Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Hüküm Verme Merci‘i Olarak Sünnet

45. Sayı · 2017/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Muhterem Hocam, bir Müslüman için akaidde Rasûlullah’a imanın yeri nedir? Ne anlam ifade eder?

Bis­mil­la­hir­rah­mâ­nir­ra­hîm

El­ham­dü­lil­lâhi rabbi’lâ­le­mîn ve’s-sa­lâtü ve’s-se­lâmü alâ Sey­yi­dinâ Mu­ham­me­din ve âlihi ve sah­bihî ec­maîn.

Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz Haz­ret­leri bir bü­tü­nün içe­ri­sinde, pey­gam­ber­ler bü­tünü içe­ri­sinde önemli bir yeri ihraz et­mek­te­dir. Bir kere ima­nın şart­la­rın­dan biri pey­gam­ber­lere iman­dır. Bütün pey­gam­ber­lere iman etmek ima­nın şar­tın­dan­dır, ima­nın ol­mazsa ol­ma­zı­dır. Bütün pey­gam­ber­lere iman et­mekle bir­likte içe­ri­sinde bizim tâbi ol­makla mü­kel­lef ol­du­ğu­muz, Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz­dir. Ona ve­ri­len, in­di­ri­len vahiy ön­ceki bütün va­hiy­leri kendi içinde ba­rın­dır­mak­ta­dır. Bu üm­mete, kı­ya­mete kadar ge­le­cek ve ya­şa­ya­cak olan­lara lazım olan hu­sus­lar Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’a Allah Teâlâ ta­ra­fın­dan bil­di­ril­miş­tir. Bu bil­di­ri­len­le­rin bir kısmı Kur’ân-ı Kerim’de mev­cut olan­lar­dır, bir kısmı da Kur’ân-ı Kerim’in ha­ri­cinde ama Kuran’ı Kerim’e açık­lık ge­ti­re­cek ma­hi­yette olan­lar­dır. Bun­lar Kur’ân-ı Kerim’in müc­me­lini mu­fas­sal hale ge­ti­ren va­hiy­dir ki, hadis-i şe­rif­ler­dir. Hadis-i şe­rif­ler -hâşâ- Kur’ân-ı Kerim’in ek­si­ğini ta­mam­la­yan un­sur­lar de­ğil­dir. Kur’ân-ı Kerim’i Allah Teâlâ ta­mam­la­mış­tır. Ama Kur’ân-ı Kerim’de müc­mel olan yani kısa ve öz ve­ri­len bil­gi­ler var­dır, bu öz ve­ri­le­rin, bil­gi­le­rin açı­lı­mını biz sün­nette bul­mak­ta­yız. Bi­rinci de­re­cede ora­dan araş­tı­rı­yo­ruz.

Belki bu ko­nu­lar­dan önce vahiy mev­zu­unu ele al­ma­mız ge­re­kir.

Vahiy nedir?

Allah Teâlâ’nın in­san­lar ara­sın­dan seç­miş ol­duğu has ve temiz kul­la­rına bil­giyi ulaş­tır­ma­sı­dır vahiy. -Şer‘i bir an­lamda söy­lü­yo­rum bunu, lügat ba­kı­mın­dan farklı an­lam­lar ifade eder.- Bu, hiç va­sıta ol­mak­sı­zın di­rekt ger­çek­le­şe­bi­lir. Allah Teâlâ o seç­tiği kulun kal­bine in­di­rir bil­giyi. Böy­lece o da bunun Allah’tan ol­du­ğunu bi­le­cek şe­kilde bunu te­lakki eder. Bir melek va­sı­ta­sıyla da ge­le­bi­lir vahiy. Bu işin ara­cı­lı­ğını yapan Ceb­rail Aley­his­se­lam’dır. Veya biz­zat Allah Teâlâ ken­disi perde ar­ka­sın­dan yani gö­zük­me­den, zâ­tını gös­ter­me­den, perde ar­ka­sın­dan pey­gam­ber ola­rak seç­tiği zat­larla ko­nu­şur. Kur’ân-ı Kerim’de bu aşa­ma­lar şöyle an­la­tı­lı­yor:

“Ken­di­siyle Allah’ın ko­nuş­ması, bir beşer için ola­cak (şey) de­ğil­dir; ancak bir vahy ile ya da perde ar­ka­sın­dan veya bir elçi gön­de­rip Kendi iz­niyle di­le­di­ğine vah­yet­mesi (du­rumu) başka. Ger­çek­ten O, Yüce olan­dır, hüküm ve hik­met sa­hi­bi­dir.” (Şûra, 42/51)

Sı­rayı takip eder­sek; vahiy gön­de­re­rek, perde ar­ka­sın­dan ko­nu­şa­rak veya elçi gön­de­re­rek Allah Teâlâ teb­liğ eder. Ve o teb­liği alan, o vahyi alan pey­gam­ber de teb­liği baş­ka­la­rına ulaş­tı­rır. Kur’ân-ı Kerim’de ismi geçen, kesin ola­rak bil­di­ği­miz yirmi beş pey­gam­ber var­dır. Üç tane daha isim ge­çi­yor Kur’ân-ı Kerim’de. Ba­zı­la­rına göre isim­leri zik­re­di­len bu kim­se­ler, ra­sûl­dür. Ba­zı­la­rına göre de ev­li­yâ­ul­lah­tan zat­lar­dır. Eğer on­ları da pey­gam­ber­ler ara­sına ka­tar­sak Kur’ân-ı Kerim’de ismi geçen pey­gam­ber sa­yısı yirmi sekiz olur. Râ­sû­lul­lah (s.a.v)’a ra­sûl­le­rin sa­yı­sı­nın ne kadar ol­duğu so­rul­du­ğunda, üç yüz on kü­sur­dur, diyor. Ne­bi­le­rin sa­yısı so­rul­du­ğunda ise yüz yirmi dört bin ifa­desi de ge­çi­yor, iki yüz yirmi dört bin ifa­desi de ge­çi­yor. Arada büyük bir sayı farkı var, yüz bin fark edi­yor. Onun için İslam âlim­le­ri­miz di­yor­lar ki, sayı ver­me­mek daha uygun olur. Çünkü sayı ver­di­ği­niz zaman eğer ver­di­ği­niz sayı ger­çekte olan­dan bir tane fazla ise dahi siz pey­gam­ber ol­ma­yan bi­ri­sini pey­gam­ber kabul etmiş olur­su­nuz. Bir eksik olursa da bir pey­gam­be­rin pey­gam­ber­li­ğini kabul et­me­miş olur­su­nuz. Onun için sayı ver­me­den, ilk insan ve ilk pey­gam­ber Âdem aley­his­se­lâm ve son pey­gam­ber Mu­ham­med Mus­tafa aley­his­sa­lâtü ves­se­lâm, bun­la­rın ara­sında ne kadar pey­gam­ber gelip geçti ise hep­sine biz iman et­mi­şiz, el­ham­dü­lil­lah.

