Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Söyleşi

İdarede Liyakatin Esasları

Söyleşi:

Söyleşiyi yapan: Ahmet Er

69. Sayı · 2022/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Muh­te­rem Hocam, dosya ko­nu­muz, li­ya­kat… bu husus özel alan­larda biraz daha ser­best ola­bi­le­ceği ci­hetle mü­la­ka­tı­mızı daha çok kamu/devlet ida­resi ala­nıyla il­gili ola­rak ger­çek­leş­ti­re­bi­lir­sek te­siri daha zi­yade ola­bi­lir diye dü­şün­dük. Bu min­valde li­ya­kat için esas alın­ması ge­re­ken genel il­ke­le­rin neler ol­du­ğunu ve bun­larda es­neme pa­yı­nın olup ol­ma­dı­ğını so­ra­rak baş­la­ya­lım is­te­dik…

Bis­mil­la­hir­rah­ma­nir­ra­him.

El­ham­dü­lil­lâhi Rabbi’l-âle­mîn.

Ve’s-sa­lâtü ve’s-se­lâmü alâ Ra­sû­linâ Mu­ham­me­din ve alâ âlihî ve sah­bihî ec­maîn.

Me­se­leye bir giriş olsun diye ko­nuyu biraz yu­ka­rı­dan aşa­ğıya doğru ele al­ma­mızda fayda var. Kur’an-ı Kerim’de Allah (cc.), Nisâ Sû­resi’nin 58. ayet-i ke­ri­me­sinde bu­yu­ru­yor ki:

“Şüphe yok ki Allah size, ema­net­leri eh­line ver­me­nizi ve in­san­lar ara­sında hüküm ver­di­ği­niz zaman adâ­letle hük­met­me­nizi em­re­der! Doğ­rusu Allah, bu­nunla size ne güzel na­si­hat ve­ri­yor! Şüp­he­siz ki Allah, Semî‘ (her şeyi işi­ten)dir, Basîr (hak­kıyla gören)dir.”

Ayet-i ke­rime, Allah Teâlâ’nın her şeyi bil­di­ğini işit­ti­ğini, gör­dü­ğünü in­san­lara bil­di­re­rek on­ları uya­rı­yor, âdeta bir teh­ditte bu­lu­nu­yor: “Sizin, üze­ri­nize ema­net edi­len şey­lerde nasıl dav­ran­dı­ğı­nızı Allah Teâlâ gö­rü­yor; nasıl hük­met­ti­ği­nizi Allah Teâlâ bi­li­yor. Eğer ema­nete ri­a­yette, ada­letle hük­metme ko­nu­sunda tak­si­ra­tı­nız olursa onun da he­sa­bını hu­zu­ru­muza gel­di­ği­nizde ve­re­cek­si­niz. Bizi, ih­mal­le­ri­nizi ve yan­lış­la­rı­nızı bil­mi­yor san­ma­yın. Biz on­ları işi­ti­yo­ruz, gö­rü­yo­ruz ve yeri gel­di­ğinde ge­re­ğini ya­pa­ca­ğız.” an­la­mını ifade edi­yor.

Bu ayet-i ke­ri­me­nin nüzul se­bebi ola­rak şöyle an­la­tı­lı­yor: Kâbe için ya­pıl­ması ge­re­ken hiz­met­ler, gö­rev­ler Ku­reyş­li­ler ta­ra­fın­dan be­lirli ai­le­lere tak­sim edil­mişti. Me­sela Ra­sû­lul­lah Efen­di­mi­zin (sav.) dö­ne­minde de devam et­mekte olan, “si­kaye” hiz­meti, yani ha­cı­lara su da­ğıtma işi Hz. Abbas’a ve­ril­mişti. “Hi­cabe” hiz­meti yani Kâbe-i Mu­az­zama’nın anah­ta­rını ta­şıma ve ka­pı­sını açıp ka­pama, te­miz­leme işi de Osman b. Talha’nın üze­rinde idi. Mekke’nin fethi günü Ra­sû­lul­lah (sav.), Osman b. Talha’yı ça­ğırdı ve Kâbe-i Mu­az­zama’nın anah­ta­rını is­tedi. Bunun üze­rine Efen­di­mi­zin am­cası Hz. Abbas, “Ya Ra­sû­lal­lah! Bun­dan sonra o anah­tarı bana verin, her iki görev de bende olsun. Hem si­kaye hem de hi­cabe hiz­me­tini ben gö­re­yim.” dedi. Anah­tarı ver­mek üze­rey­ken bunu duyan Osman b. Talha elini ge­riye çekti. Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz anah­tarı tek­rar is­tedi. Osman b. Talha, “Ben bunu ema­net ola­rak sana ve­ri­yo­rum.” di­ye­rek anah­tarı Ra­sû­lul­lah Efen­di­mize verdi. Daha sonra Efen­di­miz, Kâbe’nin içine girdi. Orada İb­ra­him aley­his­se­lam’ın re­sim­le­rini gördü, on­ları kal­dırttı, sil­dirtti. Ve orda iki rekât namaz kıldı. Kâbe’den çık­ma­dan bu ayet-i ke­rime nazil oldu. Çık­tık­tan sonra anah­tarı Osman b. Talha’ya tes­lim etti. Demek ki o ind-i İlâhî’de, iman ettiği/edeceği bi­lin­diği için buna layık gö­rüldü ve anah­tar ona ve­rildi. Ve­rir­ken Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz, “Dünya var ol­dukça sende ve senin nes­linde ka­la­cak­tır. Onu sen­den ancak hak­sız­lık ya­pan­lar, zul­me­den­ler alır.” bu­yurdu. Ema­neti eh­line ver­mek hu­su­sunda ev­vela Efen­di­miz bize örnek olu­yor.

