Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Hucurât Sûresi’nde Medyaya Dair Bazı Ahlâkî İlkeler

59. Sayı · 2019/3

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Ha­ya­tı­mı­zın vaz­ge­çil­mezi olan in­sanî iliş­ki­le­rin sağ­lıklı bir ze­minde devam ede­bil­mesi ve ya­şa­dı­ğı­mız top­lumda huzur ve kar­şı­lıklı gü­ve­nin tesis edi­le­bil­mesi için ge­re­ken en önemli esas­lar­dan bi­risi de edin­di­ği­miz bil­gi­le­rin doğru ve gü­ve­ni­lir ol­ma­sı­dır. Bu esa­sın ger­çek­le­şe­bil­mesi ise haber al­dı­ğı­mız, bilgi edin­di­ği­miz mec­ra­la­rın gü­ve­ni­lir­liği nis­pe­tinde ola­cak­tır.

Gü­nü­müzde ha­ya­tı­mıza yön veren, her­hangi bir ko­nuda müs­pet ya da menfî ka­naat sa­hibi ol­ma­mıza se­be­bi­yet veren ha­ber­leri ve bil­gi­leri al­dı­ğı­mız en önemli kay­na­ğı­mız tüm çe­şit­leri ile bir­likte med­ya­dır. Ha­ya­tı­mı­zın içe­ri­sine gir­me­sin­den bu yana ve özel­likle in­ter­ne­tin yay­gın­laş­ma­sın­dan sonra med­ya­nın iyi ve kötü ta­raf­ları, in­sana ka­zan­dır­dık­ları ve kay­bet­tir­dik­leri hep tar­tı­şı­la­gel­miş­tir. Bu tar­tış­ma­la­rın en önemli alan­la­rın­dan bi­risi de ah­lâk­tır. Medya sa­ye­sinde in­san­la­rın edin­dik­leri bil­gi­leri hiç­bir süz­geç­ten ge­çir­me­den, doğ­ru­lama en­di­şesi his­set­me­den yalan yan­lış ve fü­tur­suzca pay­laş­ma­ları, mu­ha­ta­bın mah­re­mi­ye­ti­nin gö­ze­til­me­mesi ve kit­le­le­rin menfî ola­rak ma­ni­püle edil­mesi bu tar­tış­ma­la­rın ze­mi­nini oluş­tur­mak­ta­dır.

Ahlâk, in­sana dair bir kav­ram ol­duğu için in­sanla ala­kalı her konu ve alanda yani ha­ya­tı­mı­zın her sa­ha­sında bu kav­ra­mın yeri mev­cut­tur. İş ah­lâkı, si­ya­set ah­lâkı, ti­ca­ret ah­lâkı nasıl ki ha­ya­tı­mızda yer edi­yorsa ha­ber­leşme ve bilgi edinme mec­rası olan medya ala­nında da medya ah­lâ­kı­nın tesis edil­mesi za­ru­ri­dir. Kur’ân-ı Kerîm’in ve sün­net-i se­niy­ye­nin içe­ri­sinde var olan ah­lâkî ka­i­de­ler bu hu­susta bize daima yar­dımcı ola­cak­tır. Ba­rın­dır­dığı ahlâk ve adab-ı mu­a­şe­rete dair il­ke­ler se­be­biyle Hu­cu­rât Sû­resi bu hu­susta zik­re­dil­mesi ge­re­ken sû­re­le­rin ba­şında gel­mek­te­dir. Sû­rede Allah Teâlâ’ya ve Pey­gam­ber Efen­di­miz’ (s.a.v) karşı ta­kı­nıl­ması ge­re­ken tavır ve edep­ler­den in­san­la­rın ikili ve ic­ti­mâî iliş­ki­le­rinde sahip ol­ma­ları ge­re­ken ah­lâka kadar bir­çok önemli ko­nuya atıf­lar var­dır. Ayet­lerde yer alan ah­lâkî ka­i­de­leri tüm ha­ya­tı­mıza sevk ede­bi­le­ce­ği­miz gibi ba­zı­la­rını ise medya sa­hası ile doğ­ru­dan iliş­ki­len­di­re­bi­li­riz. Do­la­yı­sıyla aşa­ğıda zik­re­di­le­cek olan ka­i­de­leri ha­ber­leşme, bilgi edinme ve ile­ti­şim gibi un­sur­lar açı­sın­dan tek­rar göz­den ge­çir­mek ve ha­ya­tı­mıza dâhil etmek büyük önem arz et­mek­te­dir.

