Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Takvâ ve Muttakî

59. Sayı · 2019/3

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Bis­mil­lâ­hir­rah­mâ­nir­ra­hîm. El­hamdü li-ve­liy­yihî ves­sa­lâtü ves­se­lâmü alâ hayri hal­kihî Mu­ham­me­din ve âlihî ve sah­bihî ec­maîn.

Takvâ ke­li­mesi müş­tak­ları ile be­ra­ber Kur’ân-ı Kerîm’de tam 238 yerde geç­mek­te­dir. Yal­nız mut­takî lafzı ola­rak da 39 yerde zik­re­dil­mek­te­dir.

Mut­takî: Bir ta­raf­tan Allah Teâlâ’nın emir­le­rine sım­sıkı sa­rı­la­rak har­fi­yen ye­rine ge­ti­rir­ken diğer ta­raf­tan da bi­lu­mum ya­sak­lar­dan, ha­ram­lar­dan ka­çın­mak su­re­tiyle ken­dini ilahi azap­tan ko­ru­yan, vi­kâye eden kim­se­dir.

Takva: Pıt­rak di­ke­ni­nin çok ol­duğu bir yerde ayak­kabı ol­ma­dan yalın ayak yü­rür­ken ayak­la­rına diken bat­ma­ması için in­sa­nın bütün vü­cudu dik­kat ke­si­lir, vü­cu­du­nun her yanı adeta göz kulak olur ya; işte bunun gibi bu dün­yada elini, di­lini, be­lini, gö­zünü, gön­lünü, ku­la­ğını ve aya­ğını hiç­bir ha­rama do­kun­dur­ma­dan öm­rünü ge­çir­meye, ömür ser­ma­ye­sini ko­ru­yup kont­rol al­tında tut­maya takva denir.

Takva;

“Şirk­ten sa­kı­nıp iman üzere ol­mak­tır.”1

“İs­yan­dan (gü­nah­lar­dan) sa­kı­nıp itaat üzere ol­mak­tır.”2

“Her işte Allah’ın rı­za­sını ara­mak için Allah’a layık bir kul ol­maya ça­lış­mak­tır.”3

İçini, Hak için şirk­ten, ya­lan­dan, kin­den, if­ti­ra­dan, ha­set­ten, gıy­bet­ten arın­dır­mak süs­le­mek; dı­şını da halk için süs­le­mek­tir.

“Allah takva üzere olan­larla be­ra­ber­dir.”4

“Takva üzere olan­ları Allah iş­le­rini ko­lay­laş­tı­rır.”5

Her sı­kın­tılı işine bir çıkış yolu verir. “Hiç hesap et­me­diği yer­den rı­zık­lan­dı­rı­lır.”6

“Takva üzere olan­lar için ne bir korku ne de bir mah­zu­ni­yet var­dır.”7

(Ha­yat­la­rını) Takva üzere (dü­zen­le­yen­le­rin) mu­al­limi biz­zat Allah’tır (c.c).8

“Takva üzere (ya­şa­yan­lara) Allah (c.c) hak ile bâ­tılı (iyi ile kö­tüyü, fay­dalı ile za­rar­lıyı) ayırt etme özel­liği ve bir fur­kân verir.”9

Fur­kan; hak ile bâ­tılı ayırt ede­bilme fe­râ­se­ti­dir. Hakk’ı hak ola­rak ba­tılı da batıl ola­rak gö­re­bilme özel­li­ği­dir. Fur­kan, kalbe hi­da­yet nur­la­rı­nın ak­ması ile hak ile bâ­tılı bir­bi­rin­den ko­layca ayırt etme ka­bi­li­ye­ti­nin var olu­şu­nun adı­dır. Fur­kan aynı za­manda ilâhî bir fetih, bir nus­ret, bir kur­tu­lu­şun ha­ber­ci­si­dir. Bu âyet-i ce­lî­lede takva ile kal­bin nur­lan­dığı, in­şi­rah bul­duğu, ilim ve ir­fa­nın zi­ya­de­leş­tiği (ço­ğal­dığı) hu­su­sunda bir hüc­cet, bir delil var­dır