Şu­raya gel­mek is­ti­yo­rum esa­sen: Yani bu kadar sa­yıda pey­gam­ber gön­de­ril­miş ol­ma­sına rağ­men ken­di­le­rine kitap ve­ri­len Pey­gam­ber­le­rin sa­yısı bil­di­ği­miz ka­da­rıyla, yüz dört­tür. Bun­larda da tak­si­mata gir­di­ği­miz zaman dört tane büyük kitap. Musa aley­his­se­lâm, Davut aley­his­se­lâm, İsa aley­his­se­lâm ve Mu­ham­med aley­his­sa­lâtü ves­se­lâm. Ge­riye kalan yüz say­fayı tak­sim et­ti­ği­niz zaman Şit aley­his­se­lâm, İb­ra­him aley­his­se­lâm, Âdem aley­his­se­lâm, İdris aley­his­se­lâm şek­linde gö­rü­yo­ruz. Yüz sayfa, dört pey­gam­bere, büyük ki­tap­lar da dört pey­gam­bere; yani ken­dine kitap ve­ri­len­le­rin sa­yısı top­lam sekiz tane olu­yor. Di­ğer­le­rine kitap ve­ril­me­diği halde Allah on­lara da vah­yini ulaş­tır­mış­tır. Do­la­yı­sıyla bizim, vahyi sa­dece ki­taba mün­ha­sır gör­me­miz yan­lış olur. O zaman vahyi biz sa­dece sekiz pey­gam­berle sı­nır­lan­dır­mış olu­ruz, eğer ki­taba bağlı tu­tar­sak onu. Hâl­buki öyle de­ğil­dir. Allah ne kadar pey­gam­ber gön­der­mişse hep­sine vah­yet­miş­tir. Kur’ân-ı Kerim, va­hiy­dir. Ke­sin­likle baş­tan so­nuna kadar va­hiy­dir. Kur’ân-ı Kerim’in dı­şında sün­net de va­hiy­dir. Ön­ceki pey­gam­ber­lere Allah Teâlâ nasıl vah­yetti ise Mu­ham­med aley­his­sa­lâtü ves­se­lâm’a da vah­yet­miş­tir. Allah (c.c), Pey­gam­ber Efen­di­mize hem kitap ver­miş­tir, hem de ki­ta­bın dı­şında Ona vah­yini sür­dür­müş­tür. Di­ğer­le­rinde de ay­nı­dır. Me­sela:

“Nuh’a, ondan son­raki pey­gam­ber­lere vah­yet­ti­ği­miz ve İb­ra­him’e, İs­mail’e, İshak’a, Yakub’a, ev­lat­la­rına, İsa’ya, Eyyüb’e, Yunus’a, Harun’a ve Sü­ley­man’a vah­yey­le­di­ği­miz ve Davud’a Zebûr ver­di­ği­miz gibi (Ha­bî­bim) şüp­he­siz sana da vah­yet­tik biz.”1

Nuh aley­his­se­lâm’a kitap ve­ril­diği kay­nak­larda geç­mi­yor. Hâl­buki Kur’ân-ı Kerim’de, “Nuh’a… vah­yet­ti­ği­miz gibi sana da vah­yet­tik.” diyor Allah Teâlâ. Demek ki Ra­sû­lul­lah aley­his­se­lâtü ves­se­lâm için genel an­lamda açık bir vahiy ka­pısı var­dır. Bu­ra­dan iki şey sudur edi­yor. Bi­risi Kur’ân-ı Kerim, di­ğeri de sün­net-i ne­bevî.

Ben­zer âyet-i ke­ri­me­lerle kı­yas­la­dı­ğı­mız va­kitte şu âyet-i ke­rime bu­rada önemli bir ko­nuyu or­taya çı­ka­rı­yor: “Deki Allah’a itaat edin ve Ra­sûle de itaat edin.”2 Bu­rada iki ifade bir­bi­rine vav-ı âtıfe ile bağ­la­nı­yor, bi­li­yor­su­nuz. Şimdi bu­ra­dan şu akla ge­le­bi­lir belki: Rasûl, Allah’ın de­dik­le­rini, bu­yur­duk­la­rını söy­le­diği müd­detçe ona itaat edin. Böyle an­la­şı­la­bi­lir bu. Ama diğer bir âyet-i ke­ri­mede, “Allah’a itaat edin ve Ra­sûle de itaat edin ve mu­ha­le­fet et­mek­ten sa­kı­nın.”3 bu­yu­ru­yor Allah (c.c). Bu­rada “اَطِيعُوا”(İtaat edin) emri tek­rar edi­yor. Bu emrin tek­rar et­me­sin­den İslam âlim­leri şunu or­taya çı­ka­rı­yor ve söy­lü­yor­lar: ““اَطِيعُوا اللهَ فِي كِتَابِه” (Ki­ta­bında Allah’a itaat edin), “واَطِيعُوا الرَّسُولَ فِي سُنَّتِه” (Rasûl (s.a.v)’e de sün­ne­tinde itaat edin). Allah’a itaat, mü­kel­lef ol­du­ğu­muz bir gö­rev­dir. Kur’ân-ı Kerim’in bü­tünü ola­rak sün­net de ondan gel­diği için Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz Kur’ân-ı Kerim’in dı­şında bir şey beyan ederse o da Allah’tan­dır, ona da itaat edin.”

