Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

İslam Tarihi Kaynaklarından Edebe Dair Bazı Eserler

61. Sayı · 2020/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Edeb Kavramının Gelişimi

Edeb kav­ra­mı­nın ma­na­ları hu­su­sunda farklı farklı gö­rüş­ler mev­cut­tur. Zi­ya­fete davet etmek ma­na­sın­daki “edb” kö­kün­den veya edepli ve zarif olmak ma­na­sın­daki edeb mas­ta­rın­dan isim olan ke­li­me­nin baş­lıca ma­na­ları davet, iyi tutum, in­ce­lik, ki­bar­lık ve tak­dir şek­lin­de­dir.

Kur’ân-ı Kerîm’de edeb kav­ramı yahut bun­dan müş­tak bir ke­lime mev­cut de­ğil­dir. Ancak hadîs-i şe­rîf­lerde edeb ke­li­mesi ve ço­ğulu olan âdâb ile aynı kök­ten tü­re­yen fiil ve isim­ler kul­la­nıl­mış­tır. Bu ha­dis­ler in­ce­len­di­ğinde ede­bin ha­yırlı ve fay­dalı bil­gi­lerle dav­ra­nış alış­kan­lık­la­rını ifade et­tiği, Kur’ân-ı Kerîm’in de bu bilgi ve dav­ra­nış­ları ser­gi­le­yen edeb kay­nağı ol­duğu an­la­şı­lır.1

Edeb kav­ramı ta­rih­sel ola­rak ca­hi­liye ve ilk İs­lamî dö­nemde “davet, in­ce­lik, ki­bar­lık, be­ğenme, alış­kan­lık, âdet” ma­na­la­rında ve ge­nel­likle din dışı alan­larda bir öl­çüde ah­lâkî muh­te­vaya sahip ola­rak kul­la­nıl­dığı va­ki­dir. Ancak iler­le­yen za­man­larda eski ma­na­la­rını mu­ha­faza et­mekle bir­likte “bir şey hak­kın­daki bilgi”, te’dîb ke­li­mesi “bi­rini bir konu hak­kında bil­gi­len­dirme”, edîb ke­li­mesi ise “bir şey hak­kında bil­gi­len­di­ril­miş kişi” ma­na­la­rında kul­la­nı­lır oldu. Pey­gam­ber Efen­di­miz’in (s.a.v) bir ha­di­sinde ken­di­sine çe­şitli ka­bi­le­le­rin leh­çe­le­rini nasıl an­la­dı­ğına dair bir so­ruya kar­şı­lık, “Beni Rab­bim eğitti (ed­de­benî) ve eği­ti­mimi (te’dîbî) en iyi şe­kilde yaptı.” şek­lin­deki ce­va­bında kul­lan­dığı te’dib ke­li­mesi yu­ka­rıda ve­ri­len ma­na­sıyla kul­la­nıl­mış­tır.2

Edeb ke­li­me­si­nin ilk söz­lük ma­na­ları ile son­ra­dan ka­zan­dığı dinî, ah­lâkî ve edebî un­sur­lar ih­tiva eden an­lam­ları ara­sın­daki mü­na­se­bet, dil­ci­le­rin dik­ka­tini çek­miş ve bu konu et­ra­fında önemli bir tar­tışma alanı açıl­mış­tır. Edeb kav­ra­mı­nın İslam’ın te­si­riyle ilk söz­lük ma­na­la­rını aşa­rak dinî ve ah­lâkî an­lam­lara teş­mil edil­di­ğini or­taya koyan en geniş bilgi Ze­bîdî’nin Tacü’l-Arûs isimli ese­rinde bu­lun­mak­ta­dır. Ze­bîdi, ke­li­me­nin asıl an­la­mı­nın davet ol­du­ğunu be­lirt­tik­ten sonra ıs­tı­lahî ma­nada “in­san­lar içinde eği­til­miş ki­şi­nin (edîb) eği­timle (te’dîb) ka­zan­dığı durum” demek ol­du­ğunu beyan eder. Ze­bîdî’nin ho­cası Mu­ham­med b. Tay­yib el-Fâsî ise edebi, “ona sahip olan ki­şiyi küçük dü­şü­rücü du­rum­lar­dan ko­ru­yan me­leke” ola­rak tarif et­mek­te­dir.3

