Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

İslam Şeriatının İkinci Kaynağı Sünnet

45. Sayı · 2017/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Bis­mil­la­hir­rah­mâ­nir­ra­him

El­hamdü lil­lahi rab­bil âle­mîn ves­sa­lâtü ves­se­lâmü ala sey­yi­dinâ mu­ham­me­din ve âlihi ve sah­bihî ec­maîn.

Sün­net lü­gatte, gi­di­len yol de­mek­tir. Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın ri­sâ­let ha­ya­tında in­san­lığa gös­ter­diği hi­da­yet yo­lu­dur.

Bu hi­da­yet yolu, Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın söz­leri, fi­il­leri (yap­tığı işler) ve tak­rir­le­ri­dir. Tak­rir, sa­habe ta­ra­fın­dan söy­le­nen söz­lere ve ya­pı­lan iş­lere, bun­ları duy­duğu ve bil­diği halde ses çı­kar­ma­ya­rak olur ver­miş ol­ma­sı­dır.

Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın kavlî, fiilî ve tak­rirî şek­linde tak­sim edil­miş sün­neti, mü­te­vâ­tir, meş­hur ve âhad haber diye üç kısma ay­rı­lır. Mü­te­vâ­tir, yani yalan üzere bir­leş­me­leri müm­kün ol­ma­yan çok sa­yıda sa­ha­be­nin, on­lar­dan sonra aynı şart­ları hâiz, ta­biîn ve tebe-i ta­bi­î­nin nak­let­tik­leri sün­net­ler­dir. Mü­te­vâ­tir sün­net ke­sin­lik ge­rek­tir­di­ğin­den in­kârı ve reddi, küfrü ge­rek­ti­rir.

Bu­rada as­lo­lan, sün­net hangi ne­vi­den olursa olsun, kesin ola­rak Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’a ula­şı­yorsa, ona ba­kıl­ması, ona dik­kat edil­mesi ge­re­kir. Çünkü Allah Teâlâ, Ra­sûlü için, “Onun em­rine ay­kırı dav­ra­nan­lar baş­la­rına bir bela gel­me­sin­den veya ken­di­le­rine çok elemli azap isa­bet et­me­sin­den sa­kın­sın­lar.”1 bu­yur­mak­ta­dır. Öyle âhad haber olur ki, ba­kar­sın, o, Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’a kesin ola­rak ula­şır da kişi bunu fark ede­mez. Onun için sün­net hu­su­sunda her zaman dik­kat üzere olmak la­zım­dır.

Sün­net, Kur’ân-ı Azîmü’ş-şan’dan sonra İslam di­ni­nin ikinci kay­na­ğı­dır. Bu hu­susla il­gili ola­rak Cenab-ı Hak, “Biz Kur’ân’ı sana in­dir­dik ki, sen in­san­lara neyin in­di­ril­di­ğini açık­la­ya­sın.”2 bu­yur­muş­tur. Kur’ân’ı açık­lama va­zi­fesi, bu ve em­sali ayet-i ke­ri­me­lerle Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın sün­ne­tine bı­ra­kıl­mış­tır.

Sün­ne­tin ne demek ol­du­ğu­nun an­la­şıl­ması için de, o sün­ne­tin sa­hi­bini çok iyi ta­nı­mak ge­re­kir. Kur’ân’ın açık­lan­ma­sı­nın Ona bı­ra­kıl­mış ol­ması, Onun Allah Teâlâ ta­ra­fın­dan ri­sâ­let için se­çil­miş, fev­ka­lade üstün ka­bi­li­yet­lerle do­na­tıl­mış ol­ma­sın­dan ileri gel­mek­te­dir. Kur’ân Onun etine, ke­mi­ğine, ak­lına ve gön­lüne si­lin­me­ye­cek tarzda nak­şe­dil­miş, Ondan ay­rıl­maz bir parça ha­line gel­miş­tir.

Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın ola­ğa­nüstü ka­bi­li­ye­tini, ak­lı­nın ke­mâ­lini, be­de­nen, li­sa­nen ve ruhen nasıl yüce me­zi­yet­lere sahip ol­du­ğunu, ilahî vahye nasıl hazır hale ge­ti­ril­di­ğini an­la­mak için, Onun ha­ya­tına ve ye­tiş­tiği or­tama göz atıl­ması lazım ki, Onun sı­ra­dan bi­risi ol­ma­dığı an­la­şıl­sın.

Bir defa O, en üstün bir ne­sebe sa­hipti.

“Ra­sû­lul­lah (s.a.v) bir gün min­bere çıktı ve “Ben kimim?” diye sordu. Ora­da­ki­ler, “Sen Allah’ın Ra­sû­lü­sün.” de­di­ler. Sonra O, “Ben Ab­dul­mut­ta­lib’in oğlu Ab­dul­lah’ın oğlu Mu­ham­med’im. Allah, mah­lû­kâtı ya­rattı, beni on­la­rın ha­yır­lı­sı­nın ta­ra­fına koydu. Sonra on­ları iki gu­ruba ayırdı. Beni ha­yırlı olan ta­rafa koydu. Sonra on­ları ka­bi­le­lere ayırdı. Beni ka­bile ba­kı­mın­dan ha­yırlı ola­nı­nın içine koydu. Sonra on­ları ev­lere ayırdı. Beni ev ba­kı­mın­dan ha­yırlı ola­nın içine koydu. Ben ev ba­kı­mın­dan sizin ha­yır­lı­nı­zım. Ben nefis ba­kı­mın­dan sizin ha­yır­lı­nı­zım.” bu­yurdu.3

Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz (s.a.v) yetim ola­rak bü­yüdü. Bu ye­tim­lik, Onu ha­ya­tın bütün zor­luk­la­rına, çi­le­le­rine karşı di­re­ne­cek, da­ya­na­cak ve kar­şı­la­şa­bi­le­ceği bütün müş­ki­lât­ları aşa­bi­le­cek bir se­ci­yeye ulaş­tırdı. Kur’ân ile Ona yük­le­ne­cek şer‘î ahlâk da zaten maddî ve ma­nevî yön­den sağ­lam bir ta­bi­a­tın üze­rine inşa edi­le­bi­lirdi.

Göğsü ya­rı­lıp üm­me­tiyle tar­tıldı.

“Biz senin göğ­sünü açıp (ri­sâ­let nuru ile) ge­niş­let­me­dik mi? Be­lini büken yü­künü sen­den alıp at­ma­dık mı.”4 Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın göğsü ya­rı­la­rak ma­nevî ame­li­yata tabi tu­tuldu. Böy­lece vahye hazır hale ge­ti­rildi. Ken­di­sine manen ağır­lık veren ve ka­bi­li­ye­ti­nin te­â­lî­sine mâni olan un­sur­lar ondan alındı.

Bu ame­li­ya­tın son­ra­sını Ra­sû­lul­lah (s.a.v) şöyle an­la­tır: “Mi­kail, Ceb­rail’e: “Onu üm­me­tin­den on kişi ile tart.” dedi. Beni on­larla tarttı. Ben on­lar­dan ağır gel­dim. “Onu üm­me­tin­den yüz kişi ile tart.” dedi. Beni on­larla tarttı. Ben yine on­lar­dan ağır gel­dim. “Onu üm­me­tin­den bin kişi ile tart.” dedi. Beni on­larla tarttı. Ben on­lar­dan da ağır gel­dim. Bunun üze­rine: “Artık onu tart­mayı bırak. Val­lahi, onu bütün üm­me­tiyle tar­ta­cak olsan yine de o ağır gelir. dedi.”5

O, en üstün akla sa­hipti.

Ra­sû­lul­lah (s.a.v), en üstün bir akla sa­hipti. O, şöyle bu­yurdu: “Val­lahi, ben önüm­den gör­dü­ğüm gibi ar­kam­dan da öyle gö­rü­rüm.”6 Ayşe Va­li­de­miz (r.anha), “Ra­sû­lul­lah, ışıkta gör­düğü gibi ka­ran­lıkta da öyle gö­rürdü.”7 de­miş­tir.

