Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Perdeleri Kaldıran İman

17. Sayı · 2010/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Bey­hakî’nin Şuabu’l-İman adlı ese­rinde 10106. hadis ola­rak ri­va­yet et­tiği bir haber, bugün ‘nasıl bir mü’min, hangi iman?’ so­ru­la­rı­nın nasıl ce­vap­lan­dı­rıl­ması ge­rek­ti­ğine ışık tut­mak­ta­dır. As­habı ki­ra­mın dil­lere des­tan olan tu­tum­la­rını ve iman et­ra­fın­daki fe­da­kâr­lık­la­rını kuru bir im­renme ile ge­çiş­tirme dü­ze­yin­deki özen­ti­mi­zin işe ya­ra­ma­ya­ca­ğını an­lama za­manı gel­miş ol­ma­lı­dır. Aynı cen­neti pay­laş­mayı um­du­ğu­muz ilk mü’min nes­lin iman an­la­yışı ile bizim iman an­la­yı­şı­mız ara­sında olu­şan açı­nın me­sa­fesi git­gide bü­yü­mek­te­dir. Daha da önem­lisi, ne­re­deyse on­la­rın iman ve fe­da­kâr­lık an­la­yı­şını aşırı gören, gel­diği nok­tayı tak­dir edil­mesi ge­re­ken bir keşif gibi te­lakki eden an­la­yış kök­le­rini de­rin­leş­tir­mek­te­dir. İlk nes­lin, ge­le­cek bütün ne­sil­ler için ideal örnek ol­duğu, on­la­rın aç­tığı yolun mak­bul ol­duğu ger­çeği göz ardı edi­le­rek alı­na­cak yolun so­nunda belki ne­fis­le­ri­mi­zin tat­min edi­le­ceği bir me­safe kat edil­miş ola­bi­lir ama Allah’ın rı­za­sı­nın on­la­rın an­la­yı­şına daha yakın ol­duğu bir ger­çek­tir.

İbnü Ebi Şeybe’nin Mu­san­naf’inde1 bir ben­ze­riyle ri­va­yet et­tiği bu hadis şöy­le­dir:

Enes bin Malik diyor ki:

Bir gün Ra­sû­lul­lah sal­lal­lahu aleyhi ve sel­lem dı­şa­rıda bu­lu­nu­yordu. En­sar­dan bir gençle kar­şı­laştı. O genç Ha­rise bin Numan ola­rak bi­li­nirdi. Ra­sû­lul­lah sal­lal­lahu aleyhi ve sel­lem ona: ‘Nasıl sa­bah­la­dın Ha­rise?’ diye sordu. Ha­rise: ‘Ger­çek bir mü’min ola­rak sa­bah­la­dım!’ dedi. Bunun üze­rine Ra­sû­lul­lah sal­lal­lahu aleyhi ve sel­lem bu­yur­du­lar ki: ‘Sö­züne dik­kat et. Her ger­çe­ğin bir özü var­dır. Senin ima­nı­nın özü nedir?’ Ha­rise şöyle cevap verdi: ‘Ken­dimi dün­ya­dan so­yut­la­dım. Ge­cemi uya­nık, gün­dü­zümü susuz ge­çir­dim. Sanki Rab­bi­min Arş’ına açık gözle bakar gi­bi­yim. Sanki cen­net eh­lini bir­bi­riyle zi­ya­ret­le­şir­ken görür gi­bi­yim. Ce­hen­nem eh­lini, orada ko­şuş­tu­rur­ken görür gi­bi­yim.’ Ra­sû­lul­lah sal­lal­lahu aleyhi ve sel­lem ona bu­yurdu ki: ‘Ya­ka­la­mış­sın, devam et. Ya­ka­la­mış­sın, devam et! Bir kul ki, Allah imanı kal­binde nur­lan­dır­mış!’