Yine bu­nunla ala­kalı, Ra­sû­lul­lah (sav.) Efen­di­mi­zin -is­mini zik­ret­mese de- ken­di­sin­den sonra ha­li­fe­lik ma­ka­mı­nın kimin ema­ne­tine bı­ra­kı­la­ca­ğına dair işa­ret­ler ver­me­sini de örnek ola­rak zik­re­de­bi­li­riz.

Me­sela ve­fa­tın­dan biraz önce, has­ta­lı­ğı­nın ağır­laş­tığı bir es­nada, Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz (sav.), Hz. Ebu­be­kir’e ima­met gö­re­vini bı­raktı. “Bilal’e söy­le­yin ezan oku­sun, Ebu­be­kir’e de söy­le­yin na­mazı kıl­dır­sın.” bu­yurdu. Bunun üze­rine Haz­reti Aişe Va­li­de­miz şöyle dedi: “Ya Ra­sû­lal­lah, babam Ebu­be­kir yü­reği zayıf bi­ri­si­dir, ta­ham­mül ede­mez. Sizi ye­ri­nizde mih­rapta gör­me­yince ken­dini tu­ta­maz. Ömer daha me­ta­net­li­dir, ken­di­sine daha fazla hâ­kim­dir, Ömer kıl­dır­sın.” dedi. “Hayır.” dedi Efen­di­miz, “Ebu­be­kir’e söy­le­yin, Ebu­be­kir kıl­dır­sın.” bu­yurdu. Ebu­be­kir efen­di­miz (ra.) na­mazı kıl­dır­mak üzere mih­raba geçti. Ra­sû­lul­lah (sav.) da pen­ce­reye kal­kıp içe­riye mes­cide baktı. Her­hangi bir ses, iti­raz ol­ma­dan Hz. Ebu­be­kir’in (ra.) ar­ka­sında sa­habe-i ki­ra­mın saf tut­tu­ğunu gö­rünce te­bes­süm etti, gü­lüm­sedi, ho­şuna gitti yani. Ar­dın­dan, “Bana iki kişi ça­ğı­rın ben de na­maza git­mek is­ti­yo­rum.” bu­yurdu. Yine Hz. Aişe Va­li­de­miz “Ya Ra­sû­lal­lah, siz has­ta­sı­nız, bu­rada kı­lar­sı­nız, nasıl olsa imam­lık gö­re­vini dev­ret­ti­niz.” de­di­ğinde, Efen­di­miz: “Yok orada mes­citte ce­ma­atle namaz kı­lı­nır­ken ben bu­rada kal­mak­tan, otur­mak­tan do­layı Allah’tan hayâ ede­rim.” bu­yurdu. Son­ra­sında iki kişi çağ­rıldı ve Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz on­la­rın kol­ları ara­sında mes­cide gö­tü­rüldü. Efen­di­miz mes­cide gi­rince, sa­habe-i ki­ram­dan O’nun (sav.) gel­di­ğini gö­ren­ler Ebu­be­kir’e (ra.) du­yur­mak için el çırp­tı­lar. Hz. Ebu­be­kir (ra.) an­ladı ve ge­riye çe­kildi. Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz mih­raba geçti, ri­va­yete göre otur­duğu yerde na­mazı kıl­dırdı. Ebu­be­kir Efen­di­miz Ra­sû­lul­lah’ın (sav.) tek­bir­le­rini ar­kaya du­yurdu.

Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz vefat edince Sa­kife-i Saide’de Ensar ha­life se­çimi için top­landı. Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz’in evinde onun ce­na­ze­siyle meş­gul olan­lar bunu du­yunca Ebu­be­kir Efen­di­miz ve Ömer Efen­di­miz başta olmak üzere oraya git­ti­ler. Orada Hz. Ebu­be­kir bir ko­nuşma yaptı ve En­sara “Sizin fe­da­kâr­lı­ğı­nız çok bü­yük­tür bu inkâr edi­le­mez ama ben Ra­sû­lul­lah’tan din­le­dim, bu­yurdu ki “İmam­lar Ku­reyş’ten ola­cak­tır.” Do­la­yı­sıyla imam biz­den olsun, vüzera/ da­nış­man­lar siz­den olsun.” de­dik­ten sonra elini Hz. Ömer’e uza­ta­rak “Ey Ömer sen uzat elini ben sana biat ede­yim.” dedi. Hz. Ömer de “Hayır, sen uzat elini ben sana biat ede­yim.” di­ye­rek Hz. Ebu­be­kir’e ilk biat eden kişi oldu, orada bu­lu­nan­lar da sı­raya girip biat et­ti­ler.