Hicrî ikinci yüz­yıl­dan sonra olu­şan edeb li­te­ra­türü içe­ri­sinde bu terim iyi bir eği­timle ka­za­nıl­mış ka­rak­ter, top­lum içe­ri­sinde ri­a­yet edil­mesi ge­re­ken ve âdâb-ı mu­a­şe­ret ola­rak isim­len­di­ri­le­cek olan me­denî ve ah­lâkî dav­ra­nış bi­çim­leri ve bu ko­nu­larda ge­rekli olan pra­tik bil­gi­ler hak­kında kul­la­nıl­mış­tır. Bu ma­nada edeb daha çok “ilim” baş­lığı al­tında anı­lan şer‘i ilim­ler­den ve iba­det ve mu­a­me­lat ko­nu­la­rın­dan farklı ola­rak ah­lâkî ve sos­yal içe­rikli bir kav­ram ha­line bü­rün­müş­tür. Edeb kav­ra­mı­nın böyle bir muh­te­vaya bü­rün­me­sinde aynı ta­rih­lerde baş­la­yan Grek, Hint ve İran gibi dış kül­tür­lere ait bil­gi­le­rin ve İran asıllı ve bu ko­nu­larda eser veren âlim­le­rin ki­tap­la­rında iş­le­nen edeb ve hik­met un­sur­la­rı­nın önemli bir et­kisi ol­duğu söy­len­miş­tir. Hicrî üçüncü asır­dan iti­ba­ren özel­likle Câhız ve Ebû Hay­yan, et-Tev­hîdî gibi edib­le­rin ön­cü­lük et­tik­leri edeb li­te­ra­türü renkli ve ilgi çe­kici bu­lun­muş ve en­te­lek­tüel ke­sim­le­rin dik­ka­tini cel­bet­miş­tir. Bu saha; duy­gu­ları, dav­ra­nış­ları, sahip ol­duğu maddî ve ma­nevî de­ğer­lerle in­sa­nın mer­kezde ol­duğu bilgi ve hik­meti içer­mek­te­dir. Ne­tice ola­rak edeb li­te­ra­türü her se­viye in­sana hitap eden ah­lakî-edebî hik­met­ler; seç­kin kim­se­le­rin ha­yat­la­rına in­ce­lik katan kül­tü­rel edeb ve son ola­rak da yö­ne­ti­ci­ler başta olmak üzere üst ka­de­mede mes­lek sa­hibi olan kim­se­le­rin yö­ne­tim ve mes­lek­leri ile il­gili yol gös­te­ren edeb ki­tap­ları olmak üzere üç bö­lüme ay­rı­la­bi­lir.4

Edeb kav­ra­mı­nın mana ge­li­şimi kı­saca şöyle özet­le­ne­bi­lir: “Edep te­rimi “ge­le­nek, gö­re­nek, ahlâk” gibi ilk an­lam­ları ya­nında İslâm kül­tü­rü­nün ta­rihî ge­li­şimi içinde çe­şitli mev­ki­ler, mes­lek ve sa­nat­lar; eği­tim ve öğ­re­tim; ta­sav­vuf ve ta­ri­kat; ilmî araş­tırma ve tar­tış­ma­lar; iba­det, dua ve Kur’an okuma gibi dinî fa­a­li­yet­ler; yeme içme, giyim kuşam, te­miz­lik vb. gün­lük meş­gu­li­yet­ler; her türlü sos­yal ilişki ve ha­ya­tın diğer bütün alan­la­rına dair bil­gi­ler ve en uygun dav­ra­nış tarz­ları için kul­la­nı­lan son de­rece geniş kap­samlı bir terim ha­line gel­miş­tir.”5

Edeb Sahasında Eser Telif Eden Müellifler ve Eserleri

1. İbnü’l-Mukaffâ

Asıl ismi Ebû Mu­ham­med Ab­dul­lah (Rûz­bih) b. El-Mu­kaffâ’dır. H. 106 (724) veya h. 102 (720) yıl­la­rında İran top­rak­la­rı­nın Cûr (Fi­ru­za­bad) böl­ge­sinde doğ­duğu söy­len­mek­te­dir. Müs­lü­man ol­ma­dan ön­ceki asıl ismi Rûz­bih’tir. Ba­bası Dâ­de­veyh ha­ya­tı­nın so­nuna kadar Me­cusî ola­rak ya­şa­mış ve Hac­cac’ın vergi tah­sil­dar­lı­ğını ya­par­ken gö­re­vini kö­tüye kul­lan­mak­tan do­layı ken­di­sine iş­kence ya­pı­lır­ken eli sakat kal­mış­tır. Bu ne­denle Mu­kaffâ yani eli bü­zül­müş, çolak la­kabı ile bi­lin­miş­tir. İbnü’l-Mu­kaffâ ilk eği­ti­mini Cû böl­ge­sinde Fars ve Me­cusî ge­le­nek­leri çer­çe­ve­sinde almış ve ba­ba­sı­nın gö­revi ne­de­niyle küçük yaş­la­rında Basra’ya göç­müş­tür. Ba­bası onun za­ma­nın önemli edib­le­ri­nin mec­lis­le­rine ka­tıl­ma­sını sağ­la­ya­rak iyi bir eği­tim sü­re­cin­den geç­me­sini sağ­la­mış­tır. Bu mec­lis­le­rin sa­hip­leri Müs­lim b. Ku­teybe, İbn Ebî Leyla, İbn Şüb­rüme, Halil b. Ahmed gibi önemli yö­ne­tici ve edib­ler­dir. Bu mec­lis­lerde başta Arab dili ve ede­bi­yatı olmak üzere Fars, Hint ve Yunan kül­tür ve ge­le­nek­le­rine dair kap­samlı bilgi sa­hibi ol­muş­tur. Me­mu­ri­yet ha­ya­tına kâ­tip­likle baş­la­yan İbnü’l-Mu­kaffâ, çe­şitli va­li­le­rin kâ­tip­lik­le­rini yap­tık­tan sonra Basra va­lisi Sü­ley­man b. Ali’nin kâ­tibi iken Ha­life Man­sur ile ta­nış­mış­tır. Ha­li­fe­nin teş­viki üze­rine Fars­çaya çev­ril­miş olan Yunan kla­sik­le­rini Arap­çaya ter­cüme et­miş­tir. Asıl şöh­re­tine Kir­man va­lisi İsa b. Ali’nin hiz­me­tin­dey­ken sahip olan İbnü’l-Mu­kaffâ, bir akşam ye­me­ğinde bir ço­cu­ğun oku­muş ol­duğu Kur’an’ın te­siri ve vali İsa b. Ali’nin teş­vi­kiyle Müs­lü­man ol­muş­tur. Müs­lü­man ol­duk­tan sonra çok ya­şa­ma­mış h. 142 (759) se­ne­sinde Basra’da öl­dü­rül­müş­tür.6

