Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

İran’ı Gezmek

42. Sayı · 2016/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Bi­zimle bağ­lan­tı­ları çok güçlü ve şe­hir­le­ri­mize çokça ben­ze­yen nice ül­ke­ler var ki ül­ke­mizde ta­nın­maz bi­lin­mez­ler. Git­ti­ği­mizde şa­şı­rı­rız. Ya­bancı bir ülke bek­ler­ken Tür­kiye’nin bir şeh­rine gel­dik sa­nı­rız. Ma­ke­donya’nın Üsküp’ü, Ko­sova’nın Priz­ren’i veya Bosna-Her­sek’in Trav­nik’i böy­le­dir me­sela. Oraya ayak basıp da kar­şı­sında mi­na­re­lerle süslü bir Türk–İslam şehri bulan biz­ler buna hay­retle se­vi­nir­ken bir o kadar da bu­ra­lar­dan ha­ber­siz­li­ği­mize üzü­lü­rüz.

İran’ın da biz­ler için ben­zer süp­riz­leri var. İran de­nil­di­ğinde ak­lı­mıza neler ge­li­yor? Ya­bancı bir ırka, farklı bir dile ve mez­hebe sahip, Pers im­pa­ra­tor­lu­ğu­nun de­vamı bir ülke. Hal­buki ül­ke­nin hemen her şeh­rinde Türkçe ko­nu­şa­bil­di­ği­mizi fark edince ve hemen her şeh­rin bir büyük ehl-i sün­net âli­mi­nin doğup ya­şa­dığı yer ol­du­ğunu fark edince bu­güne ka­darki ka­na­at­le­ri­miz hızla de­ğiş­meye baş­lar.

Peki, İran nasıl bir ülke?

“İran… Sa­bırla din­le­yen, uzun, tane tane ko­nu­şan in­san­la­rın ül­kesi…”

Sı­nırı geçip İran şe­hir­le­rine gir­di­ği­mizde, Tür­kiye’nin otuz sene ön­ce­sinde ya­şa­yan geri kal­mış ülke gö­rün­tüsü kar­şı­lar bizi. “Mo­dern” zi­hin­ler, ka­pi­ta­list­leş­me­miş bu şe­hir­le­rin so­kak­la­rında ge­zer­ken, eski tip ara­ba­ları ve “de­mode” cadde ve bi­na­ları gör­dükçe bir nevi acıma his­siyle dolar. Bu his haklı mıdır? Kar­şı­mız­daki in­san­lar ger­çek­ten bizim se­vi­ye­mize ula­şa­ma­mış köhne şe­hir­le­rin za­val­lı­ları mıdır? Evet, ce­va­bıyla geri dö­nen­ler çok şeyi ıs­ka­la­mış­tır kuş­ku­suz. Ka­pi­ta­lizm si­lin­di­ri­nin üs­tün­den henüz geç­me­diği bu ülke, 21. yüz­yılda başka bir hayat da ya­şa­na­bi­lir­miş de­dir­ti­yor in­sana. Büyük mar­ka­la­rın göl­ge­sin­den uzak, lüks oto­mo­bil­ler ve batı giyim ku­şa­mı­nın uğ­ra­ma­dığı bu ülke tek tip­le­şen dün­yada kendi ola­rak kal­mayı ba­şa­rı­yor. Tak­dire şayan. Bu ori­ji­nal­li­ğini ko­rur­ken öde­diği be­del­leri yad­sı­ya­ma­yız. Ancak bizim büyük büt­çe­lerle adeta cam fanus içine alıp güç bela ko­ru­maya ça­lış­tı­ğı­mız otan­tik doğu şehri orada hâlâ ru­hunu ko­ru­ya­rak doğal or­ta­mında ya­şı­yor. Bu bo­zul­ma­mış­lık­tan mıdır bi­lin­mez İran in­sa­nında bir sükûn hali his­se­di­li­yor. Ya­şa­dığı top­rak­ları seven, mah­zun, ağır­başlı in­san­lar…