Tahliller

  • Burada okuduğumuz metin bir hadis metnidir; hadis kriterlerine göre sahih-hasen derecesinde olup olmaması bir kenara bırakılırsa, bir hadis okumaktayız. Hadis ise muhtevasında Peygamber aleyhisselamın da adının bulunduğu veya bir yolla ona işaret edilmiş bulunan metne verilen isimdir. Bu metinde, sahabeden biri olan Enes bin Malik radıyallahu anh, başka bir sahabinin Peygamber aleyhisselam ile olan bir konuşmasını aktarmaktadır. Buna göre, namazın farzlarından birini aktaran metinlerden birini okumuyorsak da, bir sahabinin imana ait değerlendirmelerinden birini peygamberine aktarışını okumaktayız. Direk dini özetleyen bir açıklama olmasa da dindarlığı müseccel bir şahsiyetin imana ait duygularını anlatması ve bu bilginin bize ulaşması, gazete haberi niteliğinde bir bilgi olarak kesinlikle ele alınamaz. İman konusunda endişesi veya himmeti bulunan herkesin ilgisi dâhilinde olması zorunlu olan bir bilgi olarak görülmelidir. Çünkü konuşma iki kişi arasında geçmektedir. Bu iki kişiden biri de Allah Teala’nın elçisidir.
  • Ensardan olan Harise radıyallahu anh’ın ifadeleri, bizim yaygın olarak kullandığımız ‘blöf, espri, şaka, mizah, nükte’ türünden kavramlarla açıklanamaz. ‘Nasıl sabahladın?’ sorusuna verdiği cevap, onun geceyi ve gündüzü hangi haleti ruhiye içerisinde geçirdiğini açıklayan beyanını ihtiva etmektedir. Konuştuğu kişinin, kendisine Cebrail aleyhisselam’ın gözlerin görmediği, kulakların duymadığı şeyleri aktaran bir nebi olduğunu gayet iyi bilmektedir. Zemin ve zamanın şaka kaldırır bir zemin olmadığını da iyi bilmektedir. Söylediği içinden geçenlerin ta kendisidir ve söylediğinde samimidir. Zira onun samimiyeti, sözlerini dinleyen Peygamber aleyhisselamdan tasdik görmüştür. ‘Yakalamışsın, devam et!’ bu tasdikin beyanıdır.

Ha­rise ra­dı­yal­lahu anh’ın söz­le­rinde sa­mimi ol­du­ğu­nun bir bel­gesi de, bu ri­va­ye­tin de­va­mında, ha­disi bize ak­ta­ran Enes bin Malik ra­dı­yal­lahu anhın ver­diği bil­gi­ler­dir. Diyor ki: Bir ke­re­sinde, Allah yo­lunda ci­hada çı­ka­cak­lara dair bir du­yuru ya­pıl­mıştı. O du­yu­ru­nun aka­binde atına ilk binip yola çıkan da ilk şehit olan da Ha­rise oldu. Bu da gös­ter­mek­te­dir ki, dün­ya­dan geç­ti­ğini söy­le­yen Ha­rise ra­dı­yal­lahu anh, söz­le­rinde sa­mimi idi.

  • Harise’yi dinleyen Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem bir nevi hayret etmiş ve hayretini de ona açıklamıştır. Harise’nin, anlamını bilmeden ulu orta bir şeyler söyleyip söylemediğini özellikle imtihan etmek istemiş ve ona sözünün anlamını sormuştur. Harise’nin cevabını Peygamber aleyhisselam’ı tatmin etmiş ve onu takdir ettiğini beyan buyurmuştur. Buradan şöyle bir noktaya doğru da kayabiliriz: İmanın özü üzerinde ashabı kiram arasında bile aynı düzeyde bir idrakten söz edemeyiz. Zira Harise radıyallahu anh’ın çıkışı farklı bir çıkıştı. Şehadete koşmaları, Allah yolunda infak etmeleri, ibadet titizlikleri onları aynı saflarda tutuyor olsa da o saflara farklı yollardan yürüdüklerini söyleyebiliriz. Harise radıyallahu anh, ensarın gençlerinden olmasına rağmen, Peygamber aleyhisselam’ın bile dikkatini çekecek bir düşünceyi zihninde oturtmuştu.
  • Harise radıyallahu anh, imanda bulunduğu noktayı açıklarken şu hususları saymaktadır:
  • Dünyadan uzaklaşma,
  • Geceleri ihya,
  • Gündüzleri oruç.

