Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Romatizmal İlaçların Mide Bağırsak Sistemi Üzerinde Oluşturabileceği Yan Etkiler

30. Sayı · 2013/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Dünya nü­fu­su­nun yaş­lan­ması ile bir­likte de­je­ne­ra­tif ya da non-de­je­ne­ra­tif eklem has­ta­lık­ları ve ar­te­ri­osk­ler­tid kalp has­ta­lık­ları da art­mak­ta­dır. As­pi­rin ve nons­te­roid an­ti­inf­lam­tuar ilaç­lar (NSAII; Halk di­linde “ağrı ke­sici” ola­rak kul­la­nı­lan an­ti­ro­ma­tiz­mal ilaç­lar) kul­la­nı­mı­nın art­ması başta üst sin­di­rim ka­na­lına ait olmak üzere bir­ta­kım yan et­ki­le­ri­nin de art­ma­sını sağ­la­mış­tır. Ör­ne­ğin; ABD’de her yıl 17 mil­yon kişi NSAII kul­lan­makta ve bun­lara ait yan etki riski ile karşı kar­şıya kal­mak­ta­dır. Tür­kiye’de 2007 yı­lında yak­la­şık 130 mil­yon kutu NSAII kul­lan­mış­tır.

NSAII ilaç­lar; anti-inf­la­ma­tuar, ateş dü­şü­rücü ve ağrı ke­sici özel­lik­le­rin­den do­layı en sık kul­la­nı­lan ilaç­lar gu­ru­bu­dur. As­pi­ri­nin an­tit­rom­bo­tik (kan su­lan­dı­rıcı) ajan ola­rak da kul­la­nıl­ması ne­de­niyle daha sık kul­la­nıl­mak­ta­dır. 65 yaş üze­rin­den NSAI ilaç­la­rın haf­ta­lık kul­la­nım sık­lı­ğı­nın %70’lere ulaş­tığı tah­min edil­mek­te­dir.

Dünya ge­ne­linde 50 farklı NSAII kul­la­nıl­mak­ta­dır. En eski ve en çok bi­li­neni ise As­pi­rindir. NSAI ilaç­la­rın Gast­ro­in­tes­ti­nal sis­temde tok­si­site hasar oluş­tur­ma­ları baş­lıca iki yolla ol­mak­ta­dır:

  1. Siklooksijenaz enzimi denen enzimi bloke ederek etkilerini sistemik olarak gösterebilirler.
  2. Lokal mukozal hasar (temas ettikleri yüzeylerde ülserler) oluşturarak yaparlar (Tablet formları yutulunca temas ettikleri yüzeylerde oluşturdukları hasarlar).

Bu ne­denle, bu ilaç­lar ister oral (ağız­dan) ister pa­ren­te­ral (kal­ça­dan en­jek­si­yon şek­linde) is­terse rek­tal (fitil şek­linde) kul­la­nıl­dık­la­rında tok­sik et­ki­leri aynı sık­lıkta gös­ter­mek­te­dir­ler.

NSAI ilaç­ları alan­larda, sin­di­rim sis­te­mine ait yan etki gö­rülme sık­lığı %15-30 ara­sında de­ğiş­mek­te­dir. Bun­la­rın bir kıs­mı­nın kli­nik bilgi ver­me­diği söy­le­ne­bi­lir.

NSAII ilaç­la­rın yan et­ki­leri en fazla mide ve ince ba­ğır­sak­la­rın baş­lan­gıç kısmı olan (du­e­do­numda) gö­rül­me­sine rağ­men yemek bo­rusu, ince ba­ğır­sak­la­rın diğer dis­tal kı­sım­ları ve kalın ba­ğır­sak­larda da gö­rül­mek­te­dir.