İran… Türk­le­rin ül­kesi…

Kuş­ku­suz sa­dece Türk­le­rin değil, ancak 9. yüz­yıl­dan 20. yüz­yı­lın ba­şına kadar Türk­ler ta­ra­fın­dan yö­ne­til­miş. As­ke­ri­yede ve bü­rok­ra­side de Türk­le­rin ağır­lığı hep his­se­dil­miş. Ül­ke­nin ikinci büyük sa­nayi şehri olan Teb­riz başta olmak üzere bir­çok şeh­rin nü­fusu Türk­ler­den olu­şu­yor. Nü­fu­sun yüzde kırkı Türkçe ko­nu­şu­yor. Bun­lar­dan ne kadar ha­ber­da­rız? Ül­ke­nin dört bir ya­nında yük­se­len Sel­çuklu şa­he­ser­le­ri­nin oraya gi­den­le­rin dünya ve tarih al­gı­sında kı­rıl­ma­lar ya­şat­ma­ması im­kân­sız. Ha­yal­le­ri­miz­deki bize çok uzak, bu geri kal­mış doğu ül­ke­sinde, de­de­le­ri­mi­zin iz­leri Ana­dolu’da­ki­ler­den az değil. Büyük Sel­çuk­lu­la­rın baş­şehri Rey’in bu­günkü Tah­ran’ın bir semti ol­du­ğunu, ka­çı­mız bi­li­yo­ruz?

İran­lı­la­rın ve Şi­i­le­rin ül­kesi… Ama ne kadar?

Çok çe­şitli bir etnik ya­pıya sahip İran. Türk­ler, Kürt­ler, Arap­lar ve başka bir­çok mil­let­ten insan ya­şı­yor İran’da. Ancak bütün bu etnik un­sur­lar Fars­larla be­ra­ber ken­di­le­rini iki şe­kilde ta­nım­lı­yor­lar: İranlı ve Şii. Si­yasi ya­pı­dan ba­ğım­sız ola­rak mez­hep­le­rini kim­lik­le­ri­nin önemli bir par­çası ola­rak gö­rü­yor­lar. İran­lı­lık ise en temel şem­siye. Ül­keye ai­di­yet an­la­mında biz­den daha fazla mil­li­yetçi ol­duk­ları se­zi­li­yor. Gel­ge­le­lim ül­ke­nin şi­i­liği ta­rihî ola­rak pek yeni. On­be­şinci yüz­yıla kadar İran top­rak­ları ehl-i sün­net İslam’ının en önemli mer­kez­le­rin­den­dir ve nüfus da ço­ğun­lukla Sünni’dir. Son­raki asır­la­rın si­yasi ce­re­yan­ları ül­keyi yavaş yavaş şi­i­leş­tir­miş. Ha­ri­tayı açıp ül­ke­nin önemli şe­hir­le­ri­nin isim­le­rine ai­di­yet –i’si ek­ler­se­niz çoğu, bize bir İslam bü­yü­ğünü ha­tır­la­ta­cak. Çok sa­yı­daki bu du­ruma bir kaç örnek ve­re­lim is­ter­se­niz: Ta­ri­hiyle meş­hur Ta­berî (Ta­be­ran), Meş­hur sûfi Be­ya­zıd-ı Bis­tamî (Bes­tam), Yusuf el-He­me­danî (He­me­dan), Ab­dül­ka­dir Gey­lanî (Gilan), Mü­fes­sir Ragıp el-Is­fa­hanî (Is­fa­han), Fah­red­din Razî (Rey), Sey­yid Şerif Cür­canî (Gür­gan), Hâkim en-Ni­sa­burî (Ni­şa­bur), İmam Bey­hakî (Bey­hak), İmam Se­rahsî (Se­rahs)… İsmi doğ­ru­dan şe­hir­lere nis­be­tiyle bi­lin­me­yen İmam Gaz­zali, Molla Camî ve Fe­rü­did­din Attar gibi önemli isim­leri de bu me­yanda ana­lım.

İran: Bir dev­rim ül­kesi…

Mol­la­lar, ül­ke­nin hâ­kimi ol­duk­la­rını şık kı­ya­fet­leri ve mağ­rur yü­rü­yüş­le­riyle bile ilan edi­yor­lar. Ül­kede belli te­set­tür ku­ral­la­rına uy­ma­dan adım atmak im­kân­sız. İn­ter­ne­tin bir­çok yay­gın mec­ra­ları yasak. Hu­meyni, Ha­ma­ney gibi dini ve si­yasi li­der­le­rin hemen her yerde kar­şı­mıza çıkan port­re­leri, İran dev­rimi şe­hit­le­ri­nin pos­ter ve anıt­ları, şe­hir­le­rin bütün büyük cad­de­le­rine ve­ri­len dev­rime dair isim­ler… Her adımda dev­rimi ve re­ji­min et­ki­sini his­se­di­yor­su­nuz.