İbnü’l-Mu­kaffâ’nın eser­leri ve dü­şün­ce­leri ken­di­sin­den sonra gelen ve fel­sefe ve ede­bi­yatla il­gi­le­nen in­san­lar üze­rinde önemli et­ki­lere sahip ol­muş­tur. Ha­life Man­sur’un teş­viki ile baş­la­dığı ter­cüme fa­a­li­yet­leri sı­ra­sında Arap­çaya ter­cüme et­tiği Ke­lile ve Dimne adlı eseri ile Arap ede­bi­ya­tına fabl tü­rünü ka­zan­dır­mış­tır. Bu eser sonra bir­çok mü­el­lif ta­ra­fın­dan tak­lit edil­miş­tir. İbn Ku­teybe Uyunu’l-Ahbar; İbn Ab­di­rab­bih el-Ikdü’l Ferid, Tur­tuşî Si­racü’l-Mülük isimli eser­le­rinde İbnü’l-Mu­kaffâ’nın nesir tar­zın­dan et­ki­len­miş­ler­dir. Daha sonra gelen ha­li­fe­ler onun saray ve mu­a­şe­ret adabı, ad­liye ve ma­liye teş­ki­latı, hü­küm­dar-tebaa iliş­ki­leri hu­sus­la­rın­daki ye­ni­likçi gö­rüş­le­ri­nin te­si­rinde kal­mış ve bu gö­rüş­leri be­nim­se­miş­ler­dir.7

el-Edebü’l-Kebîr ve’l-Edebü’s-Sağîr

el-Edebü’l-Kebîr isimli ese­rin diğer ismi de ed-Durre el-Ye­time fî Tâat el-Mulûk’tur.8 Eser bir mu­kad­dime ve iki bö­lüm­den oluş­mak­ta­dır. Mu­kad­di­me­nin ko­nu­ları es­ki­lere uy­ma­nın, on­la­rın ilim ve eser­le­rin­den fay­da­lan­ma­nın öne­mine da­ir­dir. Bi­rinci bö­lümde hü­küm­dar, onun ve­ziri ve va­li­le­ri­nin idarî ve si­yasî dav­ra­nış­la­rın­dan bah­set­mekte; ikinci bö­lümde ise in­san­lar arası mu­a­şe­ret ada­bın­dan ve ha­kiki dos­tun va­sıf­la­rın­dan söz et­mek­te­dir.9

el-Edebü’s-Sağîr ise bir mu­kad­dime ve bir bö­lüm­den oluş­mak­ta­dır. Mu­kad­di­mede aklın edebe olan ih­ti­ya­cın­dan bah­se­der­ken diğer bö­lümde ise akıllı in­sa­nın nef­sini ter­biye et­mesi ge­rek­ti­ğin­den, nefis mu­ha­se­be­sin­den, din-akıl iliş­ki­siyle Allah’ın var­lı­ğı­nın de­lil­le­rin­den bah­set­mek­te­dir. Yö­ne­ti­ci­lere dair tav­si­ye­le­ri­nin ya­nında avama yö­ne­lik ah­laki öğüt­ler ve hik­met­lerde yer alır.10

2. Câhız

Asıl ismi Ebû Osman Amr b. Bahr b. Mah­bûb el-Câhız el-Ki­nâni’dir. H. 150-160 (767-777) se­ne­leri ara­sında Basra şeh­rinde doğ­duğu tah­min edil­mek­te­dir. Câhız la­kabı pat­lak gözlü ol­duğu için ve­ril­miş­tir. Câhız’ın ya­şa­dığı de­virde Basra par­lak bir dönem ya­şı­yordu ve Halil b. Ahmed, Sî­be­veyh, Ahfeş, Ma‘mer b. Mü­sennâ, Asmai gibi bir­çok âli­min bu şe­hirde mec­lis­leri bu­lu­nu­yordu. Câhız bu mec­lis­lere devam etmiş ve gra­mer, şiir, tarih ve ede­bi­yat alan­la­rında çokça bilgi sa­hibi ol­muş­tur. Ay­rıca Câhız âlim ve edib­le­rin mec­lis­le­rin­den ya­rar­lan­mak için bazı za­man­lar Kûfe ve Bağ­dat şe­hir­le­rine yol­cu­luk­lar yap­mış­tır. Câhız, eser­le­rini dev­let adam­la­rına su­na­rak önemli ca­i­ze­ler elde et­miş­tir. En par­lak dev­rini ise h. 220-233 (835-847) se­ne­leri ara­sında İbnü’z-Zey­yat Mu­ham­med b. Ab­dül­me­lik za­ma­nına denk gel­mek­te­dir. Ha­ya­tı­nın so­nuna doğru felç olmuş ve h. 255 se­ne­sinde dok­san beş ya­şın­day­ken Basra’da vefat et­miş­tir.11

