Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Nasihatnâme

42. Sayı · 2016/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Kişi önce ken­di­sine na­si­hat et­me­li­dir. Ken­di­sine na­si­hat et­me­ye­nin baş­ka­sına na­si­hati te­sirli olmaz. Her ne kadar ken­disi, kendi na­si­ha­tini tut­masa bile baş­ka­sına uygun şe­kilde na­si­hat etme yü­küm­lü­lü­ğün­den kur­tu­la­maz. Çünkü bil­mek ayrı farz­dır, bil­dir­mek ayrı farz­dır; na­si­hati ken­di­sine yapıp na­si­ha­tin ge­re­ğiyle amel etmek ayrı bir gö­rev­dir; baş­ka­sına na­si­hat etmek ayrı bir gö­rev­dir.

Müs­lü­man kişi, hem ken­di­sine hem baş­ka­sına na­si­hat et­me­li­dir. Ken­disi kendi na­si­ha­tini tut­malı, yani fiilî ola­rak na­si­ha­tini ye­rine ge­tir­meli, baş­ka­sın­dan da na­si­ha­tin ge­re­ğini ye­rine ge­tir­me­sini is­te­me­li­dir. Ken­disi kendi nef­sine zor­la­malı ama baş­ka­sına zor­la­ma­ma­lı­dır.

Na­si­ha­tin ge­re­ğini ge­tir­mede, baş­ka­la­rına na­si­hat et­mede ve her türlü maddî ve ma­nevî ba­şarı, ancak sa­bır­la­dır. Eren­ler hep sa­bırla er­miş­ler­dir. Dün­yada huzur, sa­bırla; âhi­rette ebedî huzur yine dün­ya­daki sa­bır­la­dır.

Kur’an-ı Kerim’de Ra‘d Su­resi 20-22 ayet­leri ara­sında cen­nete gi­re­cek mü’min­le­rin sekiz özel­li­ğin­den bah­se­dip so­nunda Adn cen­net­le­rine gi­re­cek­le­rin­den ve me­lek­le­rin cen­net­lik­le­rin yan­la­rına girip şöyle di­ye­rek selam ver­dik­le­rin­den bah­se­der Rab­bi­miz:

“(Me­lek­ler), sab­ret­ti­ği­niz şey­lere kar­şı­lık selam siz­lere! (Dünya) yur­dun(un) ne güzel so­nu­cu­dur bu!” der­ler.”1

Sabır, nefsi, hoş­lan­ma­dığı şeye hap­set­mek­tir. Sabır;; nefsi, aklın ve şe­ri­a­tın ge­rek­tir­diği üzere veya aklın ve şe­ri­a­tın nefsi hap­set­meyi ge­rek­tir­dik­leri hu­sus­lara karşı hap­set­mek­tir.2

İbn-i Kay­yım el-Cevzî, şu üç şeyin kulun mut­lu­luk un­vanı ol­du­ğunu söy­ler: “Ken­di­sine nimet ve­ri­lince şük­re­der, im­ti­han edi­lince sab­re­der, günah iş­le­yince is­tiğ­far eder.” Sonra da sab­rın kı­sım­la­rını şöyle be­lir­tir:

“Sabır, ka­dere kız­mak­tan kalbi tut­mak; dili şi­kâ­yetçi ol­mak­tan tut­mak; beden or­gan­la­rını da Allah’a is­yan­dan tut­mak­tır.”3

Mü’min kişi, im­ti­han için ya­ra­tıl­dı­ğı­nın id­ra­kinde ol­ma­lı­dır. İm­ti­han için ya­ra­tıl­dı­ğını be­lir­ten ayet-i ke­ri­me­ler­den bi­risi de şudur:

“O (Allah), han­gi­ni­zin daha güzel amelde bu­lu­na­ca­ğını im­ti­han etmek üzere ölümü ve ha­yatı ya­ra­tan­dır. O, Azîz­dir, Ğa­fûr­dur.”4

Mü’min, hem sabır hem şükür im­ti­ha­nın­da­dır. Bunu da şu ayet-i ke­ri­me­den öğ­re­ni­yo­ruz:

