu, küçük kub­be­leri, bazen yoğun na­kış­ları ve ağaç oy­ma­la­rıyla süs­len­miş mes­cit­ler­dir. Ancak namaz va­kit­leri dı­şında açık ol­ma­dı­ğın­dan vak­ti­nizi ona göre ayar­la­ma­lı­sı­nız.

Şehir so­kak­la­rında ya­pıl­ması ge­re­ken en önemli şey­ler­den biri, ka­nımca, çok acı ve bol na­neli sahra ça­yın­dan alıp yavaş yavaş yu­dum­lar­ken so­kak­lar­dan gelip ge­çen­leri iz­le­mek olsa gerek. Pap­yonlu fötr şap­kalı ih­ti­yar­lar, cel­labe giy­miş sa­kal­lı­lar, burka giyen ka­dın­lar, yüz yıl ön­ceki Fransa üs­lû­buna göre gi­yin­miş keçe şap­kalı ba­yan­lar ve bun­lar­dan çok daha uzak olan farklı saç şe­kil­leri ve ren­gâ­renk el­bi­se­le­riyle ben bu­ra­da­yım diyen Av­ru­pai genç­ler. Ay­rıca sokak sa­tı­cı­ları, sey­yar sar­raf­lar, za­manı ko­va­la­yan esnaf, de­valı (?) dolu olan pizza dük­kân­ları ve daha nice man­za­ra­lar. Bu kadar farklı ve bir­bi­rin­den uzak gibi duran in­san­ları en azın­dan sathî ola­rak bir arada, mu­hab­bet içe­ri­sinde ya­şa­dı­ğını gör­mek için böyle du­rak­sa­ma­lar ya­pıl­malı.

Kons­tan­tin (Ku­san­tine) de ül­ke­nin do­ğu­sunda bu­lu­nan, imkân dâ­hi­linde gi­dil­mesi ge­re­ken önemli şe­hir­le­rin­den bir ta­nesi. De­niz­den uzak ve yük­sek bir plato üze­rinde ku­ru­lan, et­ra­fın­daki yük­sek kan­yon­lar se­be­biyle çev­re­sinde pek çok köprü bu­lu­nan, yarım mil­yonu aşan nü­fu­suyla bir ti­ca­ret şeh­ri­dir bu­rası. Bu şe­hirde mağ­rip mi­ma­ri­siyle var­lı­ğını sür­dü­ren mes­cit­ler ve yük­sek kan­yon man­za­ra­ları göze çarp­makta. Bir diğer önemli şehir ise Ce­za­yir’in eski baş­kenti ve bir sahil şehri olan Vah­ran (Oran)’dır. İki aslan an­la­mına gelen bu ismin şehre ve­rilme se­bebi, şeh­rin, iki tepe ara­sında, hilal şek­linde, sahil bo­yunca ku­rul­muş ol­ması. Ay­rıca çok kül­türlü ya­pı­sıyla öne çık­mış olan Ti­lim­san da zi­ya­reti unu­tul­ma­ması ge­re­ken şe­hir­ler­den biri

Bun­la­rın dı­şında Af­rika’nın en iyi çöl sa­fa­ri­si­nin Ce­za­yir’de ol­du­ğunu, ay­rıca deve yol­cu­luğu ile gi­di­len çöl ma­ğa­ra­la­rı­nın, kan­yon­la­rın ve çe­şitli doğa man­za­ra­la­rı­nın da mut­laka gö­rül­mesi ge­rek­ti­ğini söy­le­me­den geç­me­ye­lim. Bun­larla be­ra­ber, sah­ra­daki ko­nak­lama yer­le­rinde şehir ha­ya­tın­dan uzak, halen sa­mi­mi­ye­tini mu­ha­faza eden, asi­mile ol­ma­mış Ce­za­yir­li­lerle hem­hal olmak da in­sa­nın içini ısı­tan zevk­ler­den.

Ce­za­yir’de bugün pek çok Türk şir­keti bu­lun­makta ve bu ve­si­le­lerle işçi ola­rak giden pek çok Türk orada ya­şa­mak­ta­dır. Bunun dı­şında dün Os­manlı coğ­raf­ya­sında yer alan bu ül­ke­nin in­san­la­rın­daki Os­manlı ve Türk sev­gi­sini gör­mek için bile oraya gi­di­le­bi­lir. Özetle, Ce­za­yir, ma­i­şe­ti­nin ucuz ol­ması, in­san­la­rı­nın sa­mi­mi­yeti, içe­ri­sinde çe­şitli me­de­ni­yet­ler­den iz­le­rin bu­lun­ması ve latif do­ğa­sıyla ya­şa­nı­la­bi­lir bir ül­ke­dir.