Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Kitâbe

Edirnekapı Kitâbeleri

69. Sayı · 2022/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

İlk çağ­larda Byzan­ti­on­lu­la­rın yeni bir yurda ih­ti­yaç­ları olunca yola revan ol­ma­dan önce bir kâ­hine gidip suâl et­miş­ler. Al­dık­ları “Kör­ler ül­ke­si­nin kar­şı­sına yer­le­şin.” ce­va­bın­dan pek tat­min ol­ma­sa­lar da çık­tık­ları yolun sonu bu­günkü Sa­ray­burnu’na ulaş­mış. Karşı kı­yı­larda o za­man­lar­daki is­miyle Kal­ke­don gü­nü­müz­deki is­miyle Ka­dı­köy’de ya­şa­yan bir top­lu­luk gör­müş­ler. Sa­ray­burnu kadar güzel yeri mes­ken tut­ma­yıp bun­lar karşı kı­yıya yer­leş­ti­lerse kör ol­ma­lı­lar diye dü­şü­nüp bu­lun­duk­ları böl­geyi yurt tut­maya karar ver­miş­ler.

Hi­kâye böyle baş­lı­yor. İn­sa­noğlu bu kadar güzel yere yer­le­şir de ko­ru­nak­sız bı­ra­kır mı? Olası sal­dı­rı­lar­dan ko­run­mak için tah­mi­nen Top­kapı Sa­rayı’nın kap­sa­dığı kadar bir alanı sur­larla çe­vir­miş­ler. Bu sur­lar çok da­yan­masa gerek ki ikinci yüz­yılda Roma İm­pa­ra­toru Sep­ti­mus Se­ve­rus şehri ele ge­çir­miş­tir. Eski sur­la­rın ye­rine daha da geniş bir böl­geyi içe­ren yeni sur­ları inşa et­ti­ren kra­lın sur­ları, bir kez daha bir kez daha ge­niş­le­til­mişti. Daha sonra bazı ek­le­me­ler olsa da II. The­o­do­sius be­şinci yüz­yılda Ye­di­kule ile Ay­van­sa­ray ara­sında uza­nan sur­lara son sı­nır­la­rını ver­mişti. İm­pa­ra­tor bu­nunla da kal­ma­mış bir ön­ceki ya­zı­mızda bah­set­ti­ği­miz Haliç sur­la­rını da son ha­line ge­tir­mişti.

İşte bu sur­lar tarih bo­yunca Avar­lar, Pe­çe­nek­ler, Bul­gar­lar ve daha bir­çok kavim ta­ra­fın­dan aşıl­mak is­ten­miş ama bir türlü ba­şa­rılı olu­na­ma­mıştı. Şehri ku­şa­tan­lar ara­sında Efen­di­miz’in (sav.) müj­de­sine nail olmak is­te­yen Eme­vi­ler ve Ab­ba­si­ler de vardı. Bu büyük İslam dev­let­leri gibi Sul­tan Meh­med’den önce şehri ku­şa­tan Yıl­dı­rım Ba­ye­zid de ba­şa­rılı ola­ma­mıştı.

Yarım asır sonra Os­man­lı­lar Sul­tan Meh­med ön­der­li­ğinde şehri ikinci kez ku­şa­tı­yor, Ga­lata üze­rin­den yü­rüt­tüğü ge­mi­leri Haliç’e in­di­re­rek Haliç sur­la­rını dö­vü­yordu. Kara sur­la­rında ise daha son­ra­dan ala­cağı isim­lerle Top­kapı, Edir­ne­kapı ve Ay­van­sa­ray ara­sın­daki böl­gede çetin mü­ca­de­le­ler ya­şa­nı­yor, 29 Mayıs 1453 salı sa­bahı Sul­tan Meh­med, Fâtih olup, bu­ra­dan şehre gi­ri­yordu.

Bi­zans dö­ne­minde –her ne kadar tar­tış­malı olsa da- “Ha­ri­sios Ka­pısı” ve “Myri­and­ron (yani me­zar­lık) Ka­pısı” isim­le­riyle anı­lan Edir­ne­kapı al­dığı tah­ri­bat ne­ti­ce­sinde ye­ni­den inşa edi­le­cek­tir. Se­mavi Eyice’nin “Or­ta­çağ’ın En Güçlü Sa­vunma Hattı” isimli ya­zı­sında da zik­ret­tiği üzere Ye­di­kule’nin küçük ka­pısı ve Edir­ne­kapı ta­ma­men Türk mi­ma­ri­sine uygun ola­rak ye­ni­len­miş­tir.

Ara­dan bir asra yakın zaman geç­tik­ten sonra İs­tan­bul 1509 se­ne­sinde ta­ri­hi­nin en büyük dep­rem­le­rin­den bi­rini ya­şa­ya­cak, gün­lerce hatta haf­ta­larca sü­re­cek bu dep­rem ne­ti­ce­sinde şehir büyük tah­rî­bât ala­cak­tır. İs­tan­bul ve Bo­ğa­ziçi ki­ta­bında İh­ti­falci Meh­med Ziya Bey, Kurûn-ı Ce­dîde Ta­rihi isimli eser­den atıfla bu dep­remi an­la­tan şu sa­tır­lara yer ver­mek­te­dir:

“915 se­ne­sinde İs­tan­bul ile bilâd-i sâ­i­rede em­sâli gö­rül­me­miş de­re­cede şid­detli zel­ze­le­ler vukû‘a geldi. İs­tan­bul su­ru­nun bir­çok yeri yı­kıldı. Bin­lerce kim­se­ler mün­he­dim olan eb­ni­ye­nin en­kâzı al­tında kaldı… Zel­zele 45 gün devam etti. Halk bu zel­ze­leyi, bü­yük­le­rin se­fâ­het ve re­za­leti se­be­biyle ğazab-ı ilâ­hîye at­fe­di­yordu… Sul­tan Ba­ye­zid, cid­den şâyân-ı hay­ret de­re­cede bir him­met ve ğay­ret ile zel­ze­le­den harâb olan me­bâ­nîyi ta‘mir ve tec­dide mu­vaf­fak oldu. [Kurûn-ı Ce­dîde Ta­rihi: Ali Reşad Bey, s:89, 1332 İs­tan­bul. Mat­baa-i Âmire Tab‘ı]”

Bu büyük dep­rem­den sonra şehri ye­ni­den imar eden Sul­tan Ba­ye­zid’in ayağa kal­dır­dığı yer­ler ara­sında Edir­ne­kapı da var­dır. Ta­mir­den sonra ka­pı­nın şehir dı­şına bakan yü­züne sülüs hatla iş­len­miş mer­mer bir ki­tâbe asıl­mış­tır. Gü­nü­müzde sağ­lam­lı­ğını ko­ru­yan bu ki­tâ­bede şun­lar yaz­mak­ta­dır;

Ced­dede Sul­tânu’s-Sul­tân Bâ­ye­zidü’l-Bâzil

Kal‘ate Dâri’l-Hi­lâ­feti ba‘de mâ kânet fenâ

Men rae’t-tec­dîde hâzâ kâle lil­lâhi der­ruhu

Sümme kad kâle’l-mü­ver­rihu “has­senû hâzâ’l-binâ”1

Sul­tan Ba­ye­zid’in adı­nın geç­tiği, daha o ta­rihte bile İs­tan­bul’un Dâru’l-Hi­lâfe diye ni­te­len­diği bu ki­tâ­be­nin so­nun­daki “has­senû hâzâ’l-binâ” ifa­desi de tamir ta­rihi olan hicrî 916 (mi­lâdî 1510-1511) se­ne­sini gös­ter­mek­te­dir.

Bu ki­ta­be­nin hemen sol çap­ra­zında başka bir ki­tâbe yer al­mak­ta­dır. Yet­ki­li­ler ta­ra­fın­dan yakın za­manda res­to­ras­yona alı­na­cağı ifade edi­len sur­lar ve ka­pı­la­rın et­rafı ko­ruma ba­ri­yer­leri ile çev­ril­diği için ya­kın­dan mü­tâ­laa edil­mesi müm­kün ol­ma­yan bu ki­tâ­bede Der­sa­a­det’in Sur Ka­pı­ları ki­ta­bın­dan edin­di­ği­miz bil­giye göre şu ifa­de­ler yer al­mak­ta­dır;

“Sa‘y edip râh-ı ci­bâli koy­du­rur baş ile cân

Biz­lere Ka‘be ku­şağı subh u şâm olur nişân 1194”

Bun­la­rın ha­ri­cinde şeh­rin içine bakan başka ki­tâ­be­le­rin de var ol­du­ğunu İh­ti­falci Ziya Bey’den öğ­re­ni­yo­ruz. Gü­nü­müzde var ol­ma­yan –en azın­dan bizim gö­re­me­di­ği­miz- bu ki­ta­be­ler­den biri şudur:

Ğâ­zi­yâ­nın men­zili ya‘ni Der­gâh-ı Âlî

Pir-i erkân-ı ta­ri­kat Hacı Bek­tâş-ı Velî

Bir kö­şe­sinde servi ağa­cı­nın ka­zılı ol­duğu be­lir­ti­len bu ki­ta­be­nin, mu­kav­vas mer­mer sö­ke­nin üze­rinde ol­duğu ifade edil­miş­tir. Ka­pı­nın sağ ta­ra­fında ke­lime-i tev­hid ve ma­şal­lah is­tif­le­ri­nin ol­duğu sol ta­ra­fında ise on iki mıs­ra­lık bir man­zum tarih ol­duğu da ay­rıca zik­re­dil­miş­tir.2

Cum­hu­ri­yet dö­ne­minde şehre açı­lan ana cad­de­ler­den bi­ri­nin gü­zer­gâ­hında bu­lun­ması se­be­biyle bu ka­pı­nın yanı ba­şına ara­ba­la­rın geç­mesi için yeni bir men­fez açıl­mış­tır. Yı­kıl­mak­tan kur­tu­lan ancak ha­rabe bir halde bı­ra­kı­lan Edir­ne­kapı’da pek iç açıcı ol­ma­yan bir res­to­ras­yon ya­pıl­mış­tır. Sul­tan­la­rın tahta çık­ma­la­rı­nın ar­dın­dan Eyüp Sul­tan’da kılıç ku­şa­nıp Saray’a dönüş yo­lunda kul­lan­mayı adet hâ­line ge­tir­dik­leri bu önemli ta­rihi kapı, var­lı­ğını zar zor ko­ru­yan iki ki­ta­be­siyle bir­likte hak et­tiği il­giyi gör­meyi bek­le­mek­te­dir.

  1. Pek cömert Sultanlar Sultanı Bayezid Hilafet yurdunun kalesini yıkıldıktan sonra yeniledi. Bu yenilenmeyi gören “Maşallah” der, sonra tarihçi der ki “Bu yapıyı ne kadar güzelleştirdiler.” ↩︎
  2. Hem Edirnekapı hem İstanbul ve eserleri ile ilgili daha fazla bilgi almak isteyenler İhtifalci Mehmed Ziya Bey’in İstanbul ve Boğaziçi eserine bakabilirler. ↩︎