  1. Fasığın Getirdiği Haberin Araştırılması

Allah Teâlâ, Hu­cu­rât Sû­resi’nin 6. aye­tinde şöyle bu­yu­ru­yor:

“Ey iman eden­ler! Size bir fâsık bir haber ge­ti­rirse, bil­me­ye­rek bir top­lu­luğa zarar verip yap­tı­ğı­nıza piş­man ol­ma­mak için o ha­be­rin doğ­ru­lu­ğunu araş­tı­rın.”

Bu âyet-i ke­rîme esa­sen ol­dukça geniş bir uy­gu­lama sa­ha­sına sahip bir İs­lamî pren­sibi ba­rın­dır­mak­ta­dır. İslam dev­le­ti­nin gü­ve­ni­lir ol­ma­yan bir kim­se­sin ha­beri üze­rine savaş ka­rarı al­ma­sı­nın caiz ol­ma­ması, şa­hit­likle il­gili hü­küm­ler ve hadis il­mi­nin bir par­çası olan cerh ve tadil gibi bir­çok sa­hayı il­gi­len­di­ren bir pren­sip­tir. Ancak bugün bu il­keye muh­taç olan en önemli alan ise med­ya­dır.

Bu âyet-i ke­ri­me­den, ki­şi­lere dair yahut özel­likle de top­lumu il­gi­len­di­ren ve büyük önem ba­rın­dı­ran ha­ber­le­rin kay­na­ğı­nın araş­tı­rıl­ma­dan, doğ­ru­luğu ve gü­ve­ni­lir­liği sabit ol­ma­dan kabul edip yay­ma­nın caiz ol­ma­dığı ve bu gibi ha­ber­le­rin üze­rine ka­naat bina edil­me­mesi ge­rek­tiği an­la­şıl­mak­ta­dır. Ancak gü­nü­müzde medya mec­ra­la­rında al­gı­ları yö­net­mek, ka­ra­la­mak, ya da men­faat elde etmek gibi bir­çok se­bep­ten ötürü in­san­lar emin ol­ma­dık­ları ha­ber­leri ve bil­gi­leri ina­nıp yay­mak­ta­dır. Bu durum in­san­la­rın bir­bi­rine olan gü­ven­le­rini sars­makla kal­ma­yıp bir­bir­le­rine kin bes­le­me­le­rine se­be­bi­yet ver­mek­te­dir. İslam top­lu­mu­nun te­me­lini sar­sa­bi­le­cek en önemli teh­li­ke­ler­den bi­risi yalan haber ve bu ha­ber­lere iti­bar et­mek­tir.

  • Alay Etmek, Karalamak ve Lakap Takmak

Hu­cu­rât Sû­resi’nin 11. âyet-i ke­ri­me­sinde, Müs­lü­man­la­rın bir­bir­le­rini kü­çüm­se­me­mesi ve aşa­ğı­la­ma­ması ge­rek­tiği, alay et­me­nin, ayıp­ları zik­ret­me­nin ve kötü la­kap­lar tak­ma­nın caiz ol­ma­dığı an­la­şıl­mak­ta­dır:

“Ey iman eden­ler! Bir top­lu­luk bir di­ğe­rini alaya al­ma­sın. Belki onlar ken­di­le­rin­den daha iyi­dir­ler. Ka­dın­lar da diğer ka­dın­ları alaya al­ma­sın. Belki onlar ken­di­le­rin­den daha iyi­dir­ler. Bir­bi­ri­nizi ka­ra­la­ma­yın, bir­bi­ri­nizi (kötü) la­kap­larla ça­ğır­ma­yın. İman­dan sonra fa­sık­lık ne kötü bir nam­dır! Kim de tevbe et­mezse, işte onlar zâ­lim­le­rin ta ken­di­le­ri­dir.”