el-Beyân ve’t-Tebyîn

Câhız, Arap di­li­nin özel­lik­le­rini ve Arap­la­rın şiir ve hi­ta­bet­teki ka­bi­li­yet­le­rini or­taya koy­duğu ese­rini dev­ri­nin önemli si­ma­la­rın­dan Kadı Ahmed b. Ebi Du’ad’a ithaf et­miş­tir. Hicrî 233 (847) se­ne­sin­den sonra ka­leme al­dığı eseri adeta edebî bil­gi­ler an­sik­lo­pe­disi ma­hi­ye­tin­de­dir. Ebû Hilal el-As­kerî, İbn Hal­dun gibi büyük âlim ve edib­le­rin tak­di­rini ka­za­nan eser İbn Ku­teybe’nin Edebü’l-Kâtib, Mü­ber­red’in el-Kamil ve Ebû Ali el-Kali’nin en-Ne­vâ­dir isimli eser­le­riyle bir­likte edeb sa­ha­sı­nın dört büyük temel eseri ola­rak gö­rü­lür. Câhız ese­rinde be­lirli bir plana göre ha­re­ket etmez, bir me­se­leyi ele al­dı­ğında onunla il­gili hangi me­se­leye de­ği­nil­mesi ge­re­ki­yorsa de­ği­nir ancak so­nunda ilk me­se­leye geri döner. Ese­rine be­yanı tarif ede­rek baş­lar ve dilin ve be­ya­nın med­hini yap­tık­tan sonra be­la­gat ve hi­ta­bette önemli si­ma­lara yer ayı­rır. İkinci cil­dinde Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz’den baş­la­ya­rak hatip ve dev­let adam­la­rı­nın hut­be­le­rine yer verir. Üçüncü cil­dinde zühde de yer ver­mekle bir­likte üçüncü ve dör­düncü cilt­lerde ibrek ol­ma­ları ha­se­biyle ah­mak­lara hoş bir dille yer ayı­rır.12

3. İbn Kuteybe

Asıl ismi Ebû Mu­ham­med Ab­dul­lah b. Müs­lim b. Ku­teybe ed-Di­ne­veri’dir. Hicrî 213 (828) yı­lında doğan İbn Ku­teybe’nin Kûfe’de mi yoksa Bağ­dat’ta mı doğ­duğu tar­tış­ma­lı­dır. Uyûnü’l-Ahbâr isimli ese­rinde ba­ba­sın­dan na­kil­lerde bu­lun­ması kül­türlü bir ai­le­den gel­diği var­sa­yı­mını or­taya çı­kar­tır. Dö­ne­mi­nin seç­kin ho­ca­la­rın­dan ders alan İbn Ku­teybe ilk der­sini ba­ba­sın­dan al­dık­tan sonra Bağ­dat’ta Câhız’ın ta­le­be­li­ğini yap­mış ve bazı ki­tap­la­rını hu­zu­runda oku­ya­rak ica­zet sa­hibi ol­muş­tur. Bunun dı­şında fıkıh, tef­sir, hadis, dil, ede­bi­yat, Kur’an, lügat ve şiire dair pek çok ho­ca­dan ders­ler al­mış­tır. Ha­ya­tı­nın büyük kıs­mını Bağ­dat’ta ge­çir­miş ve bu­ra­daki Mu­te­zilî âlim­le­rin top­lan­tı­la­rın­dan et­ki­len­miş­tir. Tar­tışma or­tam­la­rında ye­tiş­mesi onun erken dö­nem­den kelam il­mine ağır­lık ver­me­sine neden ol­muş­tur. Mu­te­zile mez­he­bin­den ay­rıl­dık­tan sonra mu­had­dis­le­rin mec­lis­le­rine devam et­miş­tir. Di­ne­ver ka­dı­lığı da yapan İbn Ku­teybe, yirmi sene bu gö­revde kal­dık­tan sonra h. 276 (889) se­ne­sinde Bağ­dat’ta vefat et­miş­tir.13