Ondan sonra sa­habe-i ki­ram­dan bir­çok­la­rı­nın dile ge­tir­diği çok önemli bir şey var; de­di­ler ki: “Ra­sû­lul­lah (sav.), Ebu­be­kir’i namaz için imam tayin edince bizim di­ni­mizi ona ema­net etmiş oldu. Ra­sû­lul­lah’ın di­ni­mizi ema­net et­tiği ki­şiye el­bette ki biz dün­ya­mızı da yani dev­le­ti­mizi de ema­net ede­riz ve et­me­miz de ge­re­kir.” Ve de Hz. Ebu­be­kir Efen­di­miz’e biat et­ti­ler. Yani ema­nete ri­a­yet, İslam top­lu­munda, ilk defa bu­rada önemli bir şek­liyle te­celli etti. Sa­habe-i kiram çok önemli bir ifa­dede bu­lun­du­lar; Ra­sû­lul­lah (sav.), bizim di­ni­mizi Ebu­be­kir’e ema­net etti. Namaz bizim di­ni­mi­zin di­reği. Na­mazı ona ema­net et­ti­ğine göre biz dün­ya­mızı yani Dev­le­ti­mizi niye ona ema­net et­me­ye­lim di­ye­rek hem namaz imam­lı­ğını yani “ima­met-i suğra”yı hem de “ima­met-i kübra”yı yani dev­let baş­kan­lı­ğını, yö­ne­ti­ci­li­ğini Hz. Ebu­be­kir’e bı­rak­tı­lar. O bu işin eh­liydi demek ki; Ra­sû­lul­lah (sav.) na­mazda onu imam tayin et­mekle onun bu işe ehil ol­duğu işa­ret bu­yurdu.

Dö­ne­lim ko­nu­muza; şim­diki an­la­yı­şı­mıza göre bu görev yani dev­leti yö­netme gö­revi mil­le­tin­dir. Top­lu­mun her ferdi ge­re­ken­leri yap­mak zo­run­da­dır. Ne ya­pı­lı­yor; mil­le­tin fert­leri ken­di­leri adına bir kişi se­çi­yor­lar dev­le­tin ba­şına. Se­çi­len kişi de aşa­ğıya doğru ta­mam­lı­yor yö­ne­ti­min or­gan­la­rını. Bu ko­nuda Rasûl-i Ekrem’in (sav.) çok önemli ve uya­rıcı ifa­de­leri var. Bu­yu­ru­yor ki “Allah Teâlâ kimi bir gö­re­vin ba­şına ge­ti­rir ve yet­kili kılar da o; gö­rev­li­leri, va­zi­fe­li­leri tayin eder­ken daha iyisi/liyakatlisi var ol­duğu halde daha aşağıda/liyakatsiz olanı gö­reve ge­ti­rirse Allah’a ve Ra­sû­lüne ve mü’min­lere iha­net etmiş olur.” Do­la­yı­sıyla li­ya­kat ve eh­li­ye­tin dev­le­tin ba­şına ge­çe­cek ki­şide ol­ması ge­rekli ol­duğu gibi onun va­zife tevdi et­tiği kim­se­ler için de esas ol­du­ğunu an­lı­yo­ruz.

Bu­rada şimdi bir nok­tayı tes­pit et­me­miz ge­re­ki­yor. Böyle bir görev ver­mek için as­lo­lan Hz. Ebu­be­kir, Hz. Ömer, Hz. Osman, Hz. Ali O gibi hem Allah’ın ve Ra­sû­lü­nün razı ol­duğu çiz­gide ol­ma­sına hem de ya­pa­cağı işte ehil ol­ma­sına, o işi li­ya­katle yap­ma­sına dik­kat etmek la­zım­dır. Ama bun­la­rın bir ki­şide bu­lun­ması zor tabi. Me­sela, zaman içe­ri­sinde sa­ha­be­den ba­zı­la­rı­nın vali, zekât âmili (gö­rev­lisi) gibi gö­rev­lere tayin edil­di­ğini gören Hz. Ebu Zer’in (ra.), Efen­di­mize ken­di­sini neden bir gö­reve ge­tir­me­di­ğini sor­ması üze­rine Ra­sû­lul­lah (sav.) onun böyle gö­rev­le­rin üs­te­sin­den ge­le­me­ye­cek kadar zayıf bir kimse ol­du­ğun­dan bunun kı­ya­met günü ken­disi için ne­da­met (piş­man­lık) se­bebi ola­bi­le­ce­ğini be­lir­tir ve “Bu va­zi­fe­ler birer ema­net­tir. Kı­ya­met günü bu ema­net, hakkı ve­ril­me­diği tak­dirde piş­man­lık, re­zil­lik se­bebi ola­cak­tır, sa­dece bunu hakkı ile üst­le­nen ve bu ko­nuda üs­tüne dü­şeni yapan hariç.” bu­yur­duk­tan sonra ken­disi bir ye­ti­min ve­lisi ola­rak dü­şü­nülse bile bu gö­revi üst­len­me­mesi ge­rek­ti­ğini öğüt­ler Ebu Zer’e (ra.). Ba­kıl­dı­ğında Ebu Zer (ra.) takva ehli bir zat, ehl-i sa­lat­tan, âbid, zahid biri, sa­habe-i ki­ra­mın önde ge­len­le­rin­den… ama Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz, Hz. Ebu Zer’in şah­sında Müs­lü­man­ları uya­rı­yor bu hu­susta.