Bun­la­rın kar­şı­lı­ğında da ken­di­sin­deki ge­liş­meyi üç şeyle özet­le­mek­te­dir:

  • Arş’a bakar gibi olması,
  • Cenneti görüyor gibi olması,
  • Cehennemi görüyor gibi olması.

Bir Müs­lü­man’ın henüz dünya ha­ya­tında iken cen­neti-ce­hen­nemi görür gibi ol­du­ğunu iddia et­mesi ve bu id­di­a­sını Pey­gam­ber aley­his­se­lama dil­len­dir­mesi, sonra da ya­lan­lan­ma­ması bi­la­kis te’kit gör­mesi, böyle bir ge­liş­me­nin vu­kû­u­nun müm­kün ol­du­ğunu gös­ter­mek­te­dir. Eğer Ha­rise ra­dı­yal­lahu anh, belli bir sü­reci iz­le­ye­rek bu nok­taya ulaş­mışsa, bu nokta onun za­ma­nın­daki ve bütün za­man­lar­daki Müs­lü­man­lara açık de­mek­tir. Ha­rise ra­dı­yal­lahu anh, as­lında bir he­defe işa­ret et­mek­te­dir. Kur’an’ın ve ha­dis­le­rin an­lat­tığı Arş, cen­net ve ce­hen­nem, an­la­tı­lanı cid­diye alan ve iz sü­re­bi­len­ler açı­sın­dan re­a­li­te­dir. Gör­mek is­te­yen gö­re­bi­lir, yük­sel­mek is­te­yen yük­se­le­bi­lir.

Karşılaştırma

Ne­fis­le­ri­mi­zin hoş­lan­ma­ya­cağı bir durum ol­ma­sına rağ­men ken­di­mizi Ha­rise’nin söz­le­riyle ölç­me­miz le­hi­mize ola­cak­tır. Kör bir gidiş, ayağı yer­den ke­sil­miş bir yü­rü­yüş ye­rine ger­çekle yüz yüze gel­me­miz, daha iyiye yö­nel­me­miz veya iyi bir dönüş yap­ma­mız için şart­tır. Ha­rise ra­dı­yal­lahu anh’ın imanda gel­diği nokta gayet açık­tır. Bizim bu­lun­du­ğu­muz nokta da her­kes için gayet açık­tır. Onun gör­dü­ğünü söy­le­diği nes­ne­ler üze­rinde bizim hâla fel­sefe yap­tı­ğı­mızı nasıl inkâr ede­bi­li­riz. Biz hâla, kabir aza­bı­nın ger­çek olup ol­ma­dı­ğını, Mirac’ın ne ile ol­du­ğunu tar­tış­mak­tan bile kur­tu­la­bil­miş de­ği­liz. Onun göz­lem­le­di­ğini söy­le­diği cen­nete biz, Hı­ris­ti­yan ve Ya­hu­di­le­rin de girip gir­me­ye­ce­ğini ko­nuşma cür’etini bile gös­te­re­bil­mek­te­yiz. Bizim fel­se­fe­sini yap­tı­ğı­mız şey onun gö­zünde tül­len­miş, atını ona doğru sür­müş­tür bile.

Ha­rise’nin arş, cen­net-ce­hen­nem üze­rin­deki tâli ko­nu­lara ilgi gös­ter­me­diği an­la­şıl­mak­ta­dır. Ken­di­sini ana he­defe ki­lit­le­miş­tir. ‘Nasıl sa­bah­la­dığı’ so­rul­du­ğunda, sa­bah­lara kadar ne­leri düş­le­di­ğini söy­le­ye­rek cevap ver­mesi ol­dukça ma­ni­dar­dır. Böyle bir so­ru­nun biz­den bi­rine so­rul­ması du­ru­munda ve­re­ceği muh­te­mel ce­vap­lar, kimin neyin pe­şinde ol­du­ğunu gayet açık bir şe­kilde or­taya koyar. Me­sele neyi dert edin­mek­ten geç­mek­te­dir; onun derdi di­linde söz­cüğe dö­nüştü, bizim dert­le­ri­miz de bizim di­li­mizde söz­cük­lere dö­nüş­mek­te­dir. Cen­nete ki­lit­len­miş in­san­lar, cen­neti gören göz­le­rin sa­hibi ol­du­lar. Dip­lo­maya ki­lit­le­nen­ler de her A4 kâ­ğı­dını dip­loma gör­dü­ler; o görüş uğ­runa da pek çok kâ­ğıdı yırt­makta sa­kınca gör­me­di­ler. Mala ki­lit­le­nen­ler de nasıl sa­bah­la­dık­ları so­rul­du­ğunda, düş­le­ri­nin yan­sı­ması olan ce­vap­lar ver­di­ler.