Uyûnü’l-Ahbar

Mü­el­lif, ese­rinde dev­let adam­la­rında bu­lun­ması ge­re­ken savaş, sey­yid­lik, ilim, zühd, dost­luk gibi ko­nu­ları in­ce­ler ve eski Arap kül­tü­rünü özet­ler.14 Mü­el­lif ese­ri­nin sa­dece dün­yada ba­şarı ka­zan­mak is­te­yene değil ahi­rette de mu­vaf­fak olmak is­te­yene; sa­dece ileri gelen kim­se­lere değil avama da fay­dalı ola­cak şe­kilde ka­leme al­dı­ğını söy­ler. Ese­rinde nükte ba­rın­dı­ran fık­ra­lar ve gül­dü­rücü hi­kâ­ye­lere de yer veren İbn Ku­teybe bu­nunla oku­yu­cuyu ciddi me­se­le­lere da­la­rak yor­gun­luk hâsıl ol­ma­sın­dan ko­ru­mayı he­def­le­di­ğini be­lir­tir.15

On ki­tap­tan mey­dana gelen ese­rin muh­te­vası şu şe­kil­de­dir; bi­rinci kitap sul­tan, ikinci kitap harb, üçüncü kitap sûdet, dör­düncü kitap ta­biat ve ahlak, be­şinci kitap ilim, al­tıncı kitap zühd, ye­dinci kitap dost­luk, se­ki­zinci kitap ha­vâic, do­ku­zuncu kitap yemek, onuncu kitap ha­nım­lar hak­kın­da­dır.16

4. Müberred

Asıl ismi Ebu’l-Abbas Mu­ham­med b. Yezid b. Ab­di­lek­ber b. Umeyr el-Mü­ber­red el-Ezdî es-Sü­mali’dir. Hicrî 210 (826) se­ne­sinde Basra’da doğdu. Ho­cası Ebû Osman el-Ma­zinî’nin so­ru­la­rına gönle se­rin­lik veren ce­vap­ları ne­de­niyle Ma­zinî ona, “Sen mü­ber­rid­sin.” yani se­rin­lik ve­ren­sin şek­linde ifa­dede bu­lun­muş­tur. Lakin Mü­ber­red’i çe­ke­me­yen­ler onunla alay etmek için bu ifa­deyi mü­ber­red yani so­ğu­tul­muş ma­na­sına dö­nüş­tü­re­rek kul­lan­mış onunla alay et­miş­ler­dir. Bun­dan sonra la­kabı bu şe­kilde şöh­ret bul­muş­tur. Mü­ber­red ha­yatı bo­yunca Câhız ile iliş­ki­sini sür­dür­müş ve ondan şiir, hi­ke­mi­yât, be­devî ve ta­rihî şah­si­yet­lere dair ahbâr ri­va­yet et­miş­tir. Üstün zekâ, ha­fıza ve mu­ha­keme gü­cüyle küçük yaşta lügat ve nahiv sa­ha­la­rında bil­gi­sini ge­niş­let­miş ve et­ra­fına ken­di­sini kabul et­tir­miş­tir. Onun Bağ­dat’ta Kûfe mek­te­bi­nin li­deri olan Sa‘leb ile mü­na­za­ra­ları meş­hur­dur. Bu mü­na­za­ra­lar ne­ti­ce­sinde Bağ­dat ilmi mu­hi­tine ken­di­sini kabul et­tir­miş ve bir­çok âli­min ye­tiş­tiği ilim mec­lisi kur­muş­tur. Sî­be­veyh’den sonra Basra dil mek­te­bi­nin oto­ri­tesi olan Mü­ber­red, Arap gra­meri ve ede­bi­ya­tıyla il­gili özgün gö­rüş­ler or­taya koy­muş­tur.17

el-Kâmil fi’l-Edeb

el-Kâmil, Mü­ber­red’in en meş­hur ese­ri­dir. Arap ede­bi­ya­tında farklı edep te­lak­ki­leri mev­cut­tur. Câhız’ın eser­leri sos­yal iliş­ki­lerde za­ra­fet şek­lin­deki edep te­lak­ki­si­nin en üst dü­ze­yini tem­sil eder­ken Mü­ber­red’in eser­leri ise Arap di­li­nin bütün in­ce­lik­le­rine vâkıf olma şek­lin­deki edep te­lak­ki­si­nin tem­sil­ci­si­dir. Eser elli dokuz bö­lüm­den oluş­makta ve ayet, hadis, hutbe, mev’iza, mesel, kıssa, hi­ke­mi­yat, şiir, lügat, gra­mer ve tarih alan­la­rında önemli bil­gi­ler ve de­ğer­len­dir­me­ler içer­mek­te­dir. Ho­cası Câhız’da ol­duğu gibi ciddi ko­nu­la­rın ara­sına eğ­len­di­rici hi­kâye, fıkra, haber ve şi­ir­leri yer­leş­tir­miş ve zaman zaman fıkıh, tef­sir ve kelam ko­nu­la­rına yer ver­miş­tir.18