Yemen’e vali ola­rak tayin edil­me­sin­deki olayda Muaz bin Cebel (r.a) ile Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v) ara­sında geçen ko­nuşma bu­rada çok önemli bir ger­çeği or­taya ko­yu­yor.

“Ey Muaz, gi­di­yor­sun. Şimdi neyle hük­me­de­cek­sin?” diye so­ru­yor Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz (s.a.v). Muaz (r.a) diyor ki: “Allah’ın Kitab’ı ile hük­me­de­ce­ğim.” Efen­di­mi­zin, “Allah’ın Kitab’ında bu­la­maz­san ne ya­pa­cak­sın?” so­rusu üze­rine Muaz (r.a), “Ra­sû­lü­nün sün­ne­tiyle hük­me­de­ce­ğim.” şek­linde cevap ve­ri­yor.

Demek ki Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın sün­neti teşri‘ kay­na­ğı­dır, hüküm koyma kay­na­ğı­dır. Hüküm ver­mede merci‘dir, baş­vu­ru­la­cak kay­nak­tır.

“Peki, Allah’ın Ra­sû­lü­nün sün­ne­tinde de bu­la­maz­san ne ya­pa­cak­sın?” diye so­runca Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz, “O zaman re’yim ile iç­ti­hat ede­ce­ğim. Gay­re­tim­den hiç­bir şeyi eksik bı­rak­ma­ya­ca­ğım.” diyor Muaz bin Cebel (r.a).

Yani önce Kur’ân-ı Kerim’i dik­kate ala­ca­ğım, onda bir ek­sik­lik bı­rak­ma­ya­ca­ğım, ce­vabı onda bu­la­maz­sam sonra Ra­sû­lul­lah’ın sün­ne­tini dik­kate ala­ca­ğım, onda bir ek­sik­lik bı­rak­ma­dan göz­den ge­çi­re­ce­ğim. Orada da bu­la­maz­sam, Kur’ân-ı Kerim’in ve Ra­sû­lü­nün sün­ne­ti­nin doğ­rul­tu­sunda olmak kay­dıyla iç­ti­hat ede­ce­ğim, diyor. Böy­lece İs­lâmî me­se­le­lerde, İs­lâmî hü­küm­lerde iki temel kay­nak ol­duğu or­taya çı­kı­yor. Ve bunun üze­rine Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz, Onun sır­tını sı­vaz­la­ya­rak, “Ra­sû­lü­nün el­çi­sine doğ­ruyu bul­maya hi­dâ­yet eden Allah’a ham­dol­sun.” diye hamd ve se­nada bu­lu­nu­yor. Bu ce­vabı doğru bu­lu­yor yani.

Demek ki bi­rinci de­re­cede mü­ra­ca­a­tı­mız Kur’ân-ı Kerim’edir. İkinci de­re­cede Ra­sû­lul­lah’ın sün­ne­ti­ne­dir. Sonra icmâ ve iç­ti­hat. Biz bu kay­nak­ları her zaman dik­kate almak du­ru­mun­da­yız. Hiç kimse bı­ra­kın sün­neti, ic­mâyı bile at­la­ya­maz. Eğer bir ko­nuda icmâ edil­miş ise o bir hüc­cet­tir. Dinde bir hüc­cet­tir. Ha­dis­lerle sabit ol­duğu gibi, icmâ ile farz veya haram bile sabit olur. Bunda bir şüp­he­miz yok. Ba­zı­ları şüphe edi­yor veya şüphe sa­çı­yor­lar. Sün­netle farz sabit ol­du­ğunda veya sün­netle haram sabit ol­du­ğunda hiç­bir şüp­he­miz ol­ma­dığı gibi icmâ-ı üm­metle yani ashab-ı kiram ile baş­la­yıp tâ­bi­î­nin ve son­raki ku­şak­la­rın icmâı ile de far­zın veya ha­ra­mın sabit ola­bi­le­ce­ğinde şüp­he­miz yok­tur. Do­la­yı­sıyla üçüncü de­re­cede ki kay­na­ğı­mız ic­mâ­dır ve iç­ti­hat­tır. Çünkü ic­mâ­ında kay­nağı iç­ti­ha­dın da kay­nağı Kur’ân-ı Kerim ve Ra­sû­lul­lah’ın sün­ne­ti­dir.

