Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

İnfak ve Cömertlik

17. Sayı · 2010/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Bu ya­zıda, Allah’ın hoş­nut­lu­ğunu elde etme üzere ki­şi­nin kendi ser­ve­tin­den har­cama yap­ması, muh­taç­lara aynî ve nakdî yar­dımda bu­lun­ması demek olan “infak” ile el­deki im­kân­ları meşru öl­çü­ler içinde, gö­nüllü ola­rak ve kar­şı­lık bek­le­me­den baş­ka­la­rı­nın ya­ra­rına sun­mak diye tarif ede­bi­le­ce­ği­miz “cö­mert­lik” kav­ram­ları üze­rinde dur­mak is­ti­yo­rum.

İnfak: Söz­lükte “tü­ken­mek, ta­mam­lan­mak, son bul­mak” mâ­na­sın­daki “infâk”, dinî-ah­lâkî bir terim ola­rak “Allah’ın hoş­nut­lu­ğunu elde etme ama­cıyla ki­şi­nin kendi ser­ve­tin­den har­cama yap­ması, muh­taç­lara aynî ve nakdî yar­dımda bu­lun­ması” de­mek­tir. Bu ba­kım­dan infak, farz olan ze­kâtı ve gö­nüllü ola­rak ya­pı­lan her çeşit hayrı içer­mek­te­dir.

İnfakı/harcamayı iyi ve kötü ola­rak ikiye ayır­mak müm­kün­dür. Bu ke­lime yalın ola­rak kul­la­nıl­dığı zaman meşru ve ya­rarlı har­ca­ma­ları ifade eder, har­ca­nan şeye de na­faka den­diği ma­lum­dur. Ancak na­faka hu­kukta daha çok ki­şi­nin bak­makla yü­kümlü ol­duğu kim­se­le­rin, yeme-içme, el­bise ve mes­ken gibi temel ih­ti­yaç­la­rını kar­şı­la­mak üzere yap­tığı har­ca­ma­ları ifade eder.

Kur’ân-ı Kerîm’de infak kav­ramı bir âyette “fakir düşme, yet­miş kadar âyette ise “har­cama yapma” an­la­mında geç­mek­te­dir. As­lında dini ba­kı­şı­mıza göre, in­sa­nın sahip ol­duğu ser­ve­tin asıl sa­hibi Allah’tır. O’nun ema­net ola­rak ver­diği bu ser­vet­ten baş­ka­la­rına in­fakta bu­lun­mak ge­re­kir. Ba­kara Sû­resi’nin 2. âye­tinde Allah’a sa­mi­mi­yetle ina­nan mü­min­le­rin baş­lıca özel­lik­leri sa­yı­lır­ken iman ve na­ma­zın ar­dın­dan infak et­me­leri zik­re­dil­miş­tir. Bir­çok mü­fes­sire göre bu âyet, farz ve men­dup olan bütün infak çe­şit­le­rini kap­sa­mak­ta­dır. Farz olan infak ze­kâtla, ki­şi­nin ken­di­si­nin ve ai­le­si­nin ge­çi­mini sağ­la­mak üzere yap­tığı har­ca­ma­lar ve ül­ke­nin sa­vun­ma­sına kat­kı­la­rıyla ger­çek­le­şir. Men­dup olan infak ise bunun dı­şında kalan diğer har­ca­ma­lar­dır.

Ba­kara Sû­resi’nin 261-274. ayet­le­rinde in­fa­kın önemi, amacı, hangi mal­lar­dan, kim­lere ve nasıl ve­ri­le­ceği, kar­şı­lı­ğında vaad edi­len mü­ka­fat­lar ay­rın­tılı bi­çimde zik­re­di­lir. Buna göre infak ve ta­sad­duk, gös­te­riş­ten uzak, yal­nız Allah rı­zâsı için ya­pıl­ma­lı­dır. Ken­di­sine in­fakta bu­lu­nu­lan ki­şi­nin onu­runu ze­de­le­ye­cek dav­ra­nış­lar­dan ka­çı­nıl­ma­lı­dır. Ya­pı­lan yar­dım iyi mal­lar­dan se­çil­me­li­dir. İn­fa­kın ye­rine ulaş­ması için ay­rıca ger­çek ih­ti­yaç sa­hip­leri tes­bit edil­me­li­dir.