“Her nefis ölümü ta­dı­cı­dır. Biz, sizi şer ve ha­yırla im­ti­han olmak üzere de­ne­riz. So­nunda Bize dön­dü­rü­le­cek­si­niz.”5

Şer­den kasıt, has­ta­lık, fa­kir­lik, sı­kıntı, me­şak­kat, mu­sî­bet gibi; ha­yır­dan kasıt da sağ­lık, zen­gin­lik, ra­hat­lık, bol­luk, huzur gibi şey­ler­dir. Bi­rinde sa­bırla di­ğe­rinde şü­kürle im­ti­han edil­mek­te­yiz. Demek ki biz her iki du­rumda da im­ti­han­da­yız.

Sab­rın kı­sım­la­rına bak­tı­ğı­mız zaman bun­la­rın; Allah’ın emir­le­rini ye­rine ge­tir­mede sabır, ya­sak­la­rın­dan sa­kın­mada sabır, bela ve mu­sî­bet­lere sabır ol­du­ğunu gö­rü­rüz.

Allah Teâlâ’nın emir­le­rini ye­rine ge­tir­mede sabır, sebat is­mini alır; ya­sak­la­rın­dan, mek­ruh­lar­dan, şüp­he­li­ler­den sa­kınma, gü­naha sebep olan dün­yaya dal­ma­makta sabır, iffet is­mini alır; bela ve mu­sî­bet­lere sabır da rıza is­mini alır.

Ya­sak­la­rın­dan, mek­ruh­lar­dan, şüp­he­li­ler­den sa­kın­mak ve gü­naha sebep olan dün­yaya dal­ma­makta sabır, ger­çek­ten diğer sa­bır­lar­dan daha zor­dur.

Ba­tı­nın is­ti­la­sına uğ­ra­mış ve is­ti­la­dan kur­tul­maya ça­lı­şan mem­le­ke­ti­mizde gü­nah­lar açıkça iş­len­di­ğin­den do­layı bun­lar­dan hem iti­ka­den hem ah­lâ­ken ko­run­mak mec­bu­ri­ye­tin­de­yiz. Açıkça iş­le­nen gü­nah­lara karşı önce kal­bi­mizi ko­ru­ya­ca­ğız. Kal­bi­mizi ko­ru­mak, gü­nah­ları ka­nık­sa­yıp da helal gör­me­meye çok dik­kat et­mek­le­dir. Çünkü delîl-i kat’î ve sübût-i kat’î ile sabit olan bir ha­ramı helal gör­mek kü­für­dür. Me­selâ fâ­i­zin ha­ram­lığı, âkil ve bâliğ olmuş kız­la­rı­mı­zın ve ka­dın­la­rı­mı­zın gös­te­ril­mesi yasak olan yer­le­rini gös­ter­mesi yani aç­ma­la­rı­nın ha­ram­lığı gibi. Zina, sar­hoş edici iç­ki­ler, kumar, ölü eti yemek gibi olan gıy­bet, yalan vs. gibi ha­ram­lara karşı bize ge­re­ken sabır nedir ve bize düşen gö­rev­ler ne­ler­dir?

Önce bize ge­re­ken, ima­nı­mızı ko­ru­yan ve ke­male er­di­ren; ilim, salih amel, zikir ve fikre yani te­fek­küre dik­kat etmek, sonra da mü’mini küfre gö­tü­ren şey­ler­den kal­bi­mizi ko­ru­mak­tır. Önce doğru bil­giyi, doğru kay­nak­tan ve salih amel sa­hibi ilim eh­lin­den ala­ca­ğız; ilmin ge­reği, iman ve sün­nete uygun salih ameli, mü’mini, çev­re­sinde nur­dan hale ve kale gibi ko­ru­yan kal­bin, dilin ve be­de­nin zik­rini iyi bil­mek; niçin ya­ra­tıl­dı­ğını, görev ve so­rum­lu­lu­ğu­nun ne ol­du­ğunu ve so­nu­nun ne ola­ca­ğını dü­şün­me­nin ge­rek­li­li­ğini bil­mek sonra da ilmin ge­reği imana ve sün­nete uygun salih amel iş­le­mek; dilin, kal­bin ve be­de­nin zik­rini daima yap­mak ve her gün niçin ya­ra­tıl­dı­ğı­mızı, görev ve so­rum­lu­lu­ğu­mu­zun ne ol­du­ğunu ve so­nu­mu­zun ne ola­ca­ğını te­fek­kür et­mek­tir.