İran’ı gezmek

İran ke­yifle se­ya­hat edi­lesi, tadı çı­ka­rı­lası gü­zel­lik­lere sahip. Teb­riz’in in­san­la­rıyla soh­bet etmek… Mol­la­lar şehri Kum’un hey­betli dini ha­va­sını so­lu­mak… Is­fa­han’ın bin yıl­lık ca­mi­le­ri­nin ara­sın­dan sü­zü­lüp Nakş-ı cihan mey­da­nında fe­rah­la­mak… Şiraz’ın bam­başka ik­li­minde Hafız’ın kab­rini zi­ya­ret edip İs­ken­der’in yerle bir et­tiği ef­sa­nevi Pers Sa­rayı’nın ha­ra­be­le­rinde yirmi asır­lık ib­ret­lere dal­mak… Çöl şehri Yezd’de buzlu meyve su­ları ve yerel tat­lı­lar­dan tadıp, Zer­düşt ta­pı­nak­la­rın­daki bin­lerce yıl­lık ateş­leri sey­ret­mek… Ve bütün bu şe­hir­lerde ki­lo­met­re­lerce uza­nan otan­tik İran çar­şı­la­rında alış­ve­riş yap­mak..

Ay­rın­tılı gezi tav­si­ye­le­rini se­ya­hat reh­ber­le­rine bı­ra­kıp İran’ın orta böl­ge­le­rin­deki bir kaç şe­hir­den bah­se­de­lim:

TEBRİZ

Teb­riz, Os­manlı’nın bir­kaç kez alıp geri çe­kil­diği, İran’ın eski baş­kent­le­rin­den. İran’ın ikinci büyük sa­nayi şehri. İran’da ilk git­ti­ği­niz şehir Teb­riz’se, her ko­nuş­tu­ğu­nuz ki­şi­nin Türkçe bil­di­ğini fark edip hala İran’a ge­le­me­dik his­sine ka­pı­lı­yor­su­nuz.

İran’da en gö­rü­lesi şey­ler­den biri Cuma na­mazı olsa gerek. Teb­riz so­kak­la­rında ge­zer­ken ezan­dan önce uzunca bir süre ağır ve inil­tili me­lo­di­le­riyle ila­hi­ler du­yul­maya baş­lı­yor. Pe­şin­den ko­mü­nist dev­let pro­pa­gan­da­sını an­dı­ran farsça va­az­lar şeh­rin bütün cad­de­le­rine ho­par­lör­lerle din­le­ti­li­yor. Ar­dın­dan şii tarzı yine ağır ve hü­zünlü bir ezan. Cuma na­ma­zı­nın kı­lın­dığı ca­mi­le­rin içi yak­la­şık iki fut­bol sa­hası bü­yük­lü­ğünde. İmam, şa­ta­fatlı küm­bet gibi bir vaaz kür­sü­sün­den Türkçe-Farsça ka­rı­şık bir vaaz ve­ri­yor.

Teb­riz halkı şeh­rini se­vi­yor. Ül­kesi kadar da Teb­riz’de ya­şa­mak­tan mutlu. Ka­zara Is­fa­han’a ya­pı­lan “Is­fa­han dün­ya­nın ya­rısı” (Is­fa­han nısf-ı cihan) gü­zel­le­me­sini söy­le­ye­cek olur­sa­nız hemen ilave eder­ler, “Eğer Teb­riz ol­ma­saydı” (Eğer Teb­riz ne­ba­şed). Peki, Is­fa­han kadar güzel mi? Ma­a­le­sef. Otuz­beş de­rece sı­cakta bile in­sanı bu­nalt­ma­yan ha­vası, geniş mey­dan­ları, köp­rü­leri, saray ve ca­mi­le­riyle Is­fa­han çok daha güzel.