Kur’ân-ı Kerim’den ve Ra­sû­lul­lah’ın sün­ne­tin­den kay­nak­la­nan icmâ bizim için bağ­la­yı­cı­dır ve hüc­cet­tir. İslam âlim­leri bunu şu âyet-i ke­ri­me­den de çı­ka­rı­yor­lar: “Allah’a itaat edin, Allah’ın Ra­sû­lüne de itaat edin ve siz­den olan ulu’l-emr’e de itaat edin.”4 Ulu’l-emr, ge­nel­likle yö­ne­ti­ci­ler ola­rak izah edi­li­yor. Fakat bunun daha derin an­la­şıl­ması ge­re­ken yönü, ulu’l-emr demek iç­ti­hat se­vi­ye­sine gel­miş ilim sa­hip­leri de­mek­tir. Ki yö­ne­ti­ci­ler de on­lara tâbi ol­makla mü­kel­lef­tir. On­la­rın de­dik­leri doğ­rul­tu­sunda ha­re­ket etme du­ru­mun­da­dır. Yani si­ya­setçi, dini bil­me­diği tak­dirde bir­çok nok­tada veya bir­çok dö­nemde yan­lış karar ala­bi­lir. Ama ulu’l-emr yani ulu’l-ilm olan­lar, müç­te­hit de­re­ce­sinde olan­lar, yan­lış yap­ma­ma­nın gay­reti içe­ri­sin­de­dir­ler Allah’a ve Ra­sû­lul­lah’a karşı. Do­la­yı­sıyla on­lara itaat etmek, yö­ne­ti­ci­le­rin, si­ya­set­çi­le­rin de gö­re­vi­dir. Hem Allah’a itaat, hem Ra­sû­lüne itaat, hem de ulu’l-emre itaat… Eğer ulu’l-emr ifa­de­sini yö­ne­tici ola­rak alır­sak, izahı şu şe­kilde olur: O ulu’l-emr, Allah’a ve Ra­sû­lüne itaat et­tiği müd­detçe ona itaat edin. Eğer bu ifa­deyi ilim sa­hip­leri, müç­te­hit imam­lar ma­na­sında alır­sak, bu şu ma­naya gelir: Bu kim­se­ler, Kur’ân-ı Kerim’e ve Ra­sûl­lu­lah’ın sün­ne­tine bağlı hüküm ver­dik­leri müd­detçe on­lara itaat edin.

Başka bir âyet-i ke­ri­mede “Kim, Ra­sûle itaat ederse o ger­çek­ten Allah’a itaat et­miş­tir.”5 buy­ru­lu­yor. Allah (c.c), Ra­sû­lul­lah’a ita­ati ken­di­sine itaat sa­yı­yor. İta­a­tin di­ni­miz­deki ye­rini, başta Ra­sû­lul­lah’a ita­a­tin di­ni­miz­deki ye­rini böyle özet­le­ye­bi­li­riz.

Muhterem Hocam, “Sünnet, Kur’ân eksik olduğu için değildir. Kur’ân’ın mücmelini mufassal hale getiren bir vahiydir.” şeklinde bir ifadeniz oldu. Bu noktayı biraz daha açabilir misiniz? Sünnetin, Kur’ân-ı Kerim karşısındaki konumu nedir? “Sünnet vahiydir.” dediniz bugün bazıları, sünnetin, dinin aslından olmadığını, dinin kaynağı mahiyetinde olamayacağını iddia ediyorlar. Bunlara karşı ne dersiniz?

Bu, bi­linçli ola­rak veya bil­me­den ya­pıl­mış yan­lış bir tes­pit­tir. Kur’ân ve sün­net bir­bi­rin­den ayrı iki kay­nak de­ğil­dir. Bun­lar vahiy ol­ması iti­ba­riyle tek­tir. Kur’ân-ı Kerim’in kay­nağı da sün­ne­tin kay­nağı da Allah Teâlâ’dır. “Zikri Biz in­dir­dik, Onu biz mu­ha­faza ede­ce­ğiz.”6 bu­yu­ru­yor Allah Teâlâ. Bu­rada Kur’ân-ı Kerim ifa­desi geç­mi­yor, zikir ifa­desi ge­çi­yor. Zikir nedir; Kur’ân-ı Kerim zi­kir­dir. Yine Kur’ân-ı Kerim’deki ifa­deyle sün­net de zi­kir­dir: “Biz sana, zikri inzal ettik, in­san­lara ken­di­le­rine in­di­ri­leni beyan ede­sin, açık­la­ya­sın diye.”7 Biz sana zikri in­dir­dik, yani sün­neti in­dir­dik; in­san­lara in­di­ri­len Kur’ân-ı Kerim’i onunla beyan ede­sin diye, açık­la­ya­sın diye. Do­la­yı­sıyla kay­nak tek­tir. Vah­yin te­za­hür eden iki un­suru var­dır. Bi­risi Kur’ân-ı Kerim’dir, di­ğeri de sün­net­tir. Hepsi de Allah’ın in­dir­me­si­dir. Do­la­yı­sıyla sün­net ile Kitab ara­sında bir çe­lişki yok­tur. Bir­çok ko­nuda ne di­yo­ruz biz; bu Kitab’la, sün­netle sa­bit­tir. Me­sela; na­ma­zın farz oluşu; Kitab’la, sün­net­le­dir. Cuma na­mazı için de öyle di­yo­ruz. Yani bu­rada, hem Kitab dev­re­de­dir, hem sün­net dev­re­de­dir.

Hocam öyleyse “Bir hüküm neden Kur’ân’da geçmez de hadis-i şeriflerde geçer? Bu, Kur’ân’ın eksikliği midir -haşa-?”

