Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Bindiğimiz Dalı Kesmek: Hadisleri İnkâr Etmek

45. Sayı · 2017/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Özel­likle son se­ne­lerde yeni bir moda baş­ladı: Hadis-i şe­rif­leri top­tan veya kıs­men inkâr. Bu iddia sa­hip­le­ri­nin de ço­ğun­lukla hadis il­miyle hiç uğ­raş­ma­mış kim­se­ler ol­duğu gö­rül­mek­te­dir. Bun­la­rın çoğu hiç hadis usûlü ve hadis ta­rihi oku­ma­mış, bu ilim­ler­den na­si­bini al­ma­mış kim­se­ler­dir.

Eğer bu kim­se­ler hadis ta­ri­hini oku­muş ol­sa­lardı İmam Bu­hârî (r.a) başta olmak üzere âlim­le­rin, ha­dis­leri, âdeta kılı kırk ya­ra­rak top­la­dık­la­rını, sonra tek­rar tek­rar sağ­lam bir süz­geç­ten ge­çi­re­rek eser­le­rine al­dık­la­rını gö­rür­lerdi.

Ha­dis­leri nasıl bir emekle top­la­dık­la­rını bil­me­den, tek bir cüm­leyle ko­layca top­tan veya kıs­men inkâr etmek her şey­den önce ule­mâ­nın bu eme­ğine saygı duy­ma­mak­tır.

Âlimlerin rivâyetlerdeki titizliği

Su­ri­yeli mer­hum âlim Ab­dül­fet­tâh Ebû Gudde Hoca Efendi, Sa­fa­hât min Sabri’l-Ulemâ alâ Şe­dâ­idi’l-İlm ve’t-Tah­sîl isimli ese­rinde hadis âlim­le­ri­nin, bir ha­disi, hatta bazen ha­dis­teki bir ke­li­meyi doğru bir şe­kilde yaz­mak için ne zor­luk­lara kat­lan­dık­la­rına dâir bir­çok örnek verir. Bun­lar­dan ba­zı­ları şöy­le­dir:1

Tâ­biîn âlim­le­rin­den Ebu’l-Âliye (ö. h. 93) şöyle de­miş­tir:

“Biz Basra’da Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ın as­hâ­bın­dan ri­vâ­yet edi­len bir hadis du­yar­dık. Fakat içi­miz rahat etmez, on­la­rın ağ­zın­dan duy­mak için bi­ne­ği­mize atlar, tâ Me­dine’ye gi­der­dik.”

Yine tâ­biîn âlim­le­rin­den Saîd b. Mü­sey­yeb (ö.h. 94) şöyle de­miş­tir:

“Ben tek bir ha­disi öğ­ren­mek için gün­lerce yol­cu­luk ya­par­dım.”

Başka bir tâ­biîn âlimi, ilim ve tak­vâ­sıyla meş­hur İmam Şaʻbî (ö.h. 103) üç hadis duy­muş, belki Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’la gö­rüş­müş bi­ri­sini görür de bu ha­dis­leri so­ra­rım, ümi­diyle Kûfe’den kal­kıp Mekke’ye se­ya­hat et­miş­tir.

Yine tâ­biîn âlim­le­rin­den Hasan el-Basrî ve Mes­rûk’un bir hadis değil sa­dece bir ke­li­me­nin doğru şek­lini öğ­ren­mek için se­ya­hat et­tik­leri ri­vâ­yet edil­miş­tir.

Cerh ve Taʻdîl

“Cerh ve Taʻdîl” isimli bir ilim dalı var­dır. Bu ilim, İslam ilim ge­le­ne­ğine ait olup başka hiç­bir kül­türde yok­tur.

Bu ilim sa­ye­sinde hadis nak­le­den­le­rin dinî ve ilmî eh­li­yet­leri, do­la­yı­sıyla ri­vâ­yet­le­ri­nin sağ­lam­lığı or­taya çı­ka­rı­lır. Böy­lece ri­vâ­yeti kabul edi­le­cek veya red­de­di­le­cek râ­vi­ler tes­pit edi­lir. Buna göre de hadis-i şe­rif­le­rin sahih olanı za­yı­fın­dan ay­rı­lır, uy­durma ri­vâ­yet­ler tes­pit edi­lir ve hadis-i şe­rif­ler­den ayık­la­nır.