Allah’a itaat ve iba­det ni­yeti ta­şı­yan, İslâm’a ve müs­lü­man­lara yar­dım ve fayda sağ­la­yan her har­cama Allah yo­lunda infak sa­yıl­mak­ta­dır. İslâm me­de­ni­yet ta­ri­hinde de böyle bir niyet ta­şı­ması şar­tıyla ül­ke­nin sa­vun­ması, hac hiz­met­leri, yok­sul­la­rın des­tek­len­mesi, okul, kü­tüp­hane, cami, yol, köprü, çeşme, ba­kı­mev­leri gibi hayır ku­rum­la­rı­nın te­sisi ve ben­zeri hiz­met­ler için ya­pı­lan her türlü har­cama Allah yo­lunda infak kap­sa­mında de­ğer­len­di­ril­miş­tir. Öte yan­dan cim­ri­lik edip bu tür har­ca­ma­lar­dan ka­çın­ma­nın Müs­lü­man top­lum ve fert­ler için teh­like oluş­tur­duğu bil­di­ril­miş­tir.

İn­fakta, ön­ce­lik sı­ra­sına dik­kat etmek önemli ol­makla bir­likte asıl önemli nok­ta­nın hayır yapma ar­zusu ve ni­yeti ol­duğu unu­tul­ma­ma­lı­dır. Ha­dis­lerde de aile fert­le­rine ya­pı­lan har­ca­ma­lar infak kav­ra­mıyla ifade edil­miş ve bunun bütün sa­da­ka­la­rın en ha­yır­lısı ol­duğu be­lir­til­miş­tir.

Ayet­lerde var­lıklı müs­lü­man­la­rın mal­la­rında yok­sul­la­rın hak­ları bu­lun­duğu be­lir­til­miş, zen­gin­le­rin, bir özür se­be­biyle ça­lı­şa­ma­yan veya ge­liri ih­ti­ya­cını kar­şı­la­ma­yan­lara yar­dımda bu­lun­makla yü­kümlü ol­duk­ları ifade edil­miş­tir. Bu yar­dı­mın ta­sad­duk, zekât, fıtır sa­da­kası, kur­ban, he­diye, vakıf, dev­let büt­çe­sin­den maaş bağ­lama gibi bir­çok çe­şidi bu­lun­makta olup bun­la­rın hepsi geniş an­lamda “infak” kav­ra­mıyla il­gi­li­dir.

Di­ni­mize göre her­kes, ön­ce­likle eme­ğiyle ken­di­si­nin ve yü­küm­lü­lüğü al­tın­da­ki­le­rin ih­ti­ya­cını kar­şı­la­maya ça­lış­ma­lı­dır. Zira kişi, eli­nin eme­ğiyle ka­zan­dı­ğın­dan daha ha­yırlı bir şey yi­ye­mez. Ancak her­ke­sin elin­den ge­leni yap­ması ge­rekli ol­makla bir­likte fert­le­rin, top­lu­mun maddî de­ğer­le­rin­den yal­nızca ça­lı­şa­rak hak et­tik­leri kadar değil, ih­ti­yaç­ları kadar fay­da­lan­dı­rıl­ması hedef it­ti­haz edil­me­li­dir. Hz. Pey­gam­ber dul ve ye­tim­le­rin ge­çi­mini biz­zat üst­len­miş, Hz. Ömer de bu uy­gu­la­mayı res­mi­leş­tir­miş­tir.