Takva; sa­dece dilde do­la­şan, dil ile ifade edi­len bir şey de­ğil­dir. Takva, ta­rif­lere sığ­ma­yan ancak kalp­lerde var olan bir has­let­tir. Çünkü tak­va­nın ma­halli kalp­tir. Efen­di­miz (s.a.v), mü­ba­rek eli ile kalbe işa­ret ede­rek üç kere, “(et-Takvâ hâ­hünâ) Takva bu­ra­da­dır.” bu­yur­muş­lar­dır. Kalpte var olan bu tak­va­nın, vü­cu­du­mu­zun her uz­vunda ve ha­ya­tı­mı­zın her ala­nında ayan beyan mü­şâ­hede edil­mesi müm­kün­dür.

Takvanın başlıca mertebeleri (dereceleri)

1. Şirk­ten be­raat edip tev­hid inancı ile şe­ref­yap olmak su­reti ile ebe­di­yen ce­hen­nem aza­bına düçâr ol­mak­tan ken­dini ko­ru­yup vi­kâye et­me­si­dir. “Allah on­ları takva ke­li­me­sinde (sö­zünde) bağlı kıldı.”10 âyet-i ce­li­lesi bu tak­vayı an­lat­mak­ta­dır.

2. İslam şe­rî­a­tında ta­ri­fini bulan bir tak­va­dır ki; bütün ha­ram­lar­dan, büyük ve küçük gü­nah­lar­dan, şüp­heli şey­ler­den, bir mah­zuru olur en­dişe ve kor­ku­suyla as­lında mah­zurlu ol­ma­yan bir­çok şey­den dahi sa­kın­ma­sı­dır. Kur’ân-ı Kerîm’de sıkça zik­re­di­len, an­la­tıl­mak is­te­nen takva işte bu tak­va­dır.

“Eğer o ül­ke­le­rin (o mem­le­ket­le­rin) halkı iman edip mut­takî (ve mü­te­dey­yin) ol­sa­lardı on­lara (hem) yer­den (hem) gök­ten be­re­ket (lütuf ve ihsan) ka­pı­la­rını açar­dık.”11 âyet-i ce­li­lesi bu tak­vayı haber ve­ri­yor.

3. Bi­rinci ve ikinci de­re­ce­deki tak­va­nın ya­nında Hakk’ı an­mak­tan ve Hak ile be­ra­ber olma nok­ta­sında ken­di­sini meş­gul ede­cek her şey­den uzak dur­ması, ma­si­vayı terk et­me­si­dir. İşte ha­kiki ma­nada takva buna der­ler.

“Allah’tan hakkı ile (layık-ı vechi ile) kor­kun ki (ger­çek ma­nada takva ehli ola­sı­nız) ve siz ancak Müs­lü­man­lar ola­rak ölün.”12 âyet-i ce­li­lesi bu tak­vayı âmir­dir (em­re­di­ci­dir).13

Allah Ra­sûlü (s.a.v), (bütün yön­le­riyle) tak­vayı Allah’ın Nahl Sû­resi’nin 90. kavl-i ce­lî­linde (âyet-i ce­lî­le­sinde) cem et­ti­ğini haber ve­ri­yor. Bu, ha­tip­le­rin hutbe so­nunda oku­duk­ları ayet­tir. Bu ayeti hutbe so­nunda ilk oku­yan Ömer bin Ab­dü­la­ziz’dir. İşte bu ayet Efen­di­miz’in ifa­desi ile bütün yön­le­riyle tak­vayı ken­di­sinde ba­rın­dı­ran bir âyet-i ce­lî­le­dir. Her kim ha­ya­tını bu ayete göre dü­zen­lerse o kimse ehl-i tak­va­dır. Bu âyet-i ce­lî­le­nin ne­leri ih­tiva et­ti­ğini bir gö­re­lim mi? Bu ayet-i ce­lîle üç emri, üç de ya­sağı ih­tiva et­mek­te­dir:

Üç emir: ada­leti em­re­di­yor, ih­sânı em­re­di­yor, yakın ak­ra­bayı (gö­ze­tip) yar­dım et­meyi em­re­di­yor.