Baş­lıca gasrtro­in­tes­ti­nal sis­tem üze­rine olan yan et­ki­leri: ül­ser­ler, eroz­yon­lar (sıy­rık) ve bun­lara bağlı dis­pep­tik ya­kın­ma­lar, anemi (kan dü­şük­lüğü), ka­nama ve per­fe­ras­yon­lara (mide ve ba­ğır­sak de­lin­me­sine) sebep ola­bi­lir­ler. Ay­rıca böb­rek­ler üze­rin­den; böb­rek dis­fonk­si­yonu, böb­rek yet­mez­liği (akut, kro­nik), kan ba­sıncı de­ği­şik­lik­leri ve kalp yet­mez­li­ğini olum­suz yönde et­ki­le­yip ar­tı­ra­bi­lir­ler. Özo­fa­gusta (yemek bo­rusu) öze­fa­jit ve dar­lık­lara sebep ola­bi­lir­ler. Gast­ro­ö­ze­fa­jial ref­lüsü olan has­ta­larda mu­ko­za­nın ref­lüye du­yar­lı­lı­ğını ar­tı­ra­bi­lir­ler.

Mide ve du­e­do­num, NSAI ilaç­lar ta­ra­fın­dan en çok et­ki­le­nen or­gan­lar­dır. Semp­to­ma­tik gast­ro­in­tes­ti­nal ül­ser­ler 1 yıl sü­re­since NSAII alan has­ta­la­rın %2-4’ünde ge­li­şir. Dis­pep­tik semp­tom­larla (şiş­kin­lik, ha­zım­sız­lık, erken doyma vb.) mide ve du­e­do­num­daki ero­ziv ve ül­se­ra­tif lez­yon­la­rın var­lığı ara­sın­daki ilişki bi­re­bir pa­ra­lel de­ğil­dir. Yani has­tada ülser ola­bi­lir; fakat semp­tom ol­ma­ya­bi­lir.

En­des­ko­pik ça­lış­ma­lar NSAI ilaç­la­rın 3 aylık kul­la­nımı son­ra­sında yeni ge­li­şen gast­rik ülser sık­lığı %10-40, du­e­do­nal ülser sık­lığı %4-15 ara­sında bil­di­ril­mek­te­dir. Bil­di­ri­len ül­ser­ler sık­lıkla semp­tom­suz olup kli­nik ola­rak önemli ülser sık­lığı ilk 3 ayda %1-2’dir. NSAI ilaç­larla ilişki ül­ser­le­rin sık­lıkla semp­tom ver­me­me­si­nin ne­deni açık de­ğil­dir. İlaç­la­rın anal­je­zik et­kisi ne­de­niyle ses­siz ola­bi­lir.

NSAI ilaç kul­la­nan has­ta­la­rın hepsi aynı oranda et­ki­len­mez. Bir grup hasta daha fazla risk al­tın­da­dır. Bu grup has­ta­lara NSAII baş­lar­ken ülser pro­fi­lak­sisi ya­pıl­ma­lı­dır.

Ülser Gelişimi İçin Riskli Hasta Grubu

  • Geçirilmiş gastrointestinal yan etki öyküsü (ülser, kanama),
  • İleri yaş (60 yaş üstü),
  • Yüksek doz NSAII kullanımı veya birden fazla NSAII kullanımı,
  • Eşlik eden glukokortikoit (steroidler) ilaç kullanımı,
  • Birlikte antikoagulanların (özellikle felç geçiren veya koroner stent takılan hastaların kullanmış olduğu kan sulandırıcı ilaçlar) uygulanması.

Muhtemel risk faktörleri

  • Helikobakter pylori (H.Pylöri; midede ülser, gastirit oluşturan bakteri) infeksiyonu ile birlikte,
  • Sigara içimi,
  • Alkol tüketimi,
  • Eşlik eden SSRI (antidepresan ilaç) kullanımı.

NSAII ile iliş­kili komp­li­kas­yon ge­li­şi­minde en önemli risk fak­törü ge­çi­ril­miş pep­tik ülser has­ta­lığı ve ülser kom­li­kas­yon­ları olup riski 2-4 kat art­tı­rır, ileri yaş riski 5-6 kat art­tır­mak­ta­dır. Yine ilaç­la­rın alım dozu ile yan etki sık­lığı li­neer şe­kilde art­tığı epi­de­mi­yo­lo­jik ça­lış­ma­lar ile gös­te­ril­miş­tir.