Li­ya­kat, eh­li­yet, bir şeye ehil olma öl­çü­sünde tabi ki İslâm’ı ya­şa­mak ara­nır ön­ce­likli ola­rak, yani İs­lâmî ko­nuda has­sa­si­yet­ler de­ğer­len­di­ri­lir. Bunun ya­nında da gö­reve ge­ti­ri­le­cek olan ki­şi­nin bil­gisi, ma­nevî ve fikrî gücü dik­kate alı­nır; ma­nevî gücü de­di­ği­miz, al­dığı gö­revi ada­let ile ve li­ya­katle ye­rine ge­ti­rip ge­ti­re­me­ye­ceği ile il­gi­li­dir. Do­la­yı­sıyla hem Kitab ve sün­neti bil­mesi dik­kate alı­nır hem de pra­tikte uy­gu­lama gücü, kuv­veti esas alı­nır. Buna göre gö­rev­ler tevdi edi­lir, ve­ri­lir.

Me­sela Ra­sû­lul­lah (sav.) Efen­di­miz Halid bin Velid’i (ra.), Müs­lü­man ol­duk­tan sonra, bir­çok yerde ko­mu­tan ola­rak tayin et­miş­tir. Hâl­buki ondan önce Müs­lü­man olan­lar çoktu. Halid bin Velid (ra.), hic­re­tin 8. se­ne­sinde, ba­zı­la­rına göre Mekke’nin fet­hinde Müs­lü­man oldu. Başka ri­va­yet­lere göre ise Mekke’nin fet­hin­den önce Müs­lü­man ol­muştu ama Mekke’nin fet­hinde Amr bin el-As (ra.) ve Hz. Mu­a­viye (ra.) gibi Halid bin Velid de (ra.) Mekke’nin fethi ile be­ra­ber Müs­lü­man ol­duk­la­rını açık­la­dı­lar. Her ha­lü­kârda son­ra­dan, belli bir aşa­ma­dan sonra Müs­lü­man ol­du­lar. Ama Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz ken­di­le­rin­den önce Müs­lü­man olan bir­çok kimse ol­ma­sına rağ­men on­lar­dan iki ta­ne­sini ko­mu­tan ola­rak ata­mıştı. Çünkü onlar ko­mu­tan­lık mes­le­ğini iyi bilen li­ya­katli kim­se­lerdi. Hz. Mu­â­vi­yeyi (ra.) de vahiy kâ­tip­li­ğine ge­tir­mişti zira o da vahiy kâ­tibi ol­maya la­yıktı. Me­sela Ebu Zer Efen­di­miz ne kadar âbid ve zâhid bir kimse olsa da Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz Ebu Zer’e (ra.), za­yıf­sın diyor; Halid bin Velid ve Amr bin el-As gibi sa­habe-i ki­ra­mın ara­sına yeni gir­miş sa­ha­bi­leri ko­mu­tan ola­rak tayin edi­yordu, Hz. Mu­a­viye’yi de vahiy kâ­tibi ola­rak gö­rev­len­di­ri­yordu. İşi ya­pa­bilme yö­nüne ba­ka­rak, Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz sa­ha­beyi ya­pa­bi­le­cek­leri iş­lerde öne çı­ka­rı­yordu.

Bu iti­barla tek­rar ede­cek olur­sak; ilk ola­rak Kitab ve sün­neti bil­mek ve bun­lara bağlı olmak; ikinci ola­rak, ya­pıl­ması ge­re­ken­leri ya­pa­cak güçte olmak, yü­rekli ve ce­sa­retli olmak, yani zayıf ol­ma­mak li­ya­kat esas­la­rını ifade edi­yor. Bunu şöyle de ifade ede­bi­li­riz; bir, Kitab ve sün­net bil­gisi ola­cak; iki, ah­kâmı yü­rür­lüğe koyma gü­cünde ve ce­sa­re­tinde ola­cak; üç, içe­ri­sinde Allah kor­kusu ola­cak, çünkü ema­net ancak Allah kor­ku­suyla ye­rine ulaş­tı­rıl­mış olur; dört, dün­yayı ta­nı­makla bir­likte idare sa­na­tını bi­le­cek. Bu iti­barla yö­ne­tim için, bu dört me­sele li­ya­kat ve eh­li­ye­tin ön şart­ları ola­rak kabul edil­mek­te­dir.

Dördüncü olarak saydığınız esas üzerinde biraz daha durabilir miyiz acaba?

Yani bir dev­let reisi, zik­ret­ti­ği­miz ilk üç mad­de­nin ya­nında mev­cut asrın olup bi­ten­le­rin­den de ha­ber­dar ol­ması, stra­te­jik bil­gi­lere de hâkim ol­ması lazım ki ge­re­ken ted­bir­leri ala­bil­sin. Dünya kon­jonk­tü­rüne de vakıf ol­ması ge­re­kir yani. Ve ken­di­sinde bu du­rum­ları mu­ha­keme ve idare ede­bilme ka­bi­li­yeti de bu­lun­ması ge­re­kir. Dev­le­tin sı­nır­la­rını ko­ru­ya­bi­le­cek yani as­keri ha­re­kete ge­çirme, ha­zır­la­yıp gön­derme yet­kin­li­ğine sahip ola­cak diyor İmam Ne­sefi. Do­la­yı­sıyla bun­ları ya­pa­bil­mesi için dev­leti ve dev­let ida­resi ile ala­kalı me­se­le­leri bil­mesi ve bu işin de uz­manı ol­ması ge­re­kir.