Hayır. Onu biz yön­len­di­re­me­yiz. Allah’a din öğ­ret­mek kim­se­nin had­dine de­ğil­dir. Allah nasıl murad ederse o şe­kilde hük­me­der. “وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ” (Allah Teâlâ neyi di­lerse onu hük­me­der). Allah Teâlâ bir şeyi Kur’ân-ı Kerim’de müc­mel ola­rak ifade et­tik­ten sonra Pey­gam­be­rine (s.a.v), bunun de­tayı şudur, di­ye­bi­lir. Hiç­bir mah­suru yok­tur böyle ol­ma­sı­nın. Kur’ân-ı Kerim, ümmü’l-ki­tap­tır, ana ki­tap­tır. Her detay, Kur’ân-ı Kerim’de ol­saydı cilt­ler do­lusu olurdu Kur’ân-ı Kerim. Do­la­yı­sıyla Allah Teâlâ bir müc­mel kitap koy­muş­tur or­taya. Bazen kendi içinde mu­fas­sal­dır. Bazı yön­le­riyle sün­netle mu­fas­sal­dır. Âyet-i ke­ri­mede mu­fas­sal ifa­desi, Kur’ân-ı Kerim’le sı­nırlı değil. Taf­sil edil­miş­tir Kur’ân-ı Kerim. Ya kendi içinde taf­sil edil­miş­tir. Bazı âyet­ler böy­le­dir. Bir yerde müc­mel ola­rak geçen âyet-i ke­rime başka bir yerde daha de­taylı geç­mek­te­dir. Ya da ba­zı­la­rını sün­netle taf­sil etmiş olur Allah Teâlâ. Ona da ka­rı­şa­ma­yız biz. Yani bu kadar önemli bir me­sele neden Kuran’da yok? Onu biz sor­gu­la­ya­ma­yız ki. Onu nasıl beyan etmek murad etti ise Allah Teâlâ öyle yapar. Murad et­ti­ğini O ger­çek­leş­ti­rir. Bizim tâbi olmak zo­run­lu­lu­ğu­muz var­dır. Sor­gu­la­mak so­rum­lu­lu­ğu­muz yok. Niye öyle, niye böyle? Bu bizim işi­miz değil. Hik­me­tini ara­rız. Ama sor­gu­la­ma­yız, sor­gu­la­ya­ma­yız.

Allah (c.c), bil­dir­meyi murad et­tiği şey­le­rin bir kıs­mını Kur’ân-ı Kerim’de beyan et­miş­tir, bir kıs­mını daha de­taylı ola­rak sün­nette beyan et­miş­tir. İşte ze­kâ­tın ve­ril­mesi gibi me­sela. Kur’ân-ı Kerim’de ze­kâ­tın he­sap­lan­mak yönü diye bir şey yok. Emir var: “Na­mazı doğru kılın ve ze­kâtı verin…”8 Namaz nasıl doğru kı­lı­nır?

Ra­sû­lul­lah (s.a.v) öl­çü­sünü ko­yu­yor ve bu­yu­ru­yor ki: “Beni nasıl namaz kılar gör­düy­se­niz öyle namaz kılın.” Demek ki bunun fiilî uy­gu­la­ması Ra­sû­lul­lah’ın uy­gu­la­ma­sında var­dır. İşte Ra­sû­lul­lah (s.a.v), ara­dan çı­ka­rı­lırsa o zaman Hris­ti­yan­lık­taki na­maza dö­nü­şü­yor. As­lında Ya­hu­di­likte de Hris­ti­yan­lıkta da namaz var­dır ve belli erkân ile ya­pı­lır. On­larda da öy­le­dir; yani rükû ve sec­deli bir namaz. On­larda da öy­le­dir, bizde de öy­le­dir. Ama onlar bunu tah­rif et­miş­ler. Bugün ba­zı­la­rı­nın İslam içinde yap­maya gay­ret gös­ter­diği gibi: “salat” ke­li­me­si­nin için­den çıkan bir anlam da dua et­mek­tir. Ha, demek ki dua da ye­ter­li­dir, de­miş­ler­dir. Hris­ti­yan­lık dün­ya­sında bugün namaz ye­rine dua ya­pıl­mak­ta­dır. Bir­kaç tane Ye­hova Şa­hidi gel­mişti bize Hol­landa’da. On­lara sor­dum: “Siz, Allah’ı se­vi­yo­ruz, di­yor­su­nuz. Peki, sev­di­ği­niz Allah’a iba­det ola­rak ne ya­pı­yor­su­nuz?” Bir­bir­le­rine bak­tı­lar, dü­şün­dü­ler, dü­şün­dü­ler ve bir şey bu­la­ma­dı­lar, “Ye­mek­ten önce dua ya­pı­yo­ruz.” de­di­ler sa­dece. Sa­dece dua edi­yor­lar; o da ye­mek­ten önce yap­tık­ları dua. Demek ki na­mazı in­dir­miş­ler, in­dir­miş­ler bu­raya kadar ge­tir­miş­ler.

Geçen bir te­le­viz­yon prog­ra­mında soru-cevap fas­lında bi­rine so­ru­yor kadın: “Hocam, Kur’ân’da namaz var mıdır?” Di­ğeri ce­vap­lı­yor: “Var­dır, ama bugün kı­lı­nan namaz de­ğil­dir.” “Peki, na­sıl­dır?” diye so­runca, “Bu, akılla kı­lı­nan na­maz­dır, dü­şü­ne­rek kı­lı­nır. Do­la­yı­sıyla bunda ab­dest de şart de­ğil­dir.” ce­va­bını ve­ri­yor. İfade aynen böyle. Ge­rek­ti­ğinde ab­dest­siz de ola­bi­li­yor. Böyle bir an­la­yış yani. Batı top­lu­munda dini in­dir­dik­leri se­vi­yeye İslam’ı da in­dirme gay­re­ti­nin bir te­za­hü­rü­dür bun­lar. Bun­dan do­layı sün­net, Kur’ân-ı Kerim’in ko­run­ma­sında bir zırh­tır, ol­mazsa ol­maz­dır. Sün­neti devre dışı bı­rak­mak is­te­yen­le­rin gay­reti Hris­ti­yan­lık­taki bir iba­det an­la­yı­şını top­luma em­poze etmek üze­ri­ne­dir.