Top­rak­la­rı­nın çoğu çöle ben­zer kıraç ara­zi­ler­den olu­şan İran’da kara yol­cu­luk­la­rında man­zara sü­rekli kahverengi/sarı top­rak­lar­dan iba­ret­tir. Is­fa­han, bu çöl­le­rin or­ta­sında ta­ri­hin de­rin­lik­le­rin­den sü­zü­len kla­sik mi­ma­risi, ye­şili ve hoş ik­li­miyle na­dide bir şehir. Nakş-ı cihan Mey­da­nıyla, ge­ce­leri ma­salsı bir hal alan Si­o­se­pol Köp­rüsü ve şehre Büyük Sel­çuklu ya­di­gârı Cuma Camii ile ta­rihi bir doğu şeh­rini in­sana tam an­la­mıyla ya­şa­tı­yor. Nakş-ı cihan Mey­danı et­rafı biblo gibi güzel bi­na­larla çev­rili, dün­yada gö­rü­le­bi­le­cek en ferah en se­vimli mey­dan­lar­dan biri. Mey­danı çev­re­le­yen bi­na­lar şeh­rin dinî, idarî ve eko­nomi mer­kez­leri aynı za­manda. Nefis mi­ma­risi ve akus­ti­ğiyle İmam Camii şeh­rin dinî, Âli Kapu isimli hü­kü­met bi­nası si­yasî (-ki biz­deki bâb-ı âli’nin daha Türkçe söy­le­ni­şi­dir) ve tüm me­kânı çev­re­le­yen ka­palı çarşı da Is­fa­han’ın eko­nomi mer­ke­zi­dir. Kışın Za­yende Neh­rine yan­sı­yan ışık­la­rıyla Si­o­se­pol Köp­rüsü ma­sal­lar­dan çıkıp gel­miş gi­bi­dir. Yaz ak­şam­ları ise ke­mer­le­rinde top­la­nıp farsça şi­ir­ler oku­yan, şarkı söy­le­yen Is­fa­han­lı­ları gör­mek gerek.

KUM

Kum şehri ül­ke­nin iki büyük dinî mer­ke­zin­den biri. Bu­rası mol­la­la­rın eği­tim mer­kezi. Ay­rıca bir­çok abi­devi zi­ya­ret­gâh bu­rada. Meh­di­nin, üze­rine ine­ce­ğine ina­nı­lan Mes­cid-i Cem­ke­ran, de­vasa mey­danı ve ko­ca­man ar­mudi kub­be­le­riyle et­ki­le­yici. Şii inan­cına göre kut­sal kabul edi­len on iki imam­dan olan İmam Musa Kazım’ın kızı Fa­tıma Ma­sume’nin kabri de bu­rada. Bu büyük zi­ya­ret­gâh dolup taşan zi­ya­ret­çi­le­rin vecd hal­leri ile çok geniş iç­me­kanı ve ince ince iş­len­miş ay­nalı süs­le­me­le­riyle nadir gö­rü­le­bi­le­cek bir mis­tik ha­vaya sahip.

YEZD

Yezd, İran’ın or­ta­sında bir çöl şehri. Yedi bin yıl­lık ta­ri­hiyle dün­ya­nın ya­şa­yan en eski şe­hir­le­rin­den biri. Top­rak sa­rısı çöl ev­le­ri­nin ara­sında do­la­şır­ken antik bir şeh­rin bo­zul­ma­mış so­kak­la­rında mı­sı­nız yoksa bir film se­tinde mi te­red­düt ede­bi­lir­si­niz. Şehir si­lü­eti bad­gir denen so­ğutma ku­le­le­riyle süslü. Ken­dine has gö­rün­tü­süyle ev­leri so­ğu­tan bu sis­tem Yezd’in sim­ge­le­rin­den. Dün­ya­daki sa­yılı Zer­düşt nü­fus­la­rın­dan biri de Yezd’dedir. Zer­düşt ta­pı­na­ğın­daki bin­lerce yıl­dır yanan kut­sal ateş bu­rada zi­ya­rete açık. Yine Zer­düşt­le­rin ölü­le­rini vahşi hay­van­lar yesin diye bı­rak­tığı “ses­siz­lik ku­le­leri”ne tır­ma­nıp ölüm, yaşam ve in­san­lık ta­ri­hi­nin bin­lerce yıl­lık geç­mi­şinde dü­şün­ce­lere da­la­bi­lir­si­niz.

İran coğ­raf­yası, me­de­ni­ye­ti­mi­zin be­şiği ol­ma­sı­nın ya­nında vize is­te­me­mesi, ucuz­luğu ve dil ben­zer­liği gibi se­bep­lerle de gez­gin­ler için çok cazip bir se­ya­hat ro­tası. Ba­tılı gez­gine her şeh­rinde çokça rast­la­nır­ken Tür­kiye’den zi­ya­ret­çisi yok de­ne­cek kadar az. Ba­tıya açı­lım yapan son si­yasi ge­liş­me­ler otan­tik ya­pı­sını boz­ma­dan gidip gör­mek gerek.

Kaynakça

https://tr.wikipedia.org/wiki/İran

Eski dünya Se­ya­hat­na­mesi / İlber Or­taylı. 2007

Derin Tarih Der­gisi, Eylül 2015 sa­yısı

İran gezi reh­beri / Zafer Boz­kaya. 2010