5. İbn Abdirabbih

Asıl adı Ebû Ömer Şi­hâ­büd­din Ahmed b. Mu­ham­med b. Ab­di­rab­bih b. Habib el-Kur­tubî el-En­dü­lüsî’dir. Hicrî 246 se­ne­sinde Kur­tuba’da doğ­muş­tur. İl­köğ­re­ni­mini En­dü­lüs’ün ileri gelen fakih ve mu­had­dis­le­rin­den olan büyük kar­deşi Ebu Bekir Yahya’dan al­mış­tır. Şiir, ede­bi­yat ve mu­si­kiyle il­gi­le­nen İbn Ab­di­rab­bih, fıkıh bil­gi­si­nin ya­nında ir­ti­ca­len şiir söy­le­ye­bi­le­cek kadar güçlü bir şa­ir­dir. Ken­disi dev­let bü­yük­leri için şi­ir­ler yaz­dığı için refah içe­ri­sinde ya­şa­mış­tır. Ha­ya­tı­nın son­la­rına doğru felç olan İbn Ab­di­rab­bih h. 328 (940) se­ne­sinde Kur­tuba’da vefat et­miş­tir. Asıl şöh­re­tini el-İkdü’l-Ferîd isimli ese­riyle elde etmiş ve ha­yat­tay­ken daha çok şa­ir­liği ile ta­nın­mış­tır.19

el-İkdü’l-Ferîd

Bir an­sik­lo­pedi ve an­to­loji me­sa­be­sinde olan eser si­ya­set, ede­bi­yat, tarih, ne­vâ­dir, ahlâk, mizah, fıkra, mu­sikî ve eğ­lence gibi çok çe­şitli ko­nu­lara yer ver­mek­te­dir. Yirmi beş bö­lüm­den mey­dana gelen eser, mü­el­lif ta­ra­fın­dan yirmi beş mü­cev­her­den olu­şan ger­dan­lığa ben­ze­til­miş­tir. Bö­lüm­le­rin ad­ları ve ko­nu­ları şu şe­kil­de­dir: el-Lü’lüe (hü­küm­dar­lık), el-Fe­rîde (sa­vaş­lar), ez-Ze­ber­cede (cö­mert­lik), el-Cü­mâne (el­çi­ler), el-Mer­câne (hü­küm­dar­larla soh­bet), el-Yâ­kute (ilim ve ede­bi­yat), el-Cev­here (ata­söz­leri), ez-Zü­mür­rüde (mev‘iza ve zühd), ed-Dürre (tâ­ziye ve mer­si­ye­ler), el-Ye­tîme (Arap­la­rın soy kü­tüğü), el-As­cede (be­devî Arap­la­rın söz­leri), el-Mü­cen­nebe (güzel ce­vap­lar), el-Vâ­sıta (hut­be­ler), el-Mü­cen­ne­betü’s-sâ­niye (ya­zış­ma­lar ve yazı mal­ze­mesi), el-As­ce­detü’s-sâ­niye (ha­li­fe­ler), el-Ye­tî­metü’s-sâ­niye (Ziyâd b. Ebîh, Hac­câc, Tâ­li­bî­ler ve Ber­me­kî­ler’le il­gili bil­gi­ler), ed-Dür­retü’s-sâ­niye (ey­yâmü’l-Arab), ez-Zü­mür­rü­detü’s-sâ­niye (şiir), el-Cev­he­retü’s-sâ­niye (aruz ve ka­fiye), el-Yâ­ku­tetü’s-sâ­niye (müzik), el-Mer­câ­netü’s-sâ­niye (ka­dın­lar ve özel­lik­leri), el-Cü­mâ­netü’s-sâ­niye (ya­lancı pey­gam­ber­ler, tu­fey­lî­ler), ez-Ze­ber­ce­detü’s-sâ­niye (insan ve hay­van ka­rak­ter­leri), el-Fe­rî­detü’s-sâ­niye (yi­ye­cek ve içe­cek­ler), el-Lü’lüetü’s-sâ­niye (he­di­ye­ler, şa­ka­lar ve nük­te­ler).20

Ese­rin bir­çok bö­lü­münde esas un­suru şiir teş­kil etmiş ve çe­şitli ko­nu­lar da 200’den fazla şaire ait yak­la­şık 10.000 örnek beyit ve­ril­miş­tir. Bun­lar ara­sında mü­el­li­fin kendi şi­ir­leri de bu­lun­mak­ta­dır. Bu eser En­dü­lüs­lü­ler’e Doğu İslam dün­ya­sını ta­nıt­mak ve hak­kında bilgi ver­mek ama­cıyla ya­zılsa da En­dü­lüs ta­ri­hine ait önemli ve­ri­lerde içer­mek­te­dir. İbn Ab­di­rab­bih oku­yu­cuyu eğ­len­dir­mek ve din­len­dir­mek için nükte ve fık­ra­lara yer ver­miş­tir. Eser dö­ne­min sos­yal ha­yatı, yi­ye­cek ve içe­cek­leri, ge­le­nek­leri, tıp ve sağ­lık ko­nu­ları, bölge ve şe­hir­le­rin özel­lik­leri, ka­dın­lar ve hu­su­si­yet­leri gibi çok geniş konu yel­pa­ze­sine sa­hip­tir. En önemli edeb ki­tap­la­rın­dan biri sa­yı­lan el-İkdü’l-Ferid, İb­şihi’nin el-Müs­tet­raf’ı, İbn Hal­dûn’un Mu­kad­dime’si, Kal­ka­şendî’nin Ṣubḥu’l-Aʿşâ’sı ve Ab­dül­kâ­dir el-Bağ­dâdî’nin Hi­zâ­netü’l-Edeb’i gibi bir­çok ki­taba kay­nak ol­muş­tur.21