İmam Ne­sefi’nin rah­me­tul­lahi aleyh, asır­larca âlim­ler ta­ra­fın­dan oku­nan, oku­tu­lan ve üze­rine çokça şerh­ler de ya­zı­lan akâid met­ninde İslam’ın hü­küm­le­rini yü­rür­lüğe ko­ya­bi­le­cek, ce­za­ları tat­bik ede­bi­le­cek, ül­ke­nin sı­nır­la­rını ko­ru­ya­cak, or­du­ları yö­ne­te­cek ka­bi­li­yette, zekât ve sa­da­ka­ları top­la­yıp muh­taç­lara da­ğı­ta­cak, eş­kı­ya­ları ve eş­kı­ya­lık­ları bas­tı­ra­cak güç ve ira­deye sahip, Cuma na­maz­la­rını ve bay­ram na­maz­la­rını kıl­dı­ra­cak bil­giye vâkıf, halk ara­sında mey­dana ge­le­bi­le­cek tar­tış­ma­ları son­lan­dı­ra­cak mu­te­dil bir ki­şi­liğe sahip, ve­lisi ol­ma­yan genç­leri ev­len­di­re­cek has­sa­si­yette bir yö­ne­ti­ciyi başa ge­çir­me­leri Müs­lü­man­lar için ol­mazsa ol­maz­dır, va­cip­tir diye ya­zı­yor. As­lında bu­rada bir gön­derme de ya­pı­yor Şia’nın Mehdi-i Mun­ta­zar yani bek­le­nen, giz­len­miş yö­ne­tici dü­şün­ce­sine. Yö­ne­ti­ci­nin açıkta ol­ması, gizli ol­ma­ması, gö­re­vini biz­zat ken­di­si­nin yap­ması ge­rek­ti­ğini be­lir­ti­yor.

Bunların toplamı liyakatli bir yöneticiye mi işaret eder o zaman?

Ki­şiye veya ki­şi­lere di­ye­lim. O ki­şi­le­rin içe­ri­sinde müm­kün mer­tebe benim ya­kı­nım­dır, dos­tum­dur, ah­ba­bım­dır veya ya­kı­nı­mın bir ya­kı­nı­dır, ta­nı­dı­ğı­dır de­me­den daha li­ya­katli olanı ter­cih edi­lir. Müs­lü­man ol­ması kay­dıyla kim daha li­ya­katli ise ya­kın­lı­ğına uzak­lı­ğına bak­ma­dan onu ter­cih edip gö­reve ge­tir­mek üst­le­ni­len ema­net gö­re­vi­nin ge­re­ği­dir.

Çünkü Ra­sû­lul­lah (sav.): “Her bi­ri­niz yö­ne­ti­ci­si­niz ve her yö­ne­tici yö­net­tik­le­rin­den so­rum­lu­dur.” bu­yu­ru­yor. Ve her­kes kendi yö­ne­tim ala­nın­dan kı­ya­mette de sor­gu­la­na­cak­tır. Gö­re­vini yapıp yap­mama ko­nu­sunda her­kes so­rumlu tu­tu­la­cak­tır. Ra­sû­lul­lah (sav.) Efen­di­miz hadis-i şe­ri­fin de­va­mında dev­let re­i­sin­den baş­lı­yor. Sonra er­keği de ai­le­nin yö­ne­ti­cisi ola­rak zik­re­di­yor. Do­la­yı­sıyla erkek kendi ai­le­sinde yö­ne­ti­ci­dir ve hane hal­kı­nın yö­ne­ti­min­den so­rum­lu­dur. İkinci sı­rada evin ha­nı­mı­nın evin reisi ol­du­ğunu, evin­den ve ev­lat­la­rın­dan so­rumlu tu­tul­du­ğunu be­lir­ti­yor. Bu­ra­dan yu­ka­rıya doğru gidin işte; hane halkı yö­ne­ti­min­den, ma­halle yö­ne­ti­mine kadar, muh­ta­rın­dan kay­ma­ka­mına, va­li­sine, ba­ka­nına, on­la­rın da­nış­man­la­rına, yar­dım­cı­la­rına kadar hepsi için bu ge­çer­li­dir

Hocam o halde mülakatımızın başında zikrettiğiniz “Emaneti ehline verin…” ayet-i kerimesini de düşünerek; emaneti, bir ferdin sorumluluğunda olan kişi ve işlerin tamamıdır, yani aslında sorumluluğu altındaki her şeydir, şeklinde açıklayabilir miyiz?

