Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Sünnete Tâbi Olmak Mezheplere Tâbi Olmaya Mani midir?

45. Sayı · 2017/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

  • Konunun Çerçevesi

Kitab ve sün­net, İslam’ın iki asıl kay­na­ğı­dır. Gerek âyet-i ke­rî­me­lerde ge­rekse hadis-i şe­rif­lerde Müs­lü­man­la­rın bu iki esasa uy­ma­ları em­re­di­lir, ay­kırı dav­ran­ma­ları zem­me­di­lir. Uyan­la­rın fe­lâha ere­ceği, uy­ma­yan­la­rın hüs­râna uğ­ra­ya­cağı bil­di­ri­lir. Bun­dan do­layı, genel an­lamı ile Kitab ve sün­nete uymak her Müs­lü­man için bir ve­cî­be­dir. Ve yine bun­dan do­layı “Kur’ân’ı reh­ber edin­mek”, “sün­nete tâbi olmak” gibi üst baş­lık­lar her Müs­lü­manı he­ye­can­lan­dı­rır. Bu kav­ram­larda sözün man­tuku alı­nıp icabı ye­rine ge­ti­ril­mek için gay­ret edil­di­ğinde buna karşı söy­le­ne­cek söz ol­ma­dığı açık­tır. Ancak mef­humu alı­nıp bun­dan bazı “tâbi ol­ma­la­rın” dı­şa­rıda bı­ra­kıl­ma­sına kal­kı­şı­lırsa, me­sela, “Sün­nete tâbi em­re­den de­lil­ler, mez­hep­lere tâbi ol­mayı ya­sak­lar.” gibi bir hüküm çı­ka­rı­lırsa orada söy­le­ne­cek söz ola­ca­ğını dü­şü­nü­yo­rum.

  • Sebebi

Özel­likle “sün­nete tâbi olma” gay­ret ve he­ye­canı içinde olan bazı Müs­lü­man­lar, “tâbi olu­na­cak başka şey­ler”in var­lı­ğın­dan ra­hat­sız­lık du­ya­bi­lir ve bu ra­hat­sız­lığa sün­nete it­tibâ hu­su­sun­daki sa­mi­mi­yet­le­rini sebep gös­te­re­bi­lir­ler. Bu saf ve temiz ni­yet­leri biraz da ce­ha­letle bir­le­şince on­ları, “Sün­nete tâbi olun.” em­rin­den, “Mez­hep­lere tâbi ol­ma­yın ve on­ları tak­lit et­me­yin.” gibi bir an­la­yışa bile gö­tü­re­bi­lir. Hatta bunu biraz daha kes­kin­leş­ti­re­rek, “Ra­sû­lul­lah’ın yolu mu, Ebû Ha­nife’nin yolu mu; sün­net mi mez­hep mi?” gibi teh­li­keli bir yol ay­rı­mına ge­ti­re­bi­lir. On­ları buna sevk eden se­bep­ler­den biri ola­rak, bazı ha­dis­lerle bazı mez­hep­le­rin amel et­me­yiş­leri gös­te­ri­le­bi­lir. “Fâ­tiha’sız namaz olmaz.” ha­di­sine rağ­men, İmam Ebû Ha­nife’nin, ce­ma­atle kı­lı­nan na­maz­larda ce­ma­a­tin Fâ­tiha oku­ma­sına lüzum gör­me­mesi ve hatta bunu mek­ruh kabul et­mesi buna örnek ola­rak zik­re­di­le­bi­lir. “Sün­nete tâbi olma” gay­reti ile hadis kay­nak­la­rını mü­ta­laa eden kişi, orada gör­düğü bazı hadis-i şe­rif­leri fıkhî uy­gu­la­mada gö­re­me­di­ğinde -biraz da cahil ce­sa­re­tiyle- mez­hep­le­rin sün­nete uy­ma­dığı şek­linde bir ka­na­ate va­ra­bi­lir.

  • Sünnet ve Mezhepler

Tabi ki “mez­hep­le­rin sün­nete uy­ma­dığı” gibi bir ka­naat, sün­neti, it­ti­fakla ikinci şer‘î delil kabul eden müç­te­hit imam­lara karşı doğ­ru­dan ol­masa da do­laylı ola­rak, ağır bir itham olur. On­la­rın sün­nete bağ­lı­lı­ğını gör­mek için derin araş­tır­ma­lar yap­maya hâcet yok­tur. Dört mez­he­bin Fıkıh ki­tap­la­rın­dan han­gi­sine ba­kı­lırsa gö­rü­le­cek­tir ki onlar, ön­le­rine gelen me­se­leye önce Kitab’dan, sonra sün­net­ten delil ge­tir­meye gay­ret et­miş­ler­dir. Hatta Ra­sû­lul­lah’ın bı­ra­kın söz­le­rini sü­kût­la­rını bile delil say­mış­lar­dır. Onlar, sün­nete tâbi ol­duk­la­rını fiilî ola­rak is­tid­lâl­le­rinde gös­ter­dik­leri gibi kavlî ola­rak da bunun öne­mine vurgu yap­mış­lar­dır.