İslâm’da emir­leri ye­rine ge­tir­mek­ten önce ya­sak­lar­dan sa­kın­mak ön­ce­lik­li­dir. Sâlih amel­ler, kalpte nur oluş­tu­rur ve imanı ke­male er­di­rir; gü­nah­lar ise kalbi ka­rar­tır. Önce küçük günah sonra büyük günah iş­le­meye baş­lar daha sonra da emir­le­rin ter­kini ve ya­sak­la­rın iş­len­me­sini helal gör­meye baş­la­ya­bi­lir. Çünkü her gü­nah­tan küfre giden yol­lar var­dır. Zira gü­nah­lar küf­rün pos­ta­sı­dır.

Gü­nah­ları iş­le­mese bile günah iş­le­nen or­tamda bu­lu­nan kimse, sevap iş­le­nen or­tama hic­ret et­me­li­dir. Hic­ret im­kânı yoksa, gücü ye­terse eliyle engel olur, gücü yet­mezse di­liyle engel ol­maya ça­lı­şır, buna da gücü yet­mezse kal­ben buğz et­me­li­dir.

Bugün bir üni­ver­si­teli veya açık ka­dın­la­rın ça­lış­tığı bir or­tamda daimi bu­lu­nan bir erkek, bir ka­dına bak­ması ge­rek­ti­ğinde gö­zünü sü­rekli bak­mak­tan ko­ru­malı ve kesik kesik bak­ma­lı­dır. Şeh­vetle bak­mak­tan sa­kın­malı ve bu du­ruma düş­mek­ten Allah’a sı­ğın­ma­lı­dır.

Sa­ha­be­den olan Cerîr b. Ab­dul­lah (r.a.) şöyle de­miş­tir:

“Ra­sû­lul­lah (s.a.v.)’a, an­sı­zın gör­meyi sor­dum. Bana gö­zümü (başka ta­rafa) çe­vir­memi em­retti.”6

Bu ko­nuda Allah Teâlâ şöyle bu­yur­muş­tur:

“Mü’min er­kek­lere söyle, göz­le­rini (ha­rama bak­mak­tan) sa­kın­sın­lar, mah­rem yer­le­rini de ko­ru­sun­lar, böy­lesi onlar için daha te­miz­dir. Şüphe yok ki Allah yap­tık­ları iş­ler­den çok iyi ha­ber­dar olan­dır.”7

Aynı şe­kilde ka­dın­lar için de şöyle em­ret­miş­tir:

“Mü’min ka­dın­lara da söyle, Göz­le­rini (ha­rama bak­mak­tan) sa­kın­sın­lar, if­fet­le­rini ko­ru­sun­lar. Ziy­net­le­rini (çe­kici ve güzel yer­le­rini, süs­le­rini) açıp gös­ter­me­sin­ler. Bun­lar­dan ba­şör­tü­le­rini, ya­ka­la­rı­nın üs­tünü (ka­pa­ya­cak sû­rette) koy­sun­lar (ka­vuş­tur­sun­lar).”8

Allah Teâlâ, “Zi­naya yak­laş­ma­yın! Zira o, bir ha­yâ­sız­lık­tır ve çok kötü bir yol­dur.”9 bu­yur­muş­tur.