Uydurma rivâyetlerin hadis diye zikredilmesi

Hadis-i şe­rif­leri inkâr eden­ler sa­dece Kur’ân-ı Kerîm’i re­fe­rans alır­lar. Sanki hadis-i şe­rif­ler Kur’ân’a uy­mu­yor­muş, Kur’ân’la ça­tı­şı­yor­muş iz­le­nimi bı­ra­kır­lar. Hatta bazen bu kim­se­le­rin, hadis âlim­leri ta­ra­fın­dan mevzû (uy­durma) ol­duğu tes­pit edil­miş bir sözü, te­le­viz­yon ek­ran­la­rında veya ga­ze­te­lerde “hadis” diye zik­re­de­rek in­san­ları ya­nılt­tık­ları gö­rü­lür. Onlar, bu uy­durma söz­leri ak­ta­rır­ken, kas­ten Sahîh-i Bu­hârî ve Sahîh-i Müs­lim gibi en sağ­lam hadis ki­tap­la­rını da araya sı­kış­tı­rır­lar. Bu yolla, sanki uy­durma söz­ler, bu iki temel hadis kay­na­ğında var­mış gibi bir iz­le­nim oluş­tur­maya ça­lı­şır­lar. Bu üs­lûpla hem ce­hâ­let­le­rini or­taya ko­yar­lar hem de id­di­a­la­rını işin ba­şında çürük bir temel üze­rine otur­tur­lar. Yani id­di­a­ları bir araş­tır­maya da­yan­ma­dığı gibi, hadis âlim­le­rine de do­laylı ola­rak if­tira atmış olur­lar.

Ha­dis­ler ne zaman top­landı?

Bu kim­se­ler, İmam Bu­hârî (r.a) ve İmam Müs­lim (r.a) gibi hadis âlim­le­ri­nin vefat ta­rih­le­rine ba­ka­rak ha­dis­le­rin Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v)’den iki-üç asır sonra ya­zıl­maya baş­lan­dı­ğını, do­la­yı­sıyla tah­rife ve bo­zul­maya maruz kal­dı­ğını iddia eder­ler. Oysa Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v) ha­yat­tay­ken 52 sa­hâ­bî­nin hadis-i şerif yaz­dığı, 151 tâ­biîn âli­mi­nin de on­lar­dan bu hadis-i şe­rif­leri alıp yaz­dık­ları bi­lin­mek­te­dir. Zaten ha­dis­le­rin dev­let eliyle top­lan­ması da hicrî 99 yı­lında Ha­life Ömer b. Ab­dü­la­ziz’in eliyle ger­çek­leş­miş, bazı tâ­biîn âlim­leri de bu işle gö­rev­len­di­ril­miş­tir.

Kur’ânî bir hayat olur mu?

Peki, sa­dece Kur’ân-ı Kerîm’e da­ya­na­rak İslam’ı ya­şa­mak müm­kün mü? Ha­dis­ler ol­ma­dan Kur’ânî bir hayat olur mu? Ha­dis­ler ol­ma­dan Allah’ın bütün emir ve ya­sak­ları ye­rine ge­ti­ri­le­bi­lir mi? Cevap: Tabî ki de hayır.

Çünkü Kur’ân-ı Kerîm’in uy­gu­la­ması biz­zat Efen­di­miz (s.a.v)’in ha­ya­tında gö­rül­mek­te­dir. Me­selâ Kur’ân-ı Kerîm’de İslâm’ın beş şar­tın­dan biri olan namaz emri bir­çok âyet-i ke­rî­mede geç­mek­te­dir. Peki, sa­dece Kur’ân’a ba­ka­rak na­mazı nasıl kı­la­ca­ğız? Beş vakit na­mazda hangi far­zın kaç rekât ol­du­ğunu Kur’ân’a ba­ka­rak çı­ka­ra­bi­lir miyiz? Tabi ki müm­kün değil. Diğer bir emire ze­kâta ba­ka­lım. Yine bir­çok âyet-i ke­ri­mede na­mazla bir­likte zekât emri de geç­mek­te­dir. Peki, sa­dece Kur’ân’a ba­ka­rak ze­kâtı hangi mal­dan, ne zaman, nasıl, ne mik­tarda ve­re­ce­ğiz? Ha­dis­lere mü­ra­caat et­me­den bunu an­la­mak müm­kün değil. İslam’ın diğer bir temel iba­deti olan hac ve um­reye ba­ka­lım. Bu iba­det­le­rin uy­gu­la­ması sa­dece Kur’ân-ı Kerîm’e ba­ka­rak müm­kün de­ğil­dir.