Ni­te­kim İmam Ebû Ha­nife: “İç­le­rinde hadis tah­sil eden­ler bu­lun­dukça ümmet hayır ve salâh içinde olur, ha­dis­siz ilim talep eder­lerse fe­sada uğ­rar­lar. Allah’ın di­ninde re’y ile ko­nuş­mak­tan sa­kı­nın, mut­laka sün­nete it­tibâ edin, kim sün­ne­tin dı­şına çı­karsa da­lâ­lete düşer.” der.1

İmam Şâfiî: “Bana Ra­sû­lul­lah’tan bir hadis ula­şır da ben onun dı­şında başka bir şeyi delil alır­sam bana hangi gök gölge olur, beni hangi yer taşır?” der.2

İmam Mâlik’in şu teş­bihi ne kadar ma­ni­dar­dır: “Sün­net, Nuh’un ge­mi­si­dir, ona binen kur­tu­lur, bin­me­yen bo­ğu­lur.”3

İmam Ahmed bin Han­bel de: “Ra­sû­lul­lah’ın ha­di­sini red­de­den, uçu­ru­mun ke­na­rın­da­dır.” de­miş­tir.4

Bu söz­le­rin sa­hip­le­ri­nin bi­le­rek sün­nete tâbi ol­ma­ma­ları dü­şü­nü­le­bi­lir mi? Her biri esas iti­barı ile sün­nete tâbi ol­ma­nın vâcib ol­du­ğuna bu şe­kilde vurgu yap­ma­la­rına rağ­men, fürû‘da farklı so­nuç­lara var­ma­ları, sün­neti terk et­tik­leri an­la­mına gel­mez. Me­sela, Ebû Ha­nife’nin, ce­ma­atle kı­lı­nan na­mazda ce­ma­a­tin Fâ­tiha oku­ma­sına gerek ol­ma­dı­ğını söy­le­mesi, onun sün­netle amel et­me­diği an­la­mına gel­mez. Zira o, ilk na­zarda “Fâ­tiha’sız namaz olmaz.” ha­disi ile amel et­me­miş olsa da fet­vası için, “İma­mın kı­ra­ati me’mumun kı­ra­a­ti­dir.” ha­di­sini delil gös­te­re­rek yine de sün­netle amel etmiş ol­mak­ta­dır.

“Mez­hep­le­rin sün­nete tâbi ol­ması” ko­nu­suna, sa­dece bir mez­hebi esas alır, ora­dan ba­kar­sa­nız, diğer mez­hep­le­rin pek çok me­se­lede “sün­nete uy­ma­dığı” so­nu­cuna va­ra­bi­lir­si­niz. Sün­nete uy­ma­dık­ları id­di­ası ile mez­hep­lere karşı tavır alan­la­rın düş­tüğü en büyük hata bu olsa ge­rek­tir: Hadis kay­nak­la­rında gör­düğü ha­dis­le­rin bir kıs­mını fıkıh ki­tap­la­rında gö­re­me­yince, fu­ka­hâ­nın sün­nete uy­ma­dığı, kendi re’y ve iç­ti­hat­la­rını sün­nete ter­cih et­tik­leri veh­mine düş­me­le­ri­dir.

Kötü bir ni­yeti ol­masa da, sırf fu­ka­hâ­nın hangi se­beple böyle dav­ran­dık­la­rını bil­me­di­ğin­den do­layı, bu şe­kilde bir ha­taya düşüp fu­ka­hâya tavır alan­lara karşı, fu­ka­hâyı sa­vun­mak için İbn Tey­miyye, bir ki­tap­çık ka­leme al­mış­tır. Bu eserde, ba­zı­la­rı­nın neden bir takım ha­dis­leri al­ma­dı­ğı­nın ilmî se­bep­le­rini açık­lar. Ki­ta­bın mu­kad­di­me­sinde şu tes­pitte bu­lu­nur: “Şu iyi bi­lin­sin ki, bu ümmet ta­ra­fın­dan kabul gör­müş imam­lar­dan hiç­biri kas­ten -küçük veya büyük hiç­bir me­se­lede- Ra­sû­lûl­lah’ın sün­ne­tine mu­ha­lif dav­ran­maz. Çünkü onlar, Ra­sû­lûl­lah’a it­ti­bâın vâcib ol­du­ğunda, Onun söz­leri hariç her in­sa­nın sö­zü­nün kabul veya red­de­di­le­bi­le­ceği üze­rinde it­ti­fak et­miş­ler­dir. Şayet on­lar­dan bi­ri­nin sahih hadis bu­lu­nan bir me­sele hak­kında farklı bir gö­rüşü varsa, onun bu hu­susta mut­laka bir ma­ze­reti var­dır.”5

Bu ko­nuda, muh­te­rem Mu­ham­med Av­vâme Ho­ca­e­fendi’nin, Eseru’l-Hadîs fî İh­ti­lâfi’l-Fu­kahâ adlı mü­ra­caat edil­mesi ge­re­ken kıy­metli bir eser­dir.