Üç yasak: (Her türlü) fuhşu, (ha­yâ­sız­lığı) ya­sak­lı­yor. Mün­keri (bütün kö­tü­lük­leri), zulmü, az­gın­lık ve taş­kın­lığı ya­sak­lı­yor. Bu ayette ön­ceki ve son­ra­ki­le­rin ilmi var­dır. Bu ayet hem güzel hem de çir­kin huy ve has­let­leri ken­dinde top­la­mış­tır. İbn Mesud (r.a), “Bu ayet, Kur’ân-ı Kerîm’de hayrı ve şerri zi­ya­desi ile ken­di­sinde top­la­yan bir ayet­tir.” der.

Hasan-ı Basrî’den gelen bir ri­va­yete göre Efen­di­miz (s.a.v) bu ayeti so­nuna kadar okudu sonra şöyle bu­yurdu: “Aziz ve Celîl olan Allah sizin için her hayrı ve şerri (sa­dece) bir ayette cem etti. Val­lahi her çeşit taat u iba­deti, ada­leti, ih­sanı ve bi­lu­mum fuhuş ve kötü huy­ları bu ayet de top­ladı.”14

Âdil-i mut­lak olan Allah (c.c) âdil ol­mayı em­re­di­yor. Çünkü ada­let her­kese, her şeyde ve her yerde la­zım­dır. Ada­le­tin ol­ma­dığı yerde zulüm var­dır. Zul­mün hüküm sür­düğü yerde hu­zur­suz­luk var­dır, kaos var­dır. Allah Ra­sûlü (s.a.v), mu­a­sır ol­duğu üç ki­şi­nin kâfir ola­rak öl­me­sin­den üzüntü duy­muş­tur. Adil ol­ma­sın­dan do­layı Nûş-i Revâ’nın, çok mer­ha­metli ol­ma­sın­dan do­layı Hâtem-i Dâi’nin, edip ve fasih bir şair ol­ma­sın­dan do­layı İmruü’l-Kays’ın ölü­mün­den üzüntü duy­muş­tur. Allah (c.c) imanda adil ol­mayı em­re­der. Bu ise tev­hit inancı ile müm­kün­dür. Tev­hit inan­cı­nın dı­şın­daki tüm aki­de­ler, inanç­lar şirkte bir­le­şir. Şirk ise Allah’a karşı iş­le­nen en büyük zulüm ve in­saf­sız­lık­tır. İfrat ve tef­rit­ten ka­çın­mak su­reti ile amelde ada­let, in­fakta ada­let, in­safta ada­let, ah­lâkta ada­let, te­zek­kür ve te­fek­kürde ada­let, can­lı­lara karşı ada­let bi­lu­mum be­şeri mü­na­se­bet­le­ri­mizde ada­let sa­hibi ola­bi­li­riz. Her şeyi yerli ye­rinde yap­mak ada­let­tir. Kur’an ve sün­net öl­çü­le­rine göre ya­pı­lan her ic­raat âdil­dir.

İba­det­le­ri­nize karşı tak­va­nızı ta­kı­nır­sa­nız yani iba­det­le­ri­ni­zin mu­ha­fızı olur­sa­nız o iba­det­le­ri­niz de sizin mu­ha­fı­zı­nız olur. Me­sela takva üzere tu­tu­lan bir oruç, ce­hen­nem ate­şine karşı siz­leri ko­ru­yan bir kal­kan olur. Allah Ra­sûlü (s.a.v) şöyle bu­yu­ru­yor: “Oruç (hem gü­nah­lara hem de ce­hen­nem ate­şine) karşı (ko­ru­yucu) bir kal­kan­dır.”

İhlas ve sa­mi­mi­yet üzere ya­pı­lan infak da sa­hi­bini korur; “Yarım hurma ile de olsa ken­di­nizi ce­hen­nem ate­şin­den ko­ru­yu­nuz.”

Kur’ân-ı Kerîm’de mü’min­le­rin va­sıf­ları (özel­lik­leri) be­lir­ti­lir­ken; “Onlar ki na­maz­la­rı­nın mu­ha­fı­zı­dır­lar.”15 buy­rul­muş­tur. Bi­lu­mum hu­ku­kuna ri­a­yet ede­rek na­maz­la­rını dos­doğru kı­lan­lar na­maz­la­rı­nın mu­ha­fı­zı­dır­lar, buy­rul­muş­tur. Bu­rada “mu­ha­fızı olmak” ye­rinde kul­la­nı­lan “yü­hâ­fizu” fi­i­li­nin bi­nası “müş­te­rek” için­dir. Yani kar­şı­lıklı -iki ta­raflı- ko­ru­maya işa­ret edil­mek­te­dir.