Dev­let ge­lir­le­ri­nin bir kısmı, ça­lışma gücü bu­lun­ma­yan­larla önemli sos­yal fa­a­li­yet gös­te­ren­lere har­can­ma­lı­dır. Fakat bun­lara ya­pı­la­cak infak, hiz­met­le­ri­nin öne­miyle sı­nırlı ol­ma­lı­dır. Ni­te­kim Hz. Ömer, ilk za­man­larda ha­fız­lık ça­lış­ması ya­pan­lara, durum ve şart­la­rın ge­rekli kıl­ma­sına is­ti­na­den maaş bağ­lat­mış­ken daha sonra bu fa­a­li­ye­tin mez­kur ni­te­li­ğini kay­bet­ti­ğini gö­rünce bun­dan vaz­geç­miş­tir.

Kur’an’da, yap­tık­ları iyi­lik­ler­den do­layı in­san­lar­dan bir kar­şı­lık bek­le­me­yen­ler övül­mek­te­dir. Meşru alan­larda ya­tı­rım ya­pa­rak is­tih­dam yo­luyla in­san­la­rın na­fa­ka­la­rını sağ­la­maya ve­sile olmak da infak kap­sa­mında de­ğer­len­di­ri­le­bi­lir. Öte yan­dan ser­veti cim­rice yığıp Allah yo­lunda har­ca­ma­yan­ları ağır bir dille yeren âyet­ler de var­dır. Malı veya pa­rayı hak­sız bir şe­kilde pi­ya­sa­dan çek­mek ye­ri­lir­ken, bun­ları iyi ni­yetle pi­ya­saya sür­mek teş­vik edil­mek­te­dir.

Âyet­lerde iyi­lik­le­rin se­vabı ge­nel­likle bire on ola­rak gös­te­ril­diği halde Allah yo­lunda in­fa­kın se­va­bı­nın bire yedi yüz oluşu, bunun diğer iba­det­ler­den daha güç ve daha önemli ol­du­ğunu gös­ter­mek­te­dir.

Cö­mert­lik: Cö­mert­lik, el­deki im­kân­ları meşru öl­çü­ler içinde, gö­nüllü ola­rak ve kar­şı­lık bek­le­me­den baş­ka­la­rı­nın ya­ra­rına sun­mak de­mek­tir.

Farsça cevân-merd ke­li­me­sin­den Türk­çe­leş­ti­ril­miş olan cö­mert­lik, İslâm ah­lâkı li­te­ra­tü­ründe ge­nel­likle “sehâ, se­hâ­vet ve cûd” te­rim­le­riyle ifade edi­lir. Sehâ ve se­hâ­vet söz­lükte “oca­ğın, içinde ko­lay­lıkla ateş ya­kı­la­cak şe­kilde geniş tu­tul­ması ve yan­makta olan ate­şin alev ve du­ma­nı­nın ko­layca yük­sel­me­sine imkân ha­zır­lan­ması” an­la­mına gelir. Bu mâ­na­dan ha­re­ketle gönül zen­gin­liği ve ge­niş­li­ğine de se­hâ­vet de­nil­miş­tir

Kur’ân-ı Kerîm’de sehâ, se­hâ­vet ve cûd ke­li­me­leri geç­me­mekle bir­likte pek çok âyette infak, îsâr, i’tâ, ihsan, ikram gibi fi­il­lerle cö­mert­lik er­de­mi­nin önemi üze­rinde du­rul­muş­tur. Ha­dis­lerde ise hem bu ke­li­me­ler hem de sehâ. se­hâ­vet ve cûd ke­li­me­leri geç­mek­te­dir.

İslâm dini cö­mert­liği bir fa­zi­let ola­rak kabul edip yü­celt­me­nin öte­sinde onu ben­cil duy­gu­la­rın tat­min va­sı­tası ol­mak­tan çı­ka­ra­rak Allah rı­zası ve insan sev­gi­sin­den olu­şan ah­lâkî bir muh­te­vaya ka­vuş­tur­muş­tur. Kur’ân-ı Kerîm, ma­lını Allah rı­zâsı için değil sa­dece in­san­lara gös­te­riş olsun diye har­ca­yan kim­se­le­rin bu dav­ra­nış­la­rı­nın ah­lâkî değer ta­şı­ma­dı­ğını, yar­dım­laş­ma­nın ancak in­san­lara iyi­lik etme/birr ve takva ni­ye­tine da­yalı ol­ması ge­rek­ti­ğini ıs­rarla vur­gu­la­mış­tır..