Evet, ge­le­lim yine bı­rak­tı­ğı­mız yere Kur’ân-ı Kerim’de namaz on­larca kez zik­re­di­li­yor, em­re­di­li­yor. Zekât da aynı şe­kilde on­larca kez zik­re­di­li­yor, em­re­di­li­yor. Ama bunun nasıl ya­pı­la­ca­ğını Allah Teâlâ, Pey­gam­ber Efen­di­mize bı­ra­kı­yor. Bakın, bu­raya ışık tu­ta­cak bir şey söy­le­ye­ce­ğim size: Ra­sû­lul­lah bu­yu­ru­yor ki: “Allah (c.c), miras tak­si­mini Pey­gam­bere bı­rak­madı, ken­disi tak­sim edi­yor.” Kur’ân-ı Kerim’de miras ko­nu­sunda ve­ri­len detay diğer hu­sus­larda yok. Allah Teâlâ, Ra­sû­lul­lah’a bı­rak­madı mi­ra­sın nasıl tak­sim edi­le­ce­ğini, ken­disi Kur’ân-ı Kerim’de beyan et­miş­tir. Me­sela, miras de­ta­yını na­mazda bu­la­mı­yo­ruz, ze­kâtta bu­la­mı­yo­ruz, oruçta bu­la­mı­yo­ruz, hacda bu­la­mı­yo­ruz. Ama Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz, namaz için “Beni nasıl namaz kılar gör­düy­se­niz öyle namaz kılın.”; hac için, “Hac­cı­nızı nasıl ya­pa­ca­ğı­nızı ben­den öğ­re­nin, ben­den alın.” diyor ve ashab-ı kiram, Ra­sû­lul­lah Efen­di­mizi hacda takip edi­yor, tak­lit edi­yor. Onun gibi ya­pı­yor ve Onun gibi nasıl ya­pı­la­ca­ğını da nak­le­de­rek bize kadar in­ti­ka­line ve­sile olu­yor­lar. Allah hep­sin­den razı olsun.

Muhterem Hocam, bu durumda, Peygamber Efendimizin, Kur’ân-ı Kerim’i açıklayıcı olması gibi teşri‘ yönüyle de dinde asıl olduğunu söyleyebilir miyiz?

Evet, onda hiç şüp­he­niz ol­ma­sın, Benim hiç şüp­hem yok. Ra­sû­lul­lah’ın sün­neti, teşri‘ kay­na­ğı­dır. İba­dette kay­nak ol­duğu gibi hüküm koy­mada da kay­nak­tır. Uy­gu­la­ma­ları var­dır Ra­sû­lul­lah’ın. Yine Kur’ân-ı Kerim’de bu­yu­ru­lu­yor: “Eğer (pey­gam­ber söy­le­me­di­ği­miz) bazı söz­leri bize karşı ken­di­li­ğin­den uy­dur­muş ol­saydı, isnat ede­cek ol­saydı, biz onu ya­ka­lar­dık, gü­cü­müzle kuv­ve­ti­mizle ya­ka­lar­dık. Onun can da­ma­rını, şah da­ma­rını ko­pa­rır­dık, siz­den hiç kimse de bu ya­pa­ca­ğı­mız, uy­gu­la­ya­ca­ğı­mız ce­zayı ondan gi­derme gü­cüne sahip de­ğil­dir.”9 Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın yap­tığı uy­gu­la­ma­lar or­tada, bun­lara karşı her­hangi bir ret ol­ma­dı­ğına göre bu, Efen­di­mi­zin teşri‘ yö­nüne işa­ret eder.

İki kişi Ra­sû­lul­lah’a ge­li­yor, iç­le­rin­den bir ta­nesi söz alı­yor ve diyor ki: “Ya Ra­sû­lal­lah! Biz ara­mız­daki bir me­se­le­nin halli için sana gel­dik, Allah’ın ki­tabı ile ara­mızda hüküm ver.” Bakın, çok önemli bir ifade bu; “Allah’ın ki­ta­bıyla ara­mızda hüküm ver.” Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz, me­se­le­nin ne ol­du­ğunu so­runca söz alan adam devam eder: “Benim oğlum bu ki­şi­nin ya­nında işçi ola­rak ça­lı­şı­yor idi, bunun iş­çi­siydi. Ve bunun ha­nı­mıyla zina etti oğlum. Sonra ben yüz koyun ver­mek şar­tıyla bu­nunla sulh oldum, ba­rış­tık. Fakat ehl-i ilim: “Bu olmaz. Bu zina su­çu­nun ce­zası var, senin oğ­luna bu ce­za­nın uy­gu­lan­ması ve bunun da ha­nı­mına uy­gu­lan­ması ge­re­ki­yor.” de­di­ler. Onun için biz sana gel­dik ya Ra­sû­lal­lah! Allah’ın ki­tabı ile ara­mızda hüküm ver.” Ra­sû­lul­lah’ın söze baş­lar­ken ifa­desi aynen şu şe­kilde: “Ben şimdi ara­nızda Allah’ın ki­ta­bıyla hük­me­di­yo­rum. Yüz tane koyun sana iade edi­le­cek, senin oğ­luna bekâr ol­duğu için yüz değ­nek vu­ru­la­cak ki Kur’ân-ı Kerim’de var bu.” Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz bu söz­ler­den sonra sa­habe-i ki­ram­dan orada bu­lu­nan bir baş­ka­sına dö­nü­yor ve “Ey Üneys! Git bunun ha­nı­mını ko­nuş­tur. Eğer zina su­çunu ikrar ederse onu rec­meyle.” bu­yu­ru­yor­lar. Üneys gi­di­yor ve ka­dına so­ru­yor öyle bir fiil yapıp yap­ma­dı­ğını. Kadın, “Evet, yap­tım.” diyor. Bunun üze­rine ken­di­si­nin Ra­sû­lul­lah ta­ra­fın­dan gö­revli ol­du­ğunu ve rec­metme emri ile gel­di­ğini söy­lü­yor ve onu rec­me­di­yor. Sonra Ra­sû­lul­lah Efen­di­mize dönüp “Ka­dınla ko­nuş­tuk, kadın aynen ikrar etti. Ben de onu rec­met­tim” diyor.