Kar­di­yo­vas­kü­ler ve Se­rab­ro­vas­kü­ler has­ta­lık­la­rın ön­len­me­sinde sıkça re­çete edi­len düşük doz as­pi­rine (100-300 mg) bağlı ka­nama riski ol­duğu gibi daha düşük doz­larda 75 mg/gün doz­la­rında da aynı risk­le­rin mev­cut ol­duğu bil­di­ril­miş­tir. En­te­rik kaplı as­pi­rin­le­rin de ben­zer yan et­ki­lere sahip ol­duğu gös­te­ril­miş­tir.

NSAII iliş­kili ülser te­da­vi­sinde temel yak­la­şım özel­likle ilaç alı­mı­nın dur­du­rul­ma­sı­dır. Ta­ki­ben stan­dart doz pro­ton pompa in­hi­bi­törü (PPI) ilaç­lar baş­la­nır. Has­ta­nın H.Pylöri du­rumu de­ğer­len­di­ri­lir. Ve uygun te­da­viye baş­la­nır. NSAII kul­la­nı­mı­nın de­vamı ge­re­ki­yor ise te­da­viye PPI ek­le­nir.

NSAI ilaç­la­rın kul­la­nımı ince ve kalın ba­ğır­sak­larda da daha az sık­lıkta ül­ser­ler ve eroz­yon­lar gö­rül­mek­te­dir. Kli­nik ola­rak gizli kan kaybı, demir ek­sik­liği ane­misi, ma­lab­sorb­si­yon (emi­lim bo­zuk­luğu) pro­tein kay­bet­ti­ren en­te­ro­pati ile ken­dini gös­te­re­bi­lir. İlaç­la­rın ke­sil­mesi ile semp­tom­lar dü­ze­lir. Nadir gö­rü­len per­fe­ras­yon du­rum­la­rına cer­rahi mü­da­hale ge­re­ke­bi­lir. Kalın ba­ğır­sak­larda di­ver­ti­kül­leri olan­larda di­ver­ti­kül­le­rin ka­na­ması ve per­fo­ras­yo­nuna neden ola­bi­lir­ler. İnf­la­ma­tuar ba­ğır­sak has­ta­lığı (ül­se­ra­tif kolit, crohn has­ta­lığı) olan­larda has­ta­lı­ğın ak­ti­vas­yo­nuna yol aça­bi­lir­ler, has­ta­lı­ğın şid­de­tini ar­tı­ra­bi­lir­ler.

NSAII’ların özel­likle sup­po­zi­tu­var form­la­rında (fitil formu) anüs ve rek­tumda inf­la­mas­yon, ülser ve dar­lık­lar bil­di­ril­miş­tir. Sık kli­nik baş­vuru prok­ta­loji (anal böl­gede ağrı), te­nezm (dış­kı­lama hissi) veya is­hal­dir. NSAII ilaç­la­rın sup­po­zi­tu­var form­la­rında bil­di­ri­len yan etki oranı %10-30 ara­sın­da­dır.

NSAI ilaç alan­larda asemp­to­ma­tik ola­rak %1-15 ara­sında ka­ra­ci­ğer en­zim­le­rinde yük­sel­me­ler ol­mak­ta­dır. Yine na­di­ren vaka bil­di­rimi şek­linde pank­re­a­tit va­ka­ları da bil­di­ril­miş­tir.

NSAII iliş­kili gast­ro­in­tes­ti­nal komp­li­kas­yon, açık­la­na­ma­yan demir ek­sik­liği ane­misi, şid­detli dis­pepsi, aşi­kar gast­ro­in­tes­ti­nal ka­nama du­rum­la­rında akla gel­meli ve ge­rekli ta­nı­sal yak­la­şım­larda bu­lu­nul­ma­lı­dır.