Allah’ın sı­fat­ları ara­sında “el-Cevad” is­mi­nin bu­lun­ması dik­kat çe­ki­ci­dir. O’nun bir adı da “Kerîm”dir.. Bun­dan başka Kur’an’da, “esma-i hüsna”dan ola­rak yer alan rah­man, rahîm, veh­hâb, latîf, tev­vâb, gaf­far, afüv, raûf, hâdî gibi ilâhî isim­ler de Allah’ın cö­mert­li­ğini de­ği­şik yön­le­riyle ifade eder­ler. Bir ha­diste, “Allah cö­mert­tir ve cö­mert­liği sever” bu­yu­ru­lur­ken, O’nun “cö­mert” oluşu Allah’ın isim­le­rin­den biri olan “cevâd” is­miyle ifade edil­miş­tir.

Hadis ki­tap­la­rında Hz. Pey­gam­ber’in cö­mert­li­ğine dair pek çok ri­va­yet yer al­mak­ta­dır. Hz. Ali, Ab­dul­lah b. Abbas, Ab­dul­lah b. Ömer, Enes b. Mâlik gibi ünlü sa­hâ­bî­ler­den nak­le­di­len ha­dis­lerde Hz. Pey­gam­ber in­san­la­rın en cö­merdi ola­rak ta­nı­tıl­mış­tır.. Yine Enes b. Mâlik, Câbir b. Ab­dul­lah, Hz. Âişe gibi sa­hâ­bî­ler, Re­sû­lul­lah’ın ken­di­sine ih­ti­ya­cını bil­di­ren hiç­bir kim­seyi geri çe­vir­me­di­ğini be­lirt­miş­ler­dir.

Cö­mert­li­ğin ilâhî bir sıfat ve üstün bir fa­zi­let ola­rak kabul edil­mesi, İslâm ah­lâk­çı­la­rı­nın bu ko­nuya özel bir önem ver­me­le­rine yol aç­mış­tır. Ahlâk ki­tap­la­rında cö­mert­lik, israf ve cim­ri­lik diye ad­lan­dı­rı­lan iki aşı­rı­lı­ğın or­tası sa­yıl­mış­tır. İsraf, şahsî ve ai­levî har­ca­ma­larda aşı­rı­lığa kaç­mak, nef­sin kötü ar­zu­la­rını tat­min etme uğ­runa in­sanî ve dinî hiç­bir gaye güt­mek­si­zin el­deki im­kân­ları saçıp sa­vur­mak; cim­ri­lik ise dinin ve selim aklın ge­rekli gör­düğü yer­lere har­cama yap­mak­tan ka­çın­mak­tır. Kur’ân-ı Kerîm’de müs­lü­man­lara her iki aşı­rı­lık­tan da sa­kı­na­rak har­ca­ma­la­rında öl­çülü ol­ma­ları em­re­dil­miş­tir.

Cö­mert ola­bil­mek için ya­pı­lan yar­dı­mın is­te­ye­rek ve seve seve ya­pıl­ması ge­re­kir. Çünkü diğer bütün ah­lâkî fa­zi­let­ler gibi cö­mert­lik de ancak in­sanda bir huy ve me­leke ha­line gel­mekle ka­za­nıl­mış olur. Bu se­beple ara sıra veya is­tek­siz ola­rak ya da zorla iyi­lik yapan bir kimse ger­çek an­lamda cö­mert sa­yıl­maz. Buna kar­şı­lık iyi­lik yapma niyet ve ira­desi ta­şı­dığı halde bunu ger­çek­leş­tirme im­kâ­nına sahip ol­ma­yan insan as­lında cö­mert­tir.