Güzel bir soru. Şimdi ema­net de­yince hal­kı­mız ara­sında veya gü­nü­müzde yay­gın olan an­la­yış; aynı şe­kilde iade edil­mek üzere belli sü­re­li­ğine bi­rin­den alı­nan veya bir kim­seye yine aynı şe­kilde alın­mak üzere, sak­la­ması ya da bi­rine tes­lim et­mesi için bı­ra­kı­lan şey şek­lin­de­dir. Tabii bu da bir ema­net­tir. Ama ema­net üst baş­lı­ğı­nın al­tın­daki bir me­se­le­dir bu sa­dece. Ayet-i ke­rime ile de ifade edi­len ema­net, bu ma­nayı kap­sa­makla bir­likte bunun çok daha üs­tünde ma­na­ları, me­se­le­leri ha­iz­dir. Zira ba­zı­ları şöyle diyor, az önce me­a­lini ver­di­ği­miz ayet-i ke­rime için, bakın; “ھَذِهِ الْآیَةُ مِنْ أُمُّهَاتِ الْأيَاتِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلٰى كَثِيرٍ مِنْ أَحْكَامِ الشَّرْعِ” (Bu ayet-i ke­rime şer‘î hü­küm­ler­den ço­ğunu kap­sa­yan ana bil­gi­leri haiz ayet­ler­den bir ta­ne­si­dir.)

Sa­dece in­san­lar ara­sında, kom­şu­lar ara­sında, dost­lar ara­sında veya belli çev­re­lerde ve­ri­len-alı­nan şey­ler demek de­ğil­dir ema­net. O da buna dâ­hil­dir ama en önem­lisi yö­ne­ti­ci­lik ema­ne­ti­dir. O başta gelir. Do­la­yı­sıyla Efen­di­mi­zin de ifa­de­siyle “İki kişi ara­sında bile biri yö­ne­tici ola­rak tayin edilse o da yö­ne­ti­min­den so­rum­lu­dur.”, yap­tık­ları ve ya­pa­cak­la­rın­dan me­sul­dür.

Peki, Hocam emanetle alakalı bütün ayetleri veya hadis-i şerifleri de yine bu kapsamda değerlendirmek mümkün müdür? Mesela münafığın üç alametinden haber verirken Peygamber Efendimiz (sav.), onların emanete riayet etmediklerini de zikrediyor. Siz de yöneticilikten birinin emanet olduğundan bahsettiniz; bu itibarla mesela yöneticilik görevini hakkıyla yerine getirmemek, bulunduğu konuma ait esaslara riayet etmemek de bu kapsamda değerlendirilebilir mi?

Evet, Allah (cc.) bu du­ruma düş­mek­ten her­kesi mu­ha­faza ey­le­sin. Yani hangi se­vi­yede olursa olsun, bu bir ema­net ol­du­ğuna göre bunu gö­zet­me­mek de tas­vip edi­le­mez. Mut­laka her­ke­sin bu ko­nuda müm­kün ol­du­ğunca dik­katli ol­ması, bu kap­sama gir­me­mesi, hiç­bir şe­kilde bu va­sıf­ları ta­şı­ma­ması ge­re­kir. Hani li­ya­kat esas­la­rını sa­yar­ken Allah kor­ku­suna sahip olmak de­miş­tik ya, işte bunun ehem­mi­yeti ema­neti üs­tüne al­dık­tan sonra da or­taya çı­kı­yor. Bu vasfa sahip kimse ema­nete ri­a­yette has­sa­si­yet gös­te­rir. Allah’tan kim kor­kar; Allah’ı iyi bi­len­ler kor­kar. Ra­sû­lul­lah (sav.); ‎“أَنَا أَعْرَفُكُمْ بِاللهِ، أنا أَخْشَاكُمْ مِنَ اللهِ” (Sizin içi­nizde Allah’ı en iyi bilen benim, Allah’tan en çok kor­ka­nı­nız da benim.) bu­yu­ru­yor. Demek ki Allah Teâlâ’yı bil­miş olmak Allah kor­ku­suyla bü­tün­leş­tiği zaman te­za­hür eder, or­taya çıkar.

Şunu da ilave ede­lim; Efen­di­mize so­ru­lan bir soru üze­rine öğ­re­ni­yo­ruz ki ema­ne­tin zayi edil­mesi, daha eh­li­yet­lisi var­ken ondan daha eh­li­yet­siz olana ve­ril­mesi kı­ya­met ala­me­ti­dir. Do­la­yı­sıyla kişi ken­dine tevdi edi­len ema­ne­tin zayi edil­me­me­sine gay­ret et­mesi ge­re­ki­yor.

Hocam, bu noktada bir tercihte bulunmak mecburî olduğunda, mesela işin uzmanı ama ahlâkî zafiyetleri olan bir kimse karşısında ahlaklı ama iş yönünden zayıf kalan kimse olduğunda, hangi esaslar dikkate alınmalıdır; tercih hangi taraftan yana olmalıdır? Yani liyakat konusunda teknik bilgi, dirayet ve ahlak dengesini nasıl kurmalıyız, gerektiğinde hangisini öncelemeliyiz?