Tâ­bi­î­nin hü­ke­mâ­sın­dan Vehb b. Mü­neb­bih, “Ra­sû­lul­lah (s.a.v) akıl ba­kı­mın­dan in­san­la­rın en üs­tünü, fikir ba­kı­mın­dan en fa­zi­let­li­siydi. Oku­du­ğum ki­tap­la­rın ta­ma­mında şunu gör­düm: Dün­ya­nın ba­şın­dan yı­kı­lı­şına kadar, Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın ak­lı­nın ya­nında diğer in­san­lara ve­ri­len akıl, dün­ya­daki kum ta­ne­cik­le­rin­den ancak bir ta­nesi ka­dar­dır.” de­miş­tir.8

O, fe­sa­hat ve be­la­gat sa­hi­biydi.

O, fasih Arap­çayla sü­tan­ne­si­nin ya­nında ta­nıştı. Mekke’de ileri de­re­cede şi­fahî ola­rak Arap ede­bi­ya­tına şahit ol­du­ğunu İmruü’l-Kays’ın şu bey­tini oku­ma­sın­dan an­lı­yo­ruz:

Sana bil­me­dik­le­rini, gün­ler or­taya çı­ka­ra­cak.

Azık­la­yıp gön­der­me­dik­le­rin, sana ha­ber­lerle ge­le­cek.

Bu şiiri, ta­salı ol­duğu za­man­larda sağ eli­nin par­ma­ğını, sol eli­nin içine vu­ra­rak te­ren­nüm ederdi. Ken­di­sine ce­vâ­miu’l-kelim (özlü ve toplu söz söy­leme) ihsan edil­mişti.9 Onun hadis-i şe­rif­le­rini oku­yan­lar, uzun izah­larla ifade edil­mesi ge­re­ken­leri, Onun nasıl iki ke­lime ile özet­le­di­ğini gö­re­cek­ler­dir. Bütün bun­lar­dan, Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın Arap di­li­nin fe­sa­hat ve be­la­ga­tine aşina kı­lın­dı­ğını da an­lı­yo­ruz.

Ona vahiy, Hira Dağı’nda in­zi­va­day­ken geldi.

Ye­tiş­tiği Hicaz böl­ge­sinde mek­tep, med­rese na­mına bir şey bu­lun­mu­yordu. Ken­disi okuma yazma bil­mi­yordu. Zaten ken­disi de ümmî bi­ri­siydi. İn­san­lar­dan bir ho­cası da yoktu. O böl­gede âlim şöyle dur­sun, okuma yazma bi­len­le­rin sa­yısı dahi par­makla gös­te­ri­le­cek kadar azdı. Onun öğ­re­til­mesi, ter­biye edil­mesi in­san­lar ta­ra­fın­dan değil, bi­zâ­tihî Allah Teâlâ ta­ra­fın­dan ol­muş­tur. İlahî ema­ne­tin ken­di­sine tevdî edilme za­manı yak­la­şınca Onu bir yal­nız­lık hissi kap­ladı. Hira Dağı’nda in­zi­vaya çe­kildi. Hira Dağı’ndaki bu in­ziva ha­ya­tıyla, içini dünya ve için­de­ki­ler­den arın­dırdı. Bu hâl, Onu derin bir fikir ve gönül en­gin­li­ğine ulaş­tırdı.

Ceb­rail (a.s.), Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın ha­beri ol­ma­dığı, bil­me­diği ve böyle bir şey bek­le­me­diği, Onun ira­desi ve is­teği dı­şında ilk vahyi ge­tir­diği zaman Ona, “Oku.” dedi. O da: “Ben okuma bil­mem.” de­yince, Ceb­rail (a.s.), Pey­gam­be­ri­mizi (s.a.v) iki aguşu ara­sına ala­rak ta­kati ke­si­lin­ceye kadar sıktı. Ve bı­raktı. Yine, “Oku” dedi. O, “Ben okuma bil­mem.” de­yince tek­rar ta­kati ke­si­lin­ceye kadar sıktı. Yine Ona, “Oku.” dedi. “Ben okuma bil­mem.” de­yince yine onu aguşu ara­sına ala­rak sıktı ve bı­raktı.10