İşte bu, Ra­sû­lul­lah Efen­di­mi­zin bir teş­rii‘dir. Ve bu­rada Ra­sû­lul­lah Efen­di­mi­zin kul­lan­dığı ifade çok önemli: “Ben sizin ara­nızda Allah’ın ki­ta­bıyla hük­me­di­yo­rum.” diyor. Hâl­buki recm ko­nusu Kur’ân-ı Kerim’de geç­mi­yor. Bu kadar önemli bir me­sele Kur’ân-ı Kerim’de niye geç­mez, onun sor­gu­la­ma­sını biz ya­pa­ma­yız ki. Allah öyle teşri‘ etmiş, öyle tak­dir etmiş, böyle hük­met­miş­tir. Nasıl murad ederse, öyle hük­me­der Allah Teâlâ Haz­ret­leri. Bekâr bir ka­dı­nın veya bekâr bir er­ke­ğin zina et­mesi du­ru­munda ce­za­sı­nın yüz değ­nek ol­du­ğunu Kur’ân-ı Kerim’de Nûr Sû­resi’nin baş ta­ra­fında beyan et­miş­tir Allah Teâlâ. Evli bir er­ke­ğin evli bir ka­dınla veya bekâr bir er­ke­ğin evli bir ka­dınla ve­ya­hut evli bir er­ke­ğin bekâr bir ka­dınla zina et­mesi du­ru­munda evli ola­nın hük­münü de Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz beyan et­miş­tir ve bunu da uy­gu­lar­ken “Ben Allah’ın ki­ta­bıyla bunu ya­pı­yo­rum.” de­miş­tir. Do­la­yı­sıyla bu da Kitab’a dâ­hil­dir. Kitab’ın dı­şında bir şey de­ğil­dir. Evet, sün­net, Kur’ân-ı Kerim ile be­ra­ber teşri‘ kay­na­ğı­dır. Kısa ifa­desi budur.

Muhterem Hocam, verdiğiniz örnekler üzerinden Kur’ân-ı Kerim’i anlamada, hükümleri yerine getirmede sünnete kesinlikle ihtiyaç duyduğumuzu anlıyoruz. Peki, Kur’ân-ı Kerim’de ifade edildiği üzere Kur’ân-ı Kerim, “Apaçık bir Kitab”dır.” Bu ifadeyi nasıl anlamalıyız?

Kur’ân-ı Kerim, açık ilâhî bir ki­tap­tır, bu doğ­ru­dur. “Apa­çık” şek­linde meal ve­ri­len ifade nasıl ge­çi­yor Kur’ân-ı Kerim’de? Mübîn diye ge­çi­yor. Mübîn ke­li­mesi, kökü iti­ba­riyle, ayırma ma­na­sına gelir. Yani ger­çek­lerle ger­çek ol­ma­yan­ları ayı­rıcı ma­na­sına kul­la­nı­lır. Daha çok ism-i fâile ism-i mef‘ul ma­nası ve­re­rek “açık­lan­mış bir ki­tap­tır” şek­linde bir anlam öne sü­rü­yor­lar ba­zı­ları. Ama o ifa­dede “açık­la­yıcı bir ki­tap­tır” demek daha doğru olur. Kur’ân-ı Kerim, beyan edici bir ki­tap­tır. Nasıl beyan edi­yor: “Biz sana, zikri inzal ettik, in­san­lara ken­di­le­rine in­di­ri­leni beyan ede­sin, açık­la­ya­sın diye.”10 Yine İslam âlim­le­ri­miz di­yor­lar ki: “Bu­rada “zikir”den murad, sün­net­tir. Bu du­rumda âyet-i ke­rime “Biz, sana ‘sün­net’i in­dir­dik ki in­di­ri­len Kur’ân’ı ‘sün­net’le izah ede­sin diye.” an­la­mın­da­dır.” Do­la­yı­sıyla sün­net de Kur’ân’ı Kerim’i beyan etmek için Allah ta­ra­fın­dan in­di­ri­len bir va­hiy­dir. Sün­ne­tin, Kur’ân-ı Kerim’i beyan et­mesi Kur’ân-ı Kerim’in beyan olun­ma­mış­lı­lı­ğını or­ta­dan kal­dı­rır. Demek ki beyan olun­muş­tur. Neyle beyan olun­muş­tur: “Zikir”le beyan olun­muş­tur. “Zikir” nedir: “Sün­net”tir.

Kur’ân-ı Kerim mu­fas­sal­dır diyen ki­şi­ler, bunu izah etmek için bir sürü ya­zı­lar ya­zı­yor­lar, bir sürü laf­lar edi­yor­lar. Madem Kuran’ı Kerim mu­fas­sal­dır, niye bu kadar şey ya­zı­yor­lar, niye bu kadar laf­lar edi­yor­lar? Demek ki Kur’ân-ı Kerim’in mu­fas­sal­lığı ya kendi için­de­dir ya da sün­netle be­ra­ber­dir. Fazla lafa hacet yok. Öyle Kur’ân bize yeter, deyip bir sürü laf eden­le­rin id­di­a­ları boş id­di­a­dır. Niye laf edi­yor­lar? Bı­ra­kın mil­let oku­sun Kur’ân-ı Kerim’i, bunu ter­cüme eden­ler zaten ter­cüme etmiş, onlar ye­terli bu­lun­sun. Niye her­kes kal­kıp kendi ka­fa­sına göre ter­cüme ya­zı­yor, yine kendi ka­fa­sına göre açık­la­ma­lar ya­pı­yor­lar? Madem Kur’ân-ı Kerim yeter, öy­leyse Kur’ân-ı Kerim’i rahat bı­ra­kın; her­kes oku­sun, an­la­sın. Ama bun­la­rın mak­sadı o değil. Bun­la­rın mak­sadı, Kur’ân-ı Kerim’i tah­rif et­mek­tir. Kur’ân-ı Kerim’deki iba­det kav­ra­mını tah­rif et­mek­tir, or­ta­dan kal­dır­mak­tır.