Ger­çek gayet açık ve net­tir. Ha­rise’nin ver­diği ders şudur: Duy­gu­lar yalan söy­le­mi­yor. Dil ne derse desin, kal­bin ba­rın­dır­dığı sevgi, sa­hi­bini sev­di­ğine doğru sür­mek­te­dir.

Harise’yi İzleyebilmek

Ger­çek­ten Ha­rise büyük bir he­defe işa­ret et­mek­te­dir. Onu iz­le­ye­bil­mek de ol­dukça yo­rucu ola­cak­tır. Ke­sin­likle Ha­rise’nin ulaş­tığı ona mah­sus de­ğil­dir; ima­nını derdi edi­nen her­kes aynı nok­taya hatta daha ileri bir se­vi­yeye ge­le­bi­lir. Nü­büv­vet ma­kamı dı­şında ula­şı­la­ma­ya­cak tek makam sa­ha­bi­lik ma­ka­mı­dır. Her mü’min, bu büyük ko­şuya da­vet­li­dir. Umut­suz­luk ağır bir ha­ta­dır. Biz bu tür bil­gi­leri, sa­hip­le­rine im­re­nip, ken­di­mizi hor gör­mek için öğ­ren­mi­yo­ruz. Bi­la­kis on­ları ta­nı­yıp, ben­zer­leri ol­mayı ar­zu­lu­yo­ruz ki bu da müm­kün­dür. Allah’ın bizi davet et­tiği cen­net aynı cen­net­tir. Gös­ter­miş bu­lun­duğu ça­lışma alanı da aynı alan­dır. Cihad aynı ci­had­dır. İba­det aynı iba­det­tir. Me­şak­kat­ler aynı me­şak­kat­ler­dir.

Yal­nız, Ha­rise ra­dı­yal­lahu anh’ın söz­le­rin­deki en can alıcı nokta gö­zü­müz­den kaç­ma­ma­lı­dır. Ha­rise, tav­rını açık­lar­ken ge­rek­çeyi, ken­di­sini dün­ya­dan so­yut­la­maya da­yan­dır­mak­ta­dır. Bunu biz, dünya sev­gi­sini aşmak ola­rak da an­la­ya­bi­li­riz. Ger­çek­ten de şu veya bu türü ile dünya sev­gisi ola­rak ad­lan­dı­rı­la­bi­le­cek ne varsa o; ya­şar­ken Arş’ı gör­meye ma­ni­dir. Biz ise dünya zevk­le­ri­miz­den hiç­bir ödün ver­me­den onlar gibi ya­şar­ken Arş’ı gö­re­bil­meyi is­ti­yo­ruz. Bu is­te­ği­miz de ha­vada kal­mak­ta­dır. Dolu mi­de­lerle yük­sel­meyi, uy­ku­dan şiş­miş göz­lerle gör­meyi ummak ger­çek­lerle ters düş­mek­te­dir. Biz dün­yayı aya­ğı­mıza bağ­la­dık­tan sonra kuş olup ka­nat­lan­mayı ar­zu­lar­ken, eme­li­mizle ame­li­miz ara­sın­daki ters oran­tı­nın bizi ne hale ge­ti­re­ce­ğini dü­şün­mek bile is­te­me­yiz. Ama ha­ki­kat­leri giz­le­mek zor­dur. Atı alan Üs­kü­dar’ı geçti ya me­sele budur.

  1. 30924. hadis. ↩︎