Bu se­beple Efen­di­miz (s.a.v) şöyle bu­yur­muş­lar­dır:

«صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي»

“Na­mazı nasıl kıl­dı­ğımı gör­düy­se­niz, siz de öyle kılın!”2

«لِتَأْخُذُوا مَنَاسِكَكُمْ، فَإِنِّي لَا أَدْرِي لَعَلِّي لَا أَحُجُّ بَعْدَ حَجَّتِي هَذِهِ»

“Hac­cın me­nâ­si­kini (hac ve­ci­be­le­rini) ben­den alı­nız (öğ­re­ni­niz). Çünkü bil­mi­yo­rum, belki de bu hac­cım­dan sonra bir daha hac ya­pa­ma­ya­ca­ğım.”3

Ki­mi­leri ha­dis­leri top­tan inkâr eder­ken, ki­mi­leri de ha­dis­leri akılla de­ğer­len­di­re­lim, akla uygun olanı ala­lım, uygun ol­ma­yan­ları hadis ki­tap­la­rın­dan çı­ka­ra­lım, der­ler. Peki, kimin ak­lıyla de­ğer­len­di­re­ce­ğiz? Dün­yada kaç mil­yar insan var. Her­ke­sin aklı bir­bi­rin­den farklı, kimse kim­se­nin ak­lını be­ğen­mez. Der­ler ki “Akıl­ları pa­zara çı­kar­mış­lar, yine her­kes kendi ak­lını almış.” Durum böy­ley­ken böyle bir gi­ri­şi­min so­nuç­suz ka­la­cağı âşi­kâr­dır. Sonra ta­ab­büdî (ibâ­detle ala­kalı) ko­nu­ları akılla nasıl izah ede­ce­ğiz? Akşam na­ma­zı­nın farzı niye üç rekât da sa­ba­hınki niye iki di­ye­bi­lir miyiz? Bu­rada Hz. Ali (r.a)’nin şu meş­hur sözü ak­lı­mıza gel­mek­te­dir:

“Eğer bu din sa­dece akılla ol­saydı mes­tin üstü değil, altı meshe daha uygun olurdu. Ben, Ra­sû­lul­lah’ı mes­tin üs­tünü mesh eder­ken gör­düm”4 Yani iş akılla ol­saydı meshi mes­tin üs­tüne değil, al­tına ya­par­dık, diyor.

Ha­disi inkâr eden­ler zaten Hz. Ali’den gelen ve Ebû Dâvûd’un nak­let­tiği bu ri­vâ­yeti de kabul et­mez­ler.

Her şeyi akıl ile tar­ta­cak­sak, Kur’ân’da da po­zi­tif aklın kabul et­me­diği bir­ta­kım pey­gam­ber mu­ci­ze­leri ve sâlih in­san­lara ait ke­ra­met­ler zik­re­dil­mek­te­dir. Bun­ları da mı akla vurup inkâr ede­ce­ğiz? Hz. İsa (a.s)’nın ba­ba­sız dün­yaya gel­mesi, İsra olayı, Hz. Mer­yem’in kuru hurma kü­tü­ğüne vu­runca taze hurma dö­kül­mesi, yine Hz. İsa (a.s)’nın be­bek­ken ko­nuş­ması, pey­gam­ber­ken ölü­leri di­rilt­mesi, O’na gök­ten sofra in­mesi, Ashâb-ı Kehf’in 309 sene ma­ğa­rada uyu­ması, Bel­kıs’ın tah­tı­nın göz açıp ka­pa­yana kadar Yemen’den Hz. Sü­ley­man’ın sa­ra­yına gel­mesi gibi mu­cize ve ke­ra­met­leri de po­zi­tif akıl kabul et­mi­yor diye inkâr mı ede­ce­ğiz? Akla uy­mu­yor diye ha­dis­leri in­kâr­dan sonra sıra Kur’ân’da geçen mu­cize ve ke­ra­met­leri in­kâra mı ge­le­cek?