Bu­hari’deki bu ri­va­yette, Ceb­rail (a.s.)‘in onu son sı­kı­şında “Ta­ka­tim ke­si­lin­ceye kadar” ifa­desi bu­lun­ma­mak­ta­dır. Yani Ceb­rail (a.s.)’in, Onun ta­ka­tini kes­meye daha gücü yet­medi. Bu ri­va­yete bi­naen, daha işin ba­şında Onun ka­bi­li­yeti vahyi Ona ta­şı­yan me­lek­ten daha üstün hale geldi. Böy­lece o gök­le­rin ve yerin al­mak­tan im­tina et­tiği ilahî ema­neti, al­maya li­ya­kat kes­bet­miş oldu.

Ona, bütün pey­gam­ber­le­rin hi­da­yet yo­luna uy­ması em­re­dildi.

Allah Teâlâ, En‘am Su­re­sinde on sekiz pey­gam­be­rin adını sa­ya­rak on­lara hi­da­yet et­ti­ğini, bu pey­gam­ber­le­rin ba­ba­la­rın­dan, ço­cuk­la­rın­dan ve kar­deş­le­rin­den ba­zı­la­rına da hi­da­yet edip on­ları seç­ti­ğini beyan et­tik­ten sonra Pey­gam­be­ri­mize (s.a.v), “İşte o pey­gam­ber­ler, Allah’ın hi­da­yet et­tiği kim­se­ler­dir. Sen de on­la­rın hi­da­yet yo­luna uy.“11 bu­yur­muş­tur. O pey­gam­ber­le­rin hi­da­yet yolu da, on­la­rın iman ve güzel ah­lâkta takip et­tik­leri yol­dur.

Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v), “Ben me­kâ­rim-i ah­lâkı ta­mam­la­mak için gön­de­ril­dim.” bu­yur­muş­tur. Ta­mam­lan­ması icap eden bir şey, el­bette ki eksik de­mek­tir. Pey­gam­ber­ler dâhil bütün in­san­lık bu ah­lâkta eksik hal­deydi. İşte o ek­siği Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz (s.a.v) ta­mam­la­mış­tır.

O pey­gam­ber­le­rin kimi züht, kimi iffet, kimi sabır, kimi cö­mert­lik, kimi şe­caat, kimi ada­let, kimi şükür, kimi sıdkta ileri git­mişti. Hü­lasa, bu pey­gam­ber­le­rin her biri me­kâ­rim-i ah­lâ­kın bi­rinde te­ma­yüz et­mişti. Ra­sû­lul­lah (s.a.v) ise bu ah­lâk­la­rın ta­ma­mını ken­dinde top­la­ya­rak huluk-ı azîm sa­hibi ol­muş­tur. Cenab-ı Hak da Onun hak­kında, “Ha­bi­bim mu­hak­kak ki sen yüce bir ahlâk üze­re­sin.”12 bu­yur­muş­tur.

Ra­sû­lul­lah (s.a.v) da: “Beni Rab­bim edep­len­dirdi. Edep ve ter­bi­yemi de en güzel su­rette yaptı.” bu­yur­muş­tur. Kur’ân-ı Kerim’in bi­rinci mu­ha­tabı Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz’dir. Allah Teâlâ’nın mu­ra­dını da en iyi bilen O’dur. O, Kur’ân-ı Kerim’e, Allah Teâlâ’nın em­ret­tiği ve Onun murad et­tiği şe­kilde inandı, ya­şadı ve ahlâk ha­line ge­tirdi. Ya­şa­yıp ahlâk ha­line ge­tir­me­diği hiç­bir hüküm bı­rak­madı. Em­re­di­len­leri yaptı. Neh­ye­di­len­ler­den sa­kındı ve sa­kın­dırdı. Üm­me­tine güzel bir nu­mûne oldu. Bir üm­me­tin kı­ya­mete kadar ih­ti­yaç du­ya­cağı bütün me­sâ­ili teb­liğ etti.