Kâdî Bey­dâvî bu aye­tin tef­siri hak­kında şöyle der: “Yani zi­nayı iş­le­mek şöyle dur­sun, gerek ona niyet etmek gerek baş­lan­gıç ola­bi­le­cek se­bep­lere ya­pış­mak su­re­tiyle yak­laş­ma­yın.”10

Zi­na­nın baş­lan­gıcı olan şey­le­rin ba­şında göz, sonra el, ayak vs. gelir. İslâm, suça sebep olanı suç sayar. Zina se­be­bini zi­naya gö­tür­düğü için zi­na­dan sayar. Bu ko­nuda Hz. Pey­gam­ber şöyle bu­yur­muş­tur:

“Âde­moğ­lu­nun her bi­ri­si­nin zi­na­dan bir payı var­dır. Göz­ler zina eder. Göz­le­rin zi­nası (mah­rem olana) bak­mak­tır. Eller zina eder. El­le­rin zi­nası (mah­rem olanı) tut­mak­tır. Ayak­lar zina eder. Ayak­la­rın zi­nası (o yola doğru) git­mek­tir. Dudak da zina eder. Du­da­ğın zi­nası (mah­rem olanı) öp­mek­tir. Kalp ise arzu eder ve ister. Ferc (te­na­sül or­ganı) ya tas­dik eder (uy­gu­lar, zina eder) ya da ya­lan­lar (uy­gu­la­maz, zina etmez).”11

Zi­naya, bak­mak, gör­mek, elini tut­mak ve ona doğru yü­rü­mek, özel­likle şeh­vetle bak­mak, elini tut­mak yak­laş­tı­rır; bazen din­le­mek bile yak­laş­tı­ra­bi­lir.

Hz. Pey­gam­ber (s.a.v.), Hz. Ali (r.a.)’ye hi­ta­ben:

“Ya Ali! (Bir biri ar­ka­sına) ba­kışı ba­kışa tabi kılma. Bi­rinci bakış, ka­sıtlı ol­ma­dığı için sana ca­iz­dir, ama diğer ba­kış­lar sana helal de­ğil­dir.” bu­yurdu.12

Bize ge­re­ken, kal­bi­mizde daima Allah kor­ku­sunu hazır bu­lun­dur­mak, gö­zü­müz ba­kıl­ması haram olanı gö­rünce hemen gö­zü­müzü çe­vir­mek, ikinci defa ba­kış­tan sa­kın­mak ve bunda sabr u sebat etmek. Sabır, nefsi hoş­lan­ma­dığı şeye hap­set­mek­tir. Nef­si­mizi ak­lı­mıza, ak­lı­mızı da ima­nı­mıza tabi kıl­ma­mız ge­re­kir. Sa­bırda ba­şarı ise hayli zor­dur ama im­kân­sız de­ğil­dir. Sabır müm­kün ol­masa idi em­re­dil­mezdi. Fakat sa­bırda ba­şarı yani Allah’ın ya­sak­la­rın­dan sa­kınma ve emir­leri ye­rine ge­tir­mede sa­bırda ba­şarı ancak Allah’ın yar­dımı ile­dir. İşte bunu bil­di­ren ayet-i ke­rîme şudur:

“Sab­ret. Senin sab­rın da ancak Allah’ın yar­dımı ile­dir. On­lar­dan do­layı ke­der­lenme; kur­makta ol­duk­ları tu­zak­tan kaygı duyma. Çünkü Allah, mut­ta­kî­lerle ve muh­sin­lerle be­ra­ber­dir.”13

Aye­tin de­va­mında sabır ko­nu­sunda Allah’ın yar­dı­mı­nın takva eh­line ve ihsan de­re­ce­sinde kul­luk eden­lere ola­ca­ğını ay­rıca vur­gu­la­mak­ta­dır.

Ebû Hu­reyre (r.a.), “Takva, di­kenli tar­lada aya­ğına diken bat­ma­dan yü­rü­mek­tir.” der. Yani emir­ler ve ya­sak­lar ko­nu­sunda çok has­sas dav­ran­mak­tır. İhsan, Allah’ı gö­rür­ce­sine Allah’a kul­luk et­mek­tir. Özetle:

  1. Önce Allah korkusunu kalbe yerleştirmek gerekir.