Peygamber Efendimiz (s.a.v)’e uymamızı emreden âyet-i kerîmeler

Kur’ân-ı Kerîm’e bak­tı­ğı­mızda bir­çok âyet-i ke­ri­mede Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz (s.a.v)’e uy­ma­mız em­re­dil­mek­te­dir. Bun­lar­dan bir kısmı şöy­le­dir:

﴿مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ﴾

“Kim o pey­gam­bere itaat ederse mu­hak­kak Allah’a itaat et­miş­tir.”5

﴿وَمَا آتَاكُمْ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا﴾

“Pey­gam­ber size ne ver­diyse onu alın, neyi de yasak et­tiyse ondan sa­kı­nın.”6

﴿ قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمْ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴾

“De ki: “Eğer Allah’ı se­vi­yor­sa­nız bana uyun ki, Allah da sizi sev­sin ve gü­nah­la­rı­nızı ba­ğış­la­sın. Çünkü Allah çok ba­ğış­la­yan­dır, çok mer­ha­met eden­dir.”7

﴿ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُوْلِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ﴾

“Ey iman eden­ler! Allah’a itaat edin. Pey­gam­ber’e itaat edin ve siz­den olan ulü’l-emre (ida­re­ci­lere) de.”8

﴿ لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا ﴾

“And olsun, Allah Ra­sû­lünde sizin için; Allah’a ve ahi­ret gü­nüne ka­vuş­mayı uman, Allah’ı çokça zik­re­den kim­se­ler için güzel bir örnek var­dır.”9

Bun­lar gibi daha bir­çok âyet-i ke­rî­mede Allah’a ita­a­tin ya­nında Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v)’e itaat de em­re­dil­mek­te­dir. Kur’ân-ı Kerîm ev­ren­sel bir kitap değil mi? Gü­nü­müz in­san­la­rına hitap et­mi­yor mu? Yoksa bu âyet­ler sa­dece sa­hâ­beye mi hitap edi­yor? Âyet­lerde Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v)’e itaat ve O’nun örnek alın­ması zik­re­di­li­yor. Peki, bu­günkü Müs­lü­man­lar Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz (s.a.v)’e nasıl itaat ede­cek­ler, O’nu nasıl örnek ala­cak­lar?

Efen­di­miz (s.a.v), asır­lar ön­ce­sin­den bizi şöyle uya­rı­yor:

«لَا أُلْفِيَنَّ أَحَدَكُمْ مُتَّكِئًا عَلَى أَرِيكَتِهِ يَأْتِيهِ الْأَمْرُ مِنْ أَمْرِي مِمَّا أَمَرْتُ بِهِ أَوْ نَهَيْتُ عَنْهُ فَيَقُولُ لَا نَدْرِي مَا وَجَدْنَا فِي كِتَابِ اللَّهِ اتَّبَعْنَاهُ»

“Dik­kat edin! Siz­den bi­ri­nizi; em­ret­ti­ğim veya ya­sak­la­dı­ğım ko­nu­lar­dan bi­risi ken­di­sine ulaş­tı­ğında -kol­tu­ğuna yas­lan­mış ola­rak- ‘Bil­mi­yo­rum, Allah’ın ki­ta­bında ne bu­lur­sak ona uya­rız (ha­dis­leri ta­nı­ma­yız).’ der­ken bul­ma­ya­yım.”10

«أَلَا إِنِّي أُوتِيتُ الْكِتَابَ، وَمِثْلَهُ مَعَهُ أَلَا يُوشِكُ رَجُلٌ شَبْعَانُ عَلَى أَرِيكَتِهِ يَقُولُ عَلَيْكُمْ بِهَذَا الْقُرْآنِ فَمَا وَجَدْتُمْ فِيهِ مِنْ حَلَالٍ فَأَحِلُّوهُ، وَمَا وَجَدْتُمْ فِيهِ مِنْ حَرَامٍ فَحَرِّمُوهُ»