Cö­mert­li­ğin me­leke ha­lini al­ması güçlü bir irade eği­ti­mine bağ­lı­dır. Bu se­beple Hz. Pey­gam­be­ri­mize hangi sa­da­ka­nın daha de­ğerli ol­duğu so­rul­du­ğunda, “Ya­şama se­vin­cin ye­rinde iken ve mala düş­kün ol­du­ğun, zen­gin­liği ar­zu­la­dı­ğın ve fa­kir­lik­ten kork­makta bu­lun­du­ğun za­manda ver­di­ğin sa­da­ka­dır” diye bu­yur­muş­lar­dır. Cö­mert­li­ğin diğer bir şartı da, yar­dıma mu­ka­bil hiz­met, mü­kâ­fat, övgü ve te­şek­kür gibi her­hangi bir maddî veya ma­nevî kar­şı­lık bek­le­me­mek, gös­te­riş­ten ve yar­dım edi­len kim­seyi ren­cide ede­cek tu­tum­lar­dan dik­katle ka­çın­mak­tır.. Ay­rıca yar­dım ola­rak ve­ri­len malın göz­den çı­ka­rı­lan de­ğer­siz bir mal ol­ma­yıp ak­sine sa­hibi nez­dinde de­ğerli bir ol­ması da cö­mert­li­ğin şart­la­rın­dan­dır.

Çe­şitli tas­nif­lere tâbi tu­tu­lan cö­mert­li­ğin en alt de­re­cesi, dinin farz kıl­dığı zekât ve ai­le­nin ge­çi­mini sağ­la­mak gibi fa­ri­za­la­rın ye­rine ge­ti­ril­me­si­dir. Bunun öte­sinde iyi­lik yap­mak ise ki­şi­nin ahlâk ve fa­zi­let­teki kemal de­re­ce­sine bağ­lı­dır. Bazı ah­lâk­çı­lar bu açı­dan cö­mert­liği se­hâ­vet, cüd ve îsâr olmak üzere baş­lıca üç de­re­ceye ayır­mış­lar­dır.

Ki­şi­nin, im­kân­la­rı­nın ço­ğunu ken­di­sine ayı­ra­rak azını hayır yo­lunda kul­lan­ma­sına “se­hâ­vet”, azını ken­di­sine ayı­ra­rak ço­ğunu baş­ka­la­rına ikram et­me­sine “cûd”, ge­rek­ti­ğinde ken­di­sini ta­ma­men mah­rum bı­ra­ka­rak im­kâ­nını baş­ka­ları için kul­lan­ma­sına da “îsâr” denir.

Ayet­lerde, En­sa­rın, mu­ha­cir­leri ev­le­rine alıp mal­la­rına ortak ede­rek yük­sek bir cö­mert­lik ve fe­ra­gat ör­neği gös­ter­miş ol­duk­ları öv­güyle an­la­tıl­mak­ta­dır. İbn Kay­yim el-Cev­ziyye, cö­mert­liği, be­denî im­kân­lar, makam ve mevki, rahat ve huzur, ilim ve ser­vet gibi maddî ve ma­nevî imkân ve ka­bi­li­yet­le­rin hayır yo­lunda kul­la­nıl­ması şek­linde de­re­ce­lere ayır­mış­tır. İn­san­lar ara­sında cö­mert­lik sı­fa­tına en çok muh­taç olan­lar yö­ne­ti­ci­ler­dir; on­lar­dan sonra diğer sos­yal ta­ba­ka­lar gelir.

Var­lı­ğın Allah’tan taş­ması (feyz) ve genel ola­rak âlemde hay­rın aslî, şer­rin ise arızî ol­ması Allah’ın cö­mert­lik sı­fa­tıyla il­gi­li­dir. Şu halde her Müs­lü­man, maddi ve ma­nevi tüm im­kan­la­rıyla, infak ve har­ca­ma­la­rında elin­den gel­di­ğince cö­mert ol­malı ve cim­ri­lik­ten uzak dur­maya gay­ret et­me­li­dir.