  • Fetva ve Sorumluluk

Dâ­rimî’nin Ubey­dul­lah İbn Ebî Ca‘fer’den mür­sel ola­rak ri­vâ­yet et­tiği bir hadis-i şe­rifte Ra­sû­lul­lah (s.a.v) şöyle bu­yu­rur: “Sizin fet­vaya karşı en cesur ola­nı­nız, ateşe karşı en cesur ola­nı­nız­dır.” Bu hadis-i şe­ri­fin te­si­rini en güzel bir şe­kilde sa­habe-i ki­ramda gör­mek­te­yiz.

Ab­dul­lah ibn Ömer’e bi­risi fetva sor­du­ğunda o, “Git şu in­san­la­rın so­rum­lu­lu­ğunu üst­len­miş emîre, bu so­ruyu onun boy­nuna as.” der ve ilave ederdi: “Bizi ce­hen­neme köprü yapıp üze­ri­miz­den geç­mek is­ti­yor­lar.”

Ab­dul­lah ibn Mes‘ud’un da, “Her so­ru­lana fetva veren mec­nun­dur.” de­diği nak­le­di­lir.6

İşte fet­va­daki bu ağır me­su­li­yet­ten do­layı, ashâb-ı ki­ram­dan iti­ba­ren her müç­te­hit, iç­ti­ha­dına Kitab ve sün­net­ten bir mes­net bul­maya ça­lış­mış­tır.

  • Değerlendirme

“Sün­netle amel etmek” ve “ona tâbi olmak”tan mak­sat, ya­pı­lan işin sün­net­ten bir de­lili ol­ması de­mek­tir; yoksa bir in­sa­nın hadis kay­nak­la­rında yer alan bütün ri­vâ­yet­lerle amel et­mesi demek de­ğil­dir. “Sün­nete tam bağ­lı­lık” sözü, Ra­sû­lul­lah’a mu­hab­be­tin bir ifa­desi ola­rak her Müs­lü­manı he­ye­can­lan­dırsa da vâ­kı­ada bir in­sa­nın, sün­nette vârid olan­la­rın ta­mamı ile aynı anda amel et­mesi müm­kün de­ğil­dir. Çünkü bazı ko­nu­larda bir­bi­rin­den farklı hü­küm­ler ifade eden ri­vâ­yet­ler bu­lun­mak­ta­dır. Bu ri­va­yet­le­rin var­lık se­bebi müs­ta­kil bir ma­kale ko­nusu ol­du­ğun­dan, şim­di­lik bir­kaç örnek ver­mekle ye­ti­ne­ce­ğiz. Me­sela:

  1. Uykunun, abdesti bozması

Bu ko­nuda üç ri­vâ­yet bu­lun­mak­ta­dır. Bi­rin­ci­sine göre uy­ku­nun azı da çoğu da ab­desti boz­maz. Delil ola­rak şu ha­dise nak­le­di­lir: İbn Abbas bir gece tey­zesi, Pey­gam­ber Efen­di­miz’in ha­nımı, muh­te­rem an­ne­miz, Hz. Mey­mûne’ye mi­sa­fir olur. O gece, Ra­sû­lul­lah (s.a.v) kal­kar ve on üç rekât namaz kı­la­rak tek­rar yatar ve uyur. Uyu­duğu nefes alış­ve­ri­şin­den an­la­şı­lır. Daha sonra ve Hz. Bilal gelir, Pey­gam­be­ri­miz’i na­maza kal­dı­rır. Ve Pey­gam­be­ri­miz -uy­ku­dan kalk­ma­sına rağ­men- ab­dest al­ma­dan na­ma­zını kılar.

İkinci ri­vâ­yete göre uy­ku­nun azı da çoğu da ab­desti bozar. Çünkü Ra­sû­lul­lah (s.a.v), “Otu­ra­ğın bağı iki göz­dür, kim uyursa ab­dest alsın.” bu­yur­mak­ta­dır.