Li­ya­kat için esas­ları sa­yar­ken, Kur’an-ı Kerim ve sün­net-i Ne­be­viy­yeyi bil­me­nin ya­nında ya­pıl­ması ge­re­ken­leri uy­gu­lama gü­cüne ba­kı­lır, de­miş­tik. Bu doğ­rul­tuda bir baş­ka­sına göre Kitab ve sün­net bil­gisi açı­sın­dan zayıf ama di­ra­yeti, gücü, ka­bi­li­yeti daha ye­rinde, ada­letle hük­metme ye­te­ne­ğine sa­hipse bir kimse bu, ter­cihe daha şa­yan­dır. Daha önce bah­set­ti­ği­miz Ebu Zer ola­yını bu­rada bir daha zik­re­de­bi­li­riz; belki Ebu Zer (ra.) gö­rev­len­di­ri­len bir­çok kim­se­den daha tak­valı, dinî bil­gisi daha çok ol­ma­sına rağ­men Efen­di­miz onun is­te­ğini geri çe­vi­ri­yor, gö­rev­len­dir­mi­yor, hatta aksi yönde yani görev al­ma­ması için tel­kinde bu­lu­nu­yor ken­di­sine. Do­la­yı­sıyla Müs­lü­man olan kim­se­ler ara­sında ira­desi ve ida­resi daha kuv­vetli, tat­bik ka­bi­li­yeti ve gücü daha fazla olan ter­cih edi­lir. Bilgi çok önem­li­dir ancak o bil­giyi pra­tiğe dökme ve uy­gu­lama daha da önem­li­dir.

Hocam, ya bilgi ek­sik­li­ğin­den do­layı ha­ta­lar ya­pı­lırsa…

“Ha­ta­la­rın en bü­yüğü ha­tayı kas­ten yap­mak­tır.” Ka­sıtlı ya­pıl­ma­yan ha­ta­ları Allah Teâlâ ki­şi­nin du­ru­muna göre ba­ğış­la­ya­bi­lir. Yani sizin de­di­ği­niz bu ba­ğış­lanma ala­nına girer. Hiç kimse hata yap­makta ser­best de­ğil­dir ama bazı se­bep­lerle veya bil­gi­siz­lik başta olmak üzere hata ya­parsa onu mazur say­mak Allah’a kal­mış­tır. Ger­çek­ten mazur sa­yı­lırsa af­fe­di­lir. Ka­sıtlı olup ol­ma­dı­ğını biz bi­le­me­yiz, Allah nez­dinde bi­li­nir.

Günün şart­la­rında bir yö­ne­ti­ci­den biz çok iyi şey­ler yap­ma­sını bek­le­riz ama onun gücü günün şart­la­rına göre bun­ları yap­maya mü­sait midir değil midir, dünya dü­zeni buna ne öl­çüde mü­sa­ade eder bun­lara da bak­mak ve ona göre de­ğer­len­dirme yap­mak la­zım­dır.

Evet, biz se­çer­ken li­ya­kat esas­la­rına dik­kat edi­yo­ruz, on­lar­dan bir­ta­kım şey­ler bek­li­yo­ruz; şunu yap­sın bunu yap­ma­sın, şunu desin bunu de­me­sin, şunu uy­gu­la­sın bunu uy­gu­la­ma­sın gibi. Ama on­ları sı­nır­la­yıcı, ala­nını da­ral­tan bir­çok etki ola­bi­le­ceği de unu­tul­ma­malı. Tabi ki gü­ven­di­ği­miz ki­şi­ler­den bah­se­di­yo­rum. Ya­pa­bi­le­ce­ğini ihmal ederse Allah Teâlâ onun he­sa­bını sorar. Do­la­yı­sıyla biz ol­ması ge­re­ken­leri bek­le­riz, tek­lif ede­riz, zaman zaman na­si­hat da ede­riz amma gü­cü­nün buna yetip yet­me­di­ğini hem ken­disi bilir hem de Allah Teâlâ bilir. Bunun ay­rımı nedir der­sen; Allah kor­ku­su­dur deriz. Allah kor­kusu olan yö­ne­ti­ci­ler bunu çok iyi tes­pit eder­ler. Benim im­kâ­nım gücüm şu­raya kadar ye­ti­yor, bu­raya kadar ya­pa­bi­li­yo­rum, şu­ra­dan öte­sine yet­mi­yor, onun için de fır­sat bek­li­yo­rum, gö­ze­ti­yo­rum şek­linde sı­raya koy­ması dü­şü­nü­le­bi­lir.

Hocam liyakat için Kur’an ve sünnet bilgisini ilk sırada saydınız, az önce de “Müslüman olan kimseler arasından” şeklinde bir ifadeyle vurgulayarak diğer esaslara nazaran liyakat için Müslüman olmayı şart haline getirdiniz. O halde Müslüman olmayan ya da gücünü, bilgisini kötü yönde kullanacağı bilinen kimseler liyakat açısından değerlendirilmez, yani baştan liyakatsiz olarak değerlendirilir, böyle görevlere layık görülmez diyebilir miyiz?

Şöyle di­ye­bi­li­riz, böyle mühim va­zi­fe­lerde ola­cak ki­şi­le­rin sağ­lam, sahih bir inanca sahip ol­ması ge­re­kir en başta. Gayr-ı Müs­lim­le­rin böyle gö­rev­lere ge­ti­ril­mesi hoş kar­şı­lan­ma­mış­tır, za­ruri du­rum­larda ola­bi­lir di­yen­ler olsa da. Tec­rü­be­ler gös­te­ri­yor ki bunun sa­kın­ca­ları var­dır. Os­manlı bunun en bariz ör­ne­ği­dir; Müs­lü­man ol­ma­yan ki­şi­ler belli ma­kam­lara ge­ti­ril­miş, bu kim­se­lere na­sılsa bize, em­ri­mize ta­bi­dir diye ba­kıl­mış ama onlar hep dı­şar­da­ki­ler ile yani ül­keyi dı­şa­rı­dan çö­kert­meye ça­lı­şan­larla iş bir­liği ya­pa­rak onlar adına içe­ri­den ça­lı­şıp dev­le­tin al­tını oy­muş­lar. Bun­dan do­layı di­yo­ruz ki müm­kün mer­tebe, im­kân­lar öl­çü­sünde, hem Kur’an-ı Kerim ve sün­net-i Ne­be­viyye bil­gisi olan hem ira­desi güçlü olan hem de Allah kor­kusu olan­lara bu gö­rev­ler ve­ril­me­li­dir, böy­lesi daha isa­bet­li­dir.