Mu­salli, na­ma­zın hu­ku­kuna vakıf ve es­ra­rını mut­tali ola­rak eda edip ko­ru­duğu tak­dirde şüphe yok ki namaz da onu ko­ru­ya­cak­tır. Dün­yada onu ce­hen­neme sü­rük­le­ye­cek bütün gü­nah­lar­dan korur. Ahi­rette ise ce­hen­nem aza­bın­dan ko­ru­ya­cak­tır, in­şal­lah. Kur’ân-ı Kerîm’i oku­yan, Kur’an’la âmil ve Kur’an’ın hâ­dimi olan­lara Kur’ân-ı Kerîm yevmi’l-mah­şerde şe­faat etmek su­re­tiyle on­ları ce­hen­nem ate­şin­den ko­ru­ya­cak­tır, bi­iz­nil­lah.

Tak­vada uz­man­la­şan ve büyük mer­ha­le­ler kat eden gönül er­le­ri­nin “takva” ile il­gili hik­metli söz­leri:

Mut­takî; şirk­ten, büyük gü­nah­lar­dan ve bütün fuh­şi­yat­tan sa­kı­nıp (ken­dini ko­ruma al­tına alan) kim­se­dir. [Ab­dul­lah ibn Abbas (r. an­hümâ)]

Takva; ki­şi­nin ken­di­sini her­kes­ten aşağı gö­re­bilme bah­ti­yar­lı­ğı­dır (Allah’ın özel bir lütfü ve ik­ra­mı­dır). [Ab­dul­lah ibn Ömer (r.a)]

Mut­takî, her gör­düğü kimse için (bu ben­den daha ha­yır­lı­dır ve de­rece ba­kı­mın­dan daha üs­tün­dür deme bah­ti­yar­lı­ğını elde eden) kim­se­dir. [Hasan-ül-Basri (r.a)]

Ömer bin el-Hat­tab (r.a), Ka‘bu’l-Ahbâr’a (r.a) “Takva nedir? Bana an­la­tır mısın?” der. O da, “Di­kenli, pıt­raklı bir yerde yü­rür­ken ne ya­par­sın?” diye sorar. Ömer (r.a), “Bütün vü­cu­dum dik­kat ke­si­lir (Her ta­ra­fım göz kulak olur). Za­rara düş­me­mek için ti­tiz­likle sa­kın­maya ça­lı­şı­rım.” de­yince Ka‘b, “İşte takva budur.” der.

Takva; gün­düz­leri oruçla, ge­ce­leri kı­yamla, iba­detle ge­çir­mek de­ğil­dir. Ve­la­kin takva; Allah’ın haram kıl­dığı şey­ler­den kaç­mak, terk etmek ve Allah’ın emir­le­rine sım­sıkı sa­rı­lıp har­fi­yen ye­rine ge­tir­mek­tir. [Ömer bin Ab­dü­la­ziz (r.a)]

Mut­takî; ha­rama düşer kor­ku­sun­dan mubah olan bir kısım şey­ler­den dahi ka­çı­nan kim­se­dir. [Şerh bin Hü­se­yin]

Takva; ki­şi­nin ken­disi için sevip is­te­diği şeyi in­san­lar için de sevip is­te­me­si­dir. [Suf­yan-ı Sevrî]

Mut­takî; ko­nuş­tu­ğunda hep Allah için ko­nu­şan, yap­tığı her işi de Allah için yapan kim­se­dir. [Ba­ye­zid el-Bis­tamî (k.s)]

Takva; ken­disi için is­te­di­ğini in­san­lar için de is­te­mek de­ğil­dir sa­dece. Bi­la­kis ken­din için is­te­di­ğin­den daha faz­la­sını in­san­lar için is­te­mek­tir. [Cü­neyd bin Mu­ham­med]

Mut­takî; Allah’ın, her çeşit şe­hevî ar­zuyu, on­lara karşı olan sevgi ve mu­hab­beti kal­bin­den söküp at­tığı kim­se­dir. [Sü­ley­man ed-Dâ­rânî) (k.s)]

Bir kavle göre de takva, seni Allah’tan uzak­laş­tı­ran her şey­den uzak dur­man (ke­sin­likle yak­laş­ma­man­dır).