6. Ebû Ali el-Kâlî

Asıl adı Ebû Ali İs­mail b. el-Kasım b. Ayzun el-Kâlî el-Bağ­dâdî’dir. Hicrî 288 (901) se­ne­sinde Ma­laz­girt’te doğ­muş­tur. Ka­li­kala hal­kın­dan bir grup ile Bağ­dat’a git­miş ve hal­kın on­lara gös­ter­diği iti­bar se­be­biyle Kâlî nis­be­sini al­mış­tır. Ha­ya­tı­nın yirmi üç yı­lını ge­çir­diği Bağ­dat’ta dil ve ede­bi­yat ilim­le­rini İbn Düred, Nif­ta­veyh İbü’s-Ser­râc, Zec­câc ve İbn Du­rus­te­veyh gibi âlim­ler­den tah­sil et­miş­tir. Irak’ta hak et­tiği il­giyi gö­re­me­yince h. 328 (939-940) yı­lında En­dü­lüs’e git­miş­tir. En­dü­lüs’te 2. Hakem’den des­tek gören Kâlî önemli he­yet­le­rin ba­şına geç­miş, ta­lebe ye­tiş­tir­miş ve eser telif et­miş­tir. Ken­di­sine da­nı­şı­lan oto­ri­ter bir âlim ol­muş­tur.22

el-Emâlî

Ebû Ali el-Kâlî’nin en önemli eseri olan el-Emâlî dil ve ede­bi­yata dair çe­şitli ko­nu­lara yer ver­mek­te­dir. Kâlî bu ese­rini Kur­tuba ve Zehra şe­hir­le­rinde ver­diği ders­le­rin not­la­rın­dan or­taya çı­kar­mış­tır.23

7. Ebu’l-Ferec el-İsfehânî

Asıl ismi Ebu’l-Ferec Ali b. el-Hü­se­yin b. Mu­ham­med b. Ahmed el-Ku­reşî el-İs­fe­hânî’dir. Hicrî 284 (897) yı­lında İs­fe­han’da yahut Bağ­dat’ta doğdu. Bağ­dat’ta doğ­muş ol­ması daha ağır basan bir gö­rüş­tür. İl­köğ­re­ni­mini ai­le­sin­den gör­dük­ten sonra Kûfe’ye gitti. Bu­rada bir­çok âlim­den ders al­dık­tan sonra Bağ­dat’a geri döndü. İbn Dü­reyd, Ebû Bekir el-En­bârî, Ebû Bekir es-Sûlî, Ebû Ab­dul­lah Mu­ham­med b. Abbas el-Ye­zîdî, Ahfeş el-Asgar, Nif­ta­veyh, Ca‘fer b. Ku­dâme, İbn Cerîr et-Ta­berî gibi âlim­ler­den gra­mer, lügat, ede­bi­yat, şiir, ensâb, ahbâr, tarih, me­gâzî, tef­sir, hadis, mû­siki, ey­yâmü’l-Arab, tıp, bay­tar­lık ve nücûm ders­leri aldı. İs­fe­hânî kısa sü­rede meş­hur olunca her ta­raf­tan Bağ­dat’a onun ders ve soh­bet­le­rine ka­tıl­mak için ilim me­rak­lı­ları akın et­ti­ler. Onun şöh­reti daha çok ta­rih­çi­li­ğin­den ve el-Eğani isimli ese­rin­den mey­dana gel­mek­te­dir. Öm­rü­nün son­la­rına doğru aklî den­gesi bo­zul­muş ve felç ge­çir­miş­tir. Hicrî 356 (967) ta­ri­hinde Bağ­dat’ta vefat etti.24

el-Eğani

Eme­vi­ler dev­rinde ve Ab­ba­si­le­rin ilk za­man­la­rında ya­şa­yan şar­kıcı ve bes­te­kâr­lar ile bun­la­rın şarkı ve bes­te­leri ki­ta­bın ko­nu­sunu teş­kil eder. Bu hu­sus­larda bilgi ve­rir­ken şi­ir­le­rin vezni, garip ke­li­me­ler, şair ve bes­te­kâr­la­rın ha­yatı, kimin için bes­te­len­diği gibi hu­sus­lara da yer verir. Is­fe­hânî ese­rini oluş­tu­rur­ken ya­zılı bel­ge­ler­den, dö­ne­minde ya­şa­yan kim­se­le­rin veya biz­zat ken­di­si­nin şahit ol­duğu olay­lar­dan ya­rar­lan­mış­tır. Kendi şa­hit­lik­leri ve dö­ne­min ge­le­nek ve adet­le­rini ak­tar­ması açı­sın­dan eser büyük önem taşır. İbn Hal­dun bu eser için “Hiç­bir ede­bi­yat­çı­nın vaz­ge­çe­me­ye­ceği bir şa­he­ser­dir.” ifa­de­le­rini kul­lan­mış­tır.25