Hocam, şimdiye kadar işbaşına getirilecek olanların liyakati üzerinde durduk. Peki, seçen kişilerin liyakati üzerinde konuşabilir miyiz biraz da; mesela şu anda biz “seçmen”iz, acaba bizim bunun için liyakatimiz ne kadar müsait? Seçme ehliyetimiz var mı? Liyakatli kimseleri seçecek liyakatimiz var mı?

Li­ya­kat­ten önce bir görev me­se­lesi bu şimdi. Üze­ri­mize va­zi­fe­dir; az önce ko­nuş­tu­ğu­muz öl­çü­lere dik­kat ede­rek bir se­çimde bu­lun­maz­sak ve olum­suz bir tablo or­taya çı­karsa, o zaman bun­dan her­kes so­rumlu ola­bi­lir. Do­la­yı­sıyla daha iyisi, li­ya­kat­lisi var­ken bir baş­ka­sını ter­cih etmek de me­su­li­yeti ar­tı­ran bir dav­ra­nış olur, kı­ya­mette bunun da he­sabı so­ru­lur.

Ter­cihte bu­lu­nur­ken şöyle de dü­şün­mek lazım: Bir ki­şiyi des­tek­ler­ken onu neye göre des­tek­li­yo­ruz? Şahsî çı­kar­la­rı­mız için mi umu­mun men­fa­ati ve Allah rı­zası için mi? Umu­mun men­fa­a­tini gö­zet­mek Allah rı­za­sını gö­zet­mek­tir. “İn­san­la­rın en ha­yır­lısı in­san­lara fay­dalı olan­dır.” bu­yu­ru­yor Efen­di­miz (sav.). Do­la­yı­sıyla ira­de­mi­zin dâ­hi­linde ol­duğu bu işte ve her işte, şahsî men­fa­at­ler değil umu­mun men­fa­ati, Allah’ın rı­zası gö­ze­til­me­li­dir. Diğer tür­lüsü yan­lış olur, so­rum­lu­lu­ğu­muz daha da art­mış olur.

Hocam ama her­kes ter­cihte bu­lunma hak­kına sahip ol­du­ğun­dan ne­ti­ce­nin meşru ol­mama ih­ti­mali de var…

Şimdi kimin yö­ne­tici ola­ca­ğını top­lum be­lir­ler; bu, İslam’da da böy­le­dir, gü­nü­müzde de böyle ce­re­yan edi­yor. Top­lum yu­ka­rıyı be­lir­li­yor. Yu­ka­rısı ise aşa­ğı­sını di­zayn edi­yor, bu onun gö­re­vi­dir yani. Do­la­yı­sıyla top­lu­mun ve genç­le­rin eği­til­mesi de baş­ta­ki­nin mü­kel­le­fi­ye­tin­de­dir. Eği­timi, özel­likle son dö­nemde dev­let­ler ku­rum­sal ola­rak üst­le­ni­yor ve de­ne­ti­mini yü­rü­tü­yor. Eğer top­lumda farklı te­ma­yül­ler varsa eği­tim hu­su­sunda nok­san­lık­lar, yan­lış­lar var de­mek­tir. Bun­ları gi­de­re­cek olan da zir­ve­den aşa­ğıya doğru gö­revde olan­lar­dır. Do­la­yı­sıyla an­lat­maya ça­lış­tı­ğı­mız esas­lar doğ­rul­tu­sunda eği­time eğil­mek ge­rek­mek­te­dir.

Eğer li­ya­kat­siz bir ço­ğun­luk or­taya çı­kı­yorsa bunun da ted­bi­rini almak, mil­let adına, görev ya­pan­la­rın üs­tünde bir yük­tür.

Muh­te­rem Hocam, vakit ayır­dı­ğı­nız için çok te­şek­kür ede­riz. Allah razı olsun. Son ola­rak ek­le­mek is­te­di­ği­niz şey­ler varsa bu­yu­ru­nuz.

Allah Teâlâ biz­leri rı­za­sında daim ey­le­sin. Başta içinde bu­lun­du­ğu­muz ül­ke­mizi, sonra bütün İslam ül­ke­le­rini, sonra dün­ya­nın sair yer­le­rin­deki Müs­lü­man­ları mu­vaf­fak ey­le­sin. Yö­ne­ti­ci­le­ri­mizi içinde bu­lun­duk­ları zor­luk­ları aş­maya mu­vaf­fak ey­le­sin, kendi rı­za­sına mu­va­fık, mil­le­tin men­fa­a­tine uygun ha­yırlı iş­lerde ba­şa­rıya ulaş­tır­sın.