Âyet-i ke­rî­mede zik­re­di­len kötü ah­lâk­lar Müs­lü­man­lar ara­sın­daki huzur ve kar­deş­lik or­ta­mını bo­za­cak dik­kat edil­mesi ge­re­ken hu­sus­lar­dır. Ma­a­le­sef gü­nü­müz med­yası bu hu­sus­lara dik­kat et­me­mekte özel­likle sos­yal med­yada in­san­lar ra­hatça bir­bir­leri ile alay et­mekte ve hoş ol­ma­yan, karşı ta­ra­fın rı­za­sı­nın ol­ma­dığı la­kap­ları kul­lan­mak­ta­dır. “Alay etme”, “ka­ra­lama” ve “kötü lakap takma” dav­ra­nış­ları Kur’ân-ı Kerîm’de ya­sak­lan­dığı için gerek gün­de­lik ha­ya­tı­mızda ge­rekse medya or­ta­mında bu dav­ra­nış­lar­dan sa­kın­ma­mız el­zem­dir.

  • Su-i Zan

“Zan” ke­li­mesi kesin bil­giye da­yan­ma­yan, ih­ti­mal üzere bina edil­miş hüküm de­mek­tir. Su-i zan ter­kibi ise bilgi ve belge ol­ma­dan sa­dece bazı ih­ti­mal­lere da­ya­na­rak bir kimse hak­kında menfî yar­gı­lara var­mak de­mek­tir. Hu­cu­rât Sû­resi’nde bu hu­susa dik­kat çe­kil­miş­tir:

“Ey iman eden­ler! Zan­nın bir­ço­ğun­dan sa­kı­nın. Çünkü zan­nın bir kısmı gü­nah­tır.”

Ma­a­le­sef in­san­lar yu­ka­rıda da bah­se­dil­diği gibi duy­duk­ları bir ha­be­rin veya bil­gi­nin ar­dını araş­tır­ma­dan, gü­ve­ni­lir­li­ğini sor­gu­la­ma­dan kabul et­mekte ve bir­çok kimse için ön­ce­den menfî ka­na­at­lere var­mak­ta­dır. Bu durum Müs­lü­man­lar ara­sın­daki iti­madı ze­de­le­mekte ve ic­ti­mâî bün­yeyi za­yıf­lat­mak­ta­dır.

  • Tecessüs

Te­ces­süs, in­san­la­rın ayıp­la­rını ve sır­la­rını araş­tır­mak an­la­mına gel­mek­te­dir. İn­san­la­rın özel ha­yat­la­rını araş­tır­mak ve ayıp­la­rını kur­ca­la­yıp dur­mak Müs­lü­man­lara ya­kış­ma­yan bir dav­ra­nış tar­zı­dır. Ancak medya or­tamı bu ko­nuda da ye­te­rince has­sa­si­yete sahip de­ğil­dir. İn­san­lar mu­ha­tap­la­rı­nın rı­za­sını al­ma­dan özel ha­yat­la­rını ifşa ede­bil­mekte ve ha­ber­ci­lik adı al­tında in­san­la­rın mah­re­mi­yeti ze­de­le­ne­bil­mek­te­dir. Bir kim­se­nin rı­zası ol­ma­dan özel ha­yatı hak­kında bilgi edin­meye ça­lış­mak ister iyi ni­yetle is­terse kötü ni­yetle olsun caiz de­ğil­dir. Allah Teâlâ bu hu­susta Hu­cu­rât Sû­resi’nin 12. aye­tinde şöyle bu­yur­muş­tur:

“Bir­bi­ri­ni­zin ku­sur­la­rını ve mah­re­mi­yet­le­rini araş­tır­ma­yın.”