8. İbn Düreyd

Asıl adı Ebu Bekr Mu­ham­med b. el-Hasen b. Dü­reyd el-Ezdî el-Basrî’dir. Hicrî 223 (838) se­ne­sinde Basra’da doğ­muş­tur. İbn Dü­reyd ilk eği­ti­mini am­cası Hü­se­yin b. Dü­reyd’den Basra’da aldı. Am­ca­sın­dan sonra ilk ola­rak Ebû Osman el-Üş­nan­dani’nin ta­le­be­li­ğini yaptı. Daha bir­çok ho­ca­dan çe­şitli ilim­lere dair eği­tim aldı. Bazı dev­let gö­rev­le­rinde bu­lun­duk­tan sonra felç olan İbn Dü­reyd h. 321 ta­ri­hinde Bağ­dat’ta vefat et­miş­tir. İbn Dü­reyd’in çok cö­mert ve hoş­gö­rülü bir kimse ol­duğu nak­le­di­lir. İbn Dü­reyd’in şiir bil­gisi ken­di­sine oku­nan di­van­la­rın ek­sik­lik­le­rini ta­mam­la­ya­bi­le­cek de­re­ceye ulaş­mış­tır. Bu hu­su­si­ye­tin­den do­layı ken­disi için “âlim­le­rin en şairi, şa­ir­le­rin en âlimi” ifa­de­leri kul­la­nı­lış­tır.26

el-İştikâk

Pey­gam­be­ri­miz’in (s.a.v) ve onun Mead b. Adnan’a kadar uza­nan soy kü­tü­ğün­deki özel isim­ler başta olmak üzere Arap di­lin­deki bir­çok şahıs, ka­bile ve yer ad­la­rı­nın kö­ke­nini in­ce­le­diği ese­ri­dir. İbn Dü­reyd bu ki­ta­bını Arap­la­rın isim­le­ri­nin an­lam­la­rını bil­me­dik­le­rini ve bu yüz­den ço­cuk­la­rına hay­van isim­leri ver­dik­le­rini söy­le­yen­lere cevap ma­hi­ye­tinde telif et­miş­tir. Eser Arap ka­bi­le­leri, ka­bi­le­le­rin ta­rihi ve meş­hur kim­se­lere dair önemli bil­gi­ler ver­mekle bir­likte bazı hadis ve şiir yo­rum­la­rını da ih­tiva et­mek­te­dir.27

  1. Mustafa Çağrıcı, “Edeb”, DİA, c. X, s. 412. ↩︎
  2. Çağrıcı, “Edeb”, s.412-413. ↩︎
  3. Çağrıcı, “Edeb”, s. 413. ↩︎
  4. Çağrıcı, “Edeb”, s. 413. ↩︎
  5. Çağrıcı, “Edeb”, s. 414. ↩︎
  6. İsmail Durmuş, “İbnü’l-Mukaffâ”, DİA, Cilt; 21, s. 130. ↩︎
  7. Durmuş, “İbnü’l-Mukaffâ”, s. 131. ↩︎
  8. Ahmet Subhi Furat, Arap Edebiyatı Tarihi – Başlangıçtan 16. Asra Kadar, İstanbul Ünv. Yayınları, İstanbul, 1996, s. 224. ↩︎
  9. Durmuş, “İbnü’l-Mukaffâ”, s. 133. ↩︎
  10. Durmuş, “İbnü’l-Mukaffâ”, s. 133. ↩︎
  11. Ramazan Şeşen, “Câhız”, DİA, Cilt; 7, s. 20. ↩︎
  12. Furat, Arap Edebiyatı Tarihi – Başlangıçtan 16. Asra Kadar, s. 228-229. ↩︎
  13. Hüseyin Yazıcı, “İbn Kuteybe”, DİA, c. 20, s. 145. ↩︎
  14. Yazıcı, “İbn Kuteybe”, s. 147. ↩︎
  15. Furat, Arap Edebiyatı Tarihi – Başlangıçtan 16. Asra Kadar, s. 231. ↩︎
  16. Furat, Arap Edebiyatı Tarihi – Başlangıçtan 16. Asra Kadar, s. 232. ↩︎
  17. İsmail Durmuş, “Müberred”, DİA, c. 31, s. 432. ↩︎
  18. Durmuş, “Müberred”, s. 433. ↩︎
  19. Mustafa Muhammed eş-Şek’a, “İbn Abdürabbih”, DİA, c. 19, s. 281. ↩︎
  20. eş-Şek’a, “İbn Abdürabbih”, s. 282. ↩︎
  21. eş-Şek’a, “İbn Abdürabbih”, s. 282-283. ↩︎
  22. Hüseyin Elmalı, “Kalî”, DİA, Cilt; 24, s. 259-260. ↩︎
  23. Elmalı, “Kalî”, s. 260. ↩︎
  24. Hulusi Kılıç, “Ebü’l-Ferec el-İsfahânî”, DİA, Cilt; 10, s. 316-317. ↩︎
  25. Hulusi, “Ebü’l-Ferec el-İsfahânî”, s. 317. ↩︎
  26. Nasuhi Ünal Karaarslan, “İbn Düreyd”, DİA, Cilt; 19, 416-417. ↩︎
  27. Karaarslan, “İbn Düreyd”, s. 418. ↩︎