Üçün­cü­süne göre sa­dece uza­nıp ya­tarsa ab­dest bo­zu­lur. Çünkü İbn Abbas (r.a) bir de­fa­sında Ra­sû­lul­lah (sav)’ın sec­dede iken uyu­du­ğunu se­sin­den fark etti. Sonra kal­kıp namaz kıl­dı­ğını gördü, (bunun üze­rine İbn Abbas) “Ya Ra­sû­lal­lah, uyu­du­nuz.” dedi. O (s.a.v) da, “Ab­dest sa­dece uza­nıp ya­ta­rak uyu­yana ge­re­kir, zira o zaman maf­sal­lar gev­şer.” bu­yurdu.7

  1. Namazda kahkaha ile gülmenin abdesti bozması

Bir ha­di­sinde Ra­sû­lul­lah (sav), “Kim kah­kaha ile gü­lerse ab­des­tini de na­ma­zını da iade etsin.”8 bu­yur­mak­ta­dır. Bir başka ri­vâ­yette ise, “Gül­mek, na­mazı bozar ab­desti boz­maz.” bu­yu­rur.9

  1. Cuma namazı için gusül

Bir ha­diste, “Cuma günü gusül almak bülûğ ça­ğına gelen her­kese vâ­cip­tir.”10 buy­ru­lur­ken başka bir ri­vâ­yette, “Cuma günü kim ab­dest alırsa pek âlâ, pek güzel; kim de gusül alırsa bu daha fa­zi­let­li­dir.” buy­rul­mak­ta­dır.11

  1. Hacamat yapanın ücret alması

İbn Abbas (r.a)’ın ri­vâ­ye­tine göre, Ra­sû­lul­lah (s.a.v), ha­ca­mat yap­tırdı ve ya­pana üc­re­tini verdi. Bir başka ri­vâ­yette Efen­di­miz (s.a.v), “Ha­ca­mat­çı­nın ka­zancı ha­bis­tir (helal de­ğil­dir).” bu­yurdu.12

  • Sonuç

Bu ne­vi­den daha pek çok misal ge­ti­ri­le­bi­lir. Bu tür farklı ri­vâ­yet­le­rin aynı anda her bi­riyle amel etmek müm­kün ol­ma­dı­ğın­dan, mez­hep imam­ları, bi­rini ter­cih etme yo­luna git­miş­ler­dir. Onlar böyle yap­makla belki ri­vâ­yet­ler­den bi­rini terk edi­yor ol­sa­lar da13 yine de “sün­netle amel etmiş” olu­yor­lardı. O gün on­la­rın ye­rinde kim olsa böyle yap­mak zo­runda idi. Mez­hep­le­rin sün­net­ten de­lil­leri, sıh­hat de­re­ce­leri açı­sın­dan ten­kit edi­lip bazı ko­nu­lar­daki de­lil­le­ri­nin zayıf ol­duğu ileri sü­rülse de, “sün­netle amel et­me­dik­leri” gibi bir ge­nel­leme asla doğru olmaz. Do­la­yı­sıyla dört mez­hep­ten bi­rine uymak “sün­net”i terk etmek değil, sün­nete tâbi ol­ma­nın bir par­ça­sı­dır. Bu yüz­den “sün­nete tâbi olma”nın öne­mine gös­te­ri­len has­sa­si­yet­ten, mez­hep­le­rin ha­disle amel et­me­diği ve bu yüz­den “mez­hep­lere tâbi olma”nın caiz ola­ma­ya­cağı gibi bir sonuç çı­kar­mak asla isa­betli olmaz.

* Yrd. Doç. Dr., Fatih Sultan Mehmet Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi İslam Hukuku Anabilim Dalı.

  1. Muhammed Avvâme, Eseru’l-Hadîs Fî İhtilâfi’l-Fukahâ, Matbaat-i Muhammed Hâşim el- Ketbî, 1978, s. 9. ↩︎
  2. Avvâme, a.g.e., s. 10. ↩︎
  3. Avvâme, a.g.e., s. 10. ↩︎
  4. Avvâme, a.g.e., s. 10. ↩︎
  5. İbn Teymiyye, Raf‘u’l-Melâm an Eimmeti’l- A‘lâm, el-Mektebü’l-İslâmî, Beyrut-Dimaşk, 5. baskı, 1398 h., s. 10. ↩︎
  6. el-Münâvî, Feydu’l-Kadîr Şerhu’l-Câmii’s-Sağîr, Dâru’l-Fikr, 2. baskı, 1979, 1/158. ↩︎
  7. Abdullah ibn Yusuf ez-Zeyleî, Nasbu’r-Râye, 4. baskı, 1/44-46. ↩︎
  8. Zeyleî, a.g.e., 1/47. ↩︎
  9. Zeyleî, a.g.e., 1/53. ↩︎
  10. Zeyleî, a.g.e., 1/86. ↩︎
  11. Zeyleî, a.g.e., 1/88. ↩︎
  12. Zeyleî, a.g.e., 4/134. ↩︎
  13. Az yukarıda da ifade ettiğimiz gibi, rivayetlerin bazılarının terk edilmesi bir takım sebeplere binaen olup bu mevzu müstakil bir makale konusudur. ↩︎