Takva, bütün şüp­heli şey­ler­den şid­detle ka­çın­mak­tır. [Ebû Zeyd]

Takva; Allah’ın haram kıl­dık­la­rında, ya­sak­la­rında seni gör­me­mesi, ama her em­rinde (razı ve hoş­nut ola­cağı her yerde) bu­lun­manı ve ora­dan hiç­bir zaman kayıp ol­ma­manı is­te­mesi ve arzu et­me­si­dir. [Şeyh bin Ab­dul­lah]

Takva; ahlâk-ı ha­se­ne­den (güzel ah­lak­tan) iba­ret­tir. [Ebu’l-Kasım el-Hakim]

Takva po­ta­sında eri­yen bazı takva er­leri de mut­takî olan kim­seyi şu üç şeye bağlı ol­makla tarif eder­ler: Te­vek­külü tam ol­ması, var olana ka­naat et­mesi (rıza gös­ter­mesi) ve sab­ret­me­si­dir.

Me­dine-i Mü­nev­vere fu­ka­hâsı ta­ra­fın­dan Ab­dul­lah b. Zü­beyr’e (r.a), “Mut­takî olan kim­sede bu­lu­nan takva özel­lik­leri ne­ler­dir?” suali so­rul­du­ğunda şöyle bu­yurdu: “Bela ve mu­si­bet­lere karşı sab­re­der, Allah’ın hük­müne rıza gös­te­rir, Allah’ın ver­diği ni­met­lere karşı şük­re­der, Kur’ân-ı Kerîm’in hü­küm­le­rine boyun eğer.

Takva; za­hirî ha­lini in­san­lar için süs­le­di­ğin gibi ba­tınî ha­lini, sır­rını (iç ha­lini de) Hak için, Allah için o şe­kilde süs­le­yip gü­zel­leş­tir­men­dir. [el-Vâ­fidî]

Bir kavle göre takva, her türlü ha­ram­dan sa­kı­nıp taat u iba­dette mağ­rur ol­ma­mak­tır, al­dan­ma­mak­tır.

Tak­va­nın önünde en­gel­ler var­dır. Bu en­gel­leri aş­ma­dan tak­vaya ulaş­mak müm­kün de­ğil­dir:

1. Şid­det ve me­şek­kati ni­mete ter­cih et­me­dikçe,

2. Hak ni­zâ­mın hâkim ol­ması için ça­lış­mayı, ko­şuş­tur­mayı, rahat bir ha­yata ter­cih et­me­dikçe,

3. Fay­dalı, ya­rarlı söz­leri fu­zulî ke­lama ter­cih et­me­dikçe. Diğer bir kavle göre (özde) takva, Allah Ra­sûlü ve ashâb-ı ki­râmı örnek alıp ha­ya­tı­mı­zın her saf­ha­sında on­lara ik­ti­dayı (uy­mayı) bir ve­cibe kabul et­mek­tir.16

  1. Fetih, 48/26. ↩︎
  2. Mâide, 5/65; A‘râf, 7/96. ↩︎
  3. Âl-i İmrân; 3/102. ↩︎
  4. Nahl, 16/128. ↩︎
  5. Talâk, 65/4. ↩︎
  6. Talâk, 65/2. ↩︎
  7. A‘râf, 7 /35. ↩︎
  8. Bakara, 2/282. ↩︎
  9. Enfâl, 8/29. ↩︎
  10. Fetih, 48/26. ↩︎
  11. A‘râf, 7/96. ↩︎
  12. Âl-i İmrân, 3/102. ↩︎
  13. Kâdî Beyzâvî, Envârut-Tenzîl ve Esrârüt-Te’vîl; 1/16. ↩︎
  14. eş-Şevkânî, Fethu’l-Kadîr, 3/226. ↩︎
  15. Mü’minûn, 23/9. ↩︎
  16. es-Sa‘lebî, el-Keşfu ve’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân, 1/67-68-69. ↩︎