Şu iki ayet-i ke­ri­me­nin or­taya koy­duğu ilâhî ger­çeği hep ha­tırda tut­mak ge­re­kir:

“Nerde olur­sa­nız O (Allah) si­zinle be­ra­ber­dir. Allah, yap­tık­la­rı­nızı çok iyi gö­ren­dir.”14

“Ger­çek­ten senin Rab­bin dâimî gö­zet­le­mek­te­dir.”15

De­net­len­di­ği­mizi bi­lir­sek ve bunu ha­tı­rı­mızda tu­tar­sak ba­şa­rılı olu­ruz Allah’ın yar­dı­mıyla. Çünkü de­net­len­di­ğini bilen, ken­di­sini de­net­ler.

  1. Yanlış bakışlardan korunmak için, ilk bakışın arkasından hemen gözü başka tarafa çevirmek.

Allah Teâlâ, kalp­ten ge­çeni bilir, ne ni­yette ol­du­ğu­muzu daimi ola­rak bil­mek­te­dir. Allah Teâlâ’nın, kalp­le­rin yan­lış şey­lere olan az­min­den do­layı he­saba çe­ke­ce­ğini ve azap ede­ce­ğini ha­tır­dan çı­kar­ma­maya ça­lış­mak ge­re­kir. İşte bu ko­nuda Allah Teâlâ şöyle bu­yur­muş­tur:

“O (Allah), göz­le­rin hâin ba­kı­şını ve kalp­le­rin giz­le­dik­le­rini bilir.”16

  1. Haram bakışlara yönelmemenin çaresi haramın olmadığı zamanı ve zemini tercih etmektir.

Bu ko­nu­larda töv­be­nin ger­çek­leş­mesi için, günah eh­lini ve günah or­ta­mını terk etmek, sevap eh­lini ve sevap or­ta­mını bul­mak ge­re­kir. İşte bu ko­nuda da Hz. Pey­gam­ber (s.a.v.) şöyle bu­yur­muş­tur:

“(Ya­nında mah­remi bu­lun­ma­yan) ka­dın­la­rın ya­nına gir­mek­ten sa­kı­nı­nız.” Ensar’dan bi­risi bunun üze­rine: “Ya Ra­sû­lal­lah! Ko­ca­nın erkek ak­ra­bası hak­kında ne bu­yu­rur­su­nuz? de­yince, Hz. Pey­gam­ber (s.a.v.): “On­larla hal­vet (baş başa kal­mak), ölüm de­mek­tir.” bu­yurdu.17

  1. Öncelikle kadınlar için hepimizin hayâ dersleri görmemiz lazım.

Bu ko­nuda en güzel uy­gu­lan­ması ge­rek­li­li­ğini gös­te­ren en önemli uyarı şu üç hadîs-i şe­rîf­tir:

“Hayâ ve iman bü­tü­nüyle bir­bi­ri­nin ar­ka­da­şı­dır­lar. İki­sin­den bi­risi kal­dı­rı­lırsa di­ğeri de kal­kar.”18 “Şüp­he­siz her dinin bir huyu/karakteri var­dır. İslâm’ın da huyu/karakteri hayâ (utan­mak)dır.”19 “Ha­yâ­sız­lık her ne şeyde olursa onu kir­le­tir, hayâ da her ne şeyde olursa onu süs­ler.”20

Hayâ, nef­sin çir­kin­lik­ler­den geri dur­ma­sı­dır. Bu ise in­sa­nın özel­lik­le­rin­den biri ve ço­cuk­taki an­la­yış kuv­ve­tini or­taya çı­ka­ran en önemli fak­tör­dür. Hayâ in­sana, şeh­ve­tin cez­bet­tiği çir­kin­lik­leri red­det­mek için ko­nul­muş­tur. Tâ ki insan, hay­van gibi ol­ma­sın. İnsan, iffet ve kor­kak­lık­tan yâni çe­kinme ve sa­kınma duy­gu­sun­dan oluş­muş­tur. Bun­dan do­layı, uta­nan fâsık olmaz, fâsık da ha­yâlı olmaz. Çünkü iffet ile fısk bir arada bu­lun­maz.21

Haram bakışların bize kaybettirdikleri

Kadın-erkek, bir­bir­le­rine bak­mak­tan sa­kın­ma­yan­la­rın yüz­le­rin­den nur gider. Çünkü sa­kın­mama hâli za­manla şeh­vetle bak­maya gö­tü­re