Ayşe Va­li­de­miz (r.anha)’e Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın ah­lâ­kın­dan so­rul­du­ğunda: “Allah Teâlâ’nın Kur’ân’daki: “Mu­hak­kak ki sen yüce bir ahlâk üze­re­sin.”13 sö­zünü oku­maz mı­sı­nız? Onun ah­lâkı, Kur’ân’ın ah­lâ­kıydı.”14 de­miş­tir.

Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz (s.a.v), Kur’ân nazil ol­dukça, gelen ayet­le­rin her bi­rini ta­zesi ta­ze­sine öğ­re­ni­yor, sı­cağı sı­ca­ğına kav­rı­yor, onu akıl, gönül ve vücut ay­na­sına nak­şe­di­yordu. “Oku!” em­ri­nin bu­lun­duğu ayet-i ke­ri­me­ler­den sonra inzâl olan su­re­deki, “Şüp­he­siz biz senin üze­rine (ta­şın­ması) ağır bir söz ata­ca­ğız. (in­di­re­ce­ğiz).”15 ve “Rab­bi­nin adını an, bütün mâ­si­vâ­dan (Allah’tan başka her şey­den) kop ve Ona dön (ki­lit­len ki, O da seni ken­di­sin­den başka her şey­den kes­sin.)”16 ayet­le­riyle bir­likte ne­fes­leri kesen, ne­fis­leri ezen, be­den­leri çö­ker­ten, de­ve­leri dahi inzâl anında yere yığan, soğuk mev­sim­lerde inzâl anında buz gibi ter­ler dök­tü­ren vah­yin ağır­lı­ğına mu­ha­tap oldu. Allah Teâlâ, ne­bî­sini, gece ve gün­düz farklı va­zi­fe­lerle yü­kümlü tuttu. Ona böy­le­sine ağır va­zi­fe­leri yük­le­ye­rek Onu adım adım ke­mâ­lâta ulaş­tırdı. Gö­rül­mek­te­dir ki, Kur’ân Onu bir hamur gibi yo­ğurdu. Kendi ka­lı­bına döktü. O yü­rü­yüp ha­re­ket eden canlı bir Kur’ân ha­line ge­lir­ken, Kur’ân-ı Azîmü’ş-şân can­sız bir levh-i mah­fûz­dan, canlı bir levh-i mah­fûza in­ti­kal etmiş oldu.

Pey­gam­ber Efen­di­miz dinî ve dün­yevî yön­den ke­mâ­lât ve fa­zi­let­le­rin ta­ma­mını, bütün pey­gam­ber­lerde, ev­liya ve as­fi­yada bu­lu­nan ah­lâk­ları, daha yük­sek bir se­vi­yede ken­dinde cem etti. Bütün bu ke­mâ­lât­larla teç­hiz edi­len Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın din hu­su­sunda yan­lış yapma ih­ti­mali or­ta­dan kalk­mış oldu.

  1. Nûr, 24/63. ↩︎
  2. Nahl, 16/44. ↩︎
  3. Tirmizi, 5-543; Kenzü’l-Ummâl, 11-415. ↩︎
  4. İnşirâh, 94/1-3. ↩︎
  5. Hasâis-i Kübra, 1-96; Âcûri, 3-1422. ↩︎
  6. Müslim, 1-139. ↩︎
  7. eş-Şifâ bi Ta‘rîfi Hukuki’l-Mustafâ, 1-163. ↩︎
  8. a.g.e., 1-162. ↩︎
  9. Müslim, 1-372. ↩︎
  10. Buhâri, 1-7. ↩︎
  11. En‘am, 6/90. ↩︎
  12. Kalem, 68/4. ↩︎
  13. Kalem, 68/4. ↩︎
  14. Müsned-i Ahmed, 41-148. ↩︎
  15. Müzzemmil, 73/5. ↩︎
  16. Müzzemmil, 73/8. ↩︎