“Şunu iyi bi­li­niz ki, bana Kur’an-ı Kerim ile bir­likte onun bir ben­zeri de ve­ril­miş­tir. (Bu ko­nuda) dik­katli olun; (çünkü) kol­tu­ğuna ku­ru­lan tok bir ada­mın: ‘Size sa­dece şu Kur’an yeter, onda bul­du­ğu­nuz he­lali helal, ha­ramı da haram kabul edi­niz!’ di­ye­ceği (gün­ler) ya­kın­dır…”11

Ay­rıca ah­kâmla il­gili ko­nu­lara ba­kıl­dı­ğında Kur’an’da ol­ma­yan bir­çok hük­mün Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v)’in sün­ne­tiyle sabit ol­duğu gö­rü­le­cek­tir. Kur’ân-ı Kerîm, Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v)’e uy­mayı em­ret­ti­ğine göre sün­ne­tin hariç tu­tul­duğu bir Kur’ânî hayat müm­kün de­ğil­dir.

Bu­rada sö­zü­müzü Efen­di­miz (s.a.v)’in şu müj­deli hadis-i şe­ri­fiyle bi­tir­mek is­ti­yo­rum:

«لاَ تَزَالُ طَائِفَةٌ مِنْ أُمَّتِي ظَاهِرِينَ عَلَى الْحَقِّ، لاَ يَضُرُّهُمْ مَنْ خَذَلَهُمْ، حَتَّى يَأْتِيَ أَمْرُ اللهِ وَهُمْ كَذَلِكَ»

“Üm­me­tim­den bir grup açıkça hak üzere ol­maya devam ede­cek­tir. Ba­zı­la­rı­nın on­ları tek baş­la­rına bı­rak­ması on­lara zarar ver­mez. Tâ ki onlar bu hal­dey­ken Allah’ın emri (kı­ya­met) ge­le­cek­tir.”12

(Kay­nakça: Ab­dül­fet­tâh Ebû Gudde, Sa­fa­hât min Sabri’l-Ulemâ alâ Şe­dâ­idi’l-İlm ve’t-Tah­sîl, Mek­tebü’l-Mat­bû­âti’l-İs­lâ­miyye, Halep-Bey­rut 1974; Emin Aşık­kutlu, “Cerh ve Taʻdîl”, Tür­kiye Di­ya­net Vakfı İslam An­sik­lo­pe­disi, VII, 394-401; Mür­teza Bedir, “Sün­net”, Tür­kiye Di­ya­net Vakfı İslam An­sik­lo­pe­disi, XXXVIII, 150-153; Ser­dar De­mi­rel, “Hadis Ki­tap­ları Ayık­lan­malı Tek­lifi (1-3)”, Yeni Akit Ga­ze­tesi, 09.10.2016-13.10.2016-16.10.2016)

* Prof. Dr., Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi, abulut@fsm.edu.tr; alibulut55@gmail.com

Bu ma­ka­leyi oku­yup tas­hih eden de­ğerli ar­ka­da­şım, fa­kül­te­miz Hadis Ana­bi­lim Dalı öğ­re­tim üyesi Prof. Dr. Ser­dar De­mi­rel Bey’e çok te­şek­kür ede­rim.

  1. Abdülfettâh Ebû Gudde, Safahât min Sabri’l-Ulemâ alâ Şedâidi’l-İlm ve’t-Tahsîl, Mektebü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, Halep-Beyrut 1974, s. 22-23. ↩︎
  2. Sahîh-i Buhârî, hadis no. 6008, 7246. ↩︎
  3. Sahîh-i Müslim, hadis no. 310 (1297). ↩︎
  4. Sünen-i Ebî Dâvud, hadis no. 162. ↩︎
  5. Nisâ, 4/ 80. ↩︎
  6. Haşr, 59/ 7. ↩︎
  7. Âl-i İmrân, 3/31. ↩︎
  8. Nisâ, 4/59. ↩︎
  9. Ahzâb, 33/21. ↩︎
  10. Sünen-i Ebî Dâvud, hadis no. 3050, 4605. ↩︎
  11. Sünen-i Ebî Dâvud, hadis no. 4604. ↩︎
  12. Sahîh-i Müslim, hadis no. 4988. ↩︎