Muhterem Hocam, bugün bu manada kendilerine saha açıp söylem veya faaliyet geliştiren kimselerin arkasından bakıyoruz ki çok geniş kitleler gidiyor. Bu anlamda fitne tohumları eken kimselere karşı bizlere neler tavsiye edersiniz?

Ön­ce­likle şunu ifade etmek is­te­rim ki tarih bo­yunca da bu ko­nuda yan­lış dü­şünce sa­hip­le­rine rast­la­mak­ta­yız, ancak o yan­lış şey­leri ya­pan­lar da ya Kur’ân-ı Kerim’den veya Pey­gam­ber Efen­di­mi­zin ha­dis­le­rin­den ha­re­ket et­tik­le­rini iddia et­miş­ler­dir. Belki dünya ta­rihi ilk defa bu de­rece, İslam’a sal­dırı gö­rü­yor. Me­sela, Şia’yı dü­şü­nün. Şia, ha­dis­leri sa­dece ehl-i bey­tin ve say­dık­ları bir­kaç sa­ha­be­nin bil­di­ğini iddia edi­yor. Ama sün­neti devre dışı bı­rak­mı­yor. Keza Ha­ri­ci­ler de sün­neti devre dışı bı­rak­mı­yor. Me­sela Mu­te­zile daha çok akla önem ve­ri­yor ama sün­neti dı­şa­rıda bı­rak­mı­yor. Yer yer sün­nete mü­ra­caat edi­yor, kay­nak ola­rak gös­te­ri­yor. Ama şu anda, Kur’ân yeter, diyen ki­şi­le­rin yap­tı­ğını, geç­miş ta­rihte gör­mek müm­kün değil, bu öl­çüde gör­mek müm­kün değil.

Şimdi, so­ru­nuza dö­ne­lim. Bizim tav­si­ye­le­ri­miz Ra­sû­lul­lah’ın tav­si­ye­leri doğ­rul­tu­sunda ola­bi­lir ancak. Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın bir­çok ifa­de­le­rin­den an­la­şıl­dığı şek­liyle söy­le­ye­lim, belki di­rekt ola­rak bu net­likte değil ama ge­nel­den çı­ka­rı­lan, Kur’ân-ı Kerim’de de böyle sün­nette de böyle, in­san­la­rın uy­ması ge­re­ken şey Hak’tır. Hak, in­san­la­rın he­va­sına uymaz. İn­san­lar, Hakk’a uyar­lar, uymak zo­run­da­dır­lar. Ve her­kes gitse de, tek bir kişi ola­rak kalsa bile Hakk’ın ya­nında ol­ması ge­re­kir. Hak da Kur’ân-ı Kerim ve Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın sahih sün­ne­ti­dir. Ve Kur’ân-ı Kerim’den, Ra­sû­lul­lah’ın sahih sün­ne­tin­den kay­nak­la­nan bil­gi­ler­dir. Biz bu yolu takip ede­riz, Allah’ın iz­niyle. Bu yolu takip eden­ler de az de­ğil­dir, bunu da ifade etmek ge­re­kir. Bugün Kur’ân-ı Kerim’e, Ra­sû­lul­lah’ın sün­ne­tine tâbi olan­la­rın sa­yısı sa­yı­sal ola­rak di­ğer­le­rin­den çok çok faz­la­dır; ama son za­man­larda di­ğer­leri biraz gü­rültü çı­ka­rı­yor­lar, ses­leri daha fazla du­yu­lu­yor. Bi­ri­leri de on­lara yar­dım edi­yor bi­le­rek veya bil­me­ye­rek. Medya yar­dım edi­yor, te­le­viz­yon­larda ko­nuş­tu­ru­yor­lar ma­a­le­sef. Ses­leri do­la­yı­sıyla çok çı­kı­yor ama orada bir ger­çek var ki; şu top­lum, bu Müs­lü­man­lar top­lu­luğu, otur­muş bir ya­pıya sa­hip­tir; otur­muş ya­pıda on­ları red­de­den­le­rin sa­yısı, kabul eden­ler­den çok daha faz­la­dır. Ancak boş dur­ma­mak lazım. Böyle otur­ma­mak lazım. Böy­le­dir, dedi diye te­vek­küle işi bı­rak­ma­mak lazım. Ted­bir­leri alıp ondan sonra te­vek­kül etmek ge­re­kir. Bu ted­bir­ler de bil­di­ği­mizi or­taya koy­mak­tır. Hangi im­kân­larla ve ve­si­leyle olursa olsun bil­dik­le­ri­mizi ve doğ­ru­ları or­taya koy­ma­mız ge­re­ki­yor. Bunun için önce ken­di­miz ka­bul­le­nip iç­sel­leş­tir­me­miz lazım. Sonra da baş­ka­la­rına, on­ları im­kân­lar öl­çü­sünde, çağın ver­diği im­kân­lar doğ­rul­tu­sunda ya­pa­bil­di­ği­mizi yap­mak, ulaş­tı­ra­bil­dik­le­ri­mizi ulaş­tır­mak ge­re­ki­yor. Allah mu­vaf­fak etsin deriz Hak yolda olan­lara.

Allah razı olsun hocam.

  1. Nisâ, 4/163. ↩︎
  2. Muhammed, 47/33. ↩︎
  3. Mâide, 5/92. ↩︎
  4. Nisâ, 4/59. ↩︎
  5. Nisâ, 4/80. ↩︎
  6. Hicr, 15/9. ↩︎
  7. Nahl, 16/44. ↩︎
  8. Nûr, 24/56. ↩︎
  9. Hâkka, 69/44-47. ↩︎
  10. Nahl, 16/44. ↩︎