  • Gıybet

Top­lum ha­ya­tı­mızı fe­la­kete gö­tü­re­cek ah­lâkî bo­zuk­luk­lar­dan bi­risi de gıy­bet­tir. Gıy­bet bir kim­se­nin gı­ya­bında onun hoş­lan­ma­ya­cağı, razı ol­ma­ya­cağı ve in­ci­ne­ceği her türlü söz ve imayı kap­sa­mak­ta­dır. Allah Teâlâ Hu­cu­rât Sû­resi’nde bu kötü ah­lâkı şu şe­kilde nehy et­mek­te­dir:

“Bir­bi­ri­ni­zin gıy­be­tini yap­ma­yın. Her­hangi bi­ri­niz ölü kar­de­şi­nin etini ye­mek­ten hoş­la­nır mı? İşte bun­dan tik­sin­di­niz! Allah’a karşı gel­mek­ten sa­kı­nın. Şüp­he­siz Allah tev­beyi çok kabul eden­dir, çok mer­ha­met eden­dir.”

Özel­likle sos­yal medya mec­ra­la­rında çokça rast­la­nı­lan ve git­tikçe yay­gın­la­şan bu has­ta­lıklı tavır, in­sanî iliş­ki­leri ze­de­le­mekte ve top­lum­daki güven duy­gu­sunu sars­mak­ta­dır. Bu nok­tada in­san­la­rın yan­lışa düş­tük­leri bir konu da söy­le­ni­len şeyin mu­ha­ta­bı­mızda var ol­ması ha­linde gıy­bet ol­ma­ya­ca­ğı­nın dü­şü­nül­me­si­dir. Hâl­buki bir kimse hak­kında hoş­lan­ma­ya­cağı bir şeyi onun gı­ya­bında söy­le­mek, doğru ol­duğu zaman, gıy­bet; yalan ol­duğu zaman ise if­ti­ra­dır. Ne­ti­cede bu kötü ah­lâk­tan sa­kın­mak in­san­la­rın ve med­ya­nın ehem­mi­yet ver­mesi ge­re­ken bir ko­nu­dur.

Hu­cu­rât Sû­resi içe­ri­sinde Allah Teâlâ ve Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v) ile in­sani iliş­ki­ler hu­su­sunda pek çok ah­lâki ka­i­de­leri ba­rın­dır­mak­ta­dır. Yu­ka­rıda kı­saca izah edi­len ka­i­de­ler ise medya ile doğ­ru­dan iliş­ki­len­di­re­bi­le­ce­ği­miz ve gü­nü­müz med­ya­sı­nın dik­kat et­me­diği ka­i­de­ler­dir. Eğer doğru düz­gün bir ha­ber­leşme ve bilgi edinme im­kân­ları kul­lan­mak is­te­ni­yorsa bu ka­i­de­lere mu­hak­kak uyul­ması ge­rek­mek­te­dir. Bu hu­susta dik­kati çeken önemli bir nokta bahsi geçen ka­i­de­le­rin esa­sında genel ah­lâkî il­ke­ler ol­du­ğu­dur. Ya­zı­nın ko­nusu si­ya­set ah­lâkı yahut ti­ca­ret ah­lâkı ol­saydı bu ka­i­de­ler yine ken­di­le­rine yer bu­la­cak­lardı. Do­la­yı­sıyla insan, ah­lâklı ise ha­ya­tın bütün mec­ra­la­rında bu or­taya çıkar. Eğer ah­lâkî za­af­lar mev­cutsa yine bütün mec­ra­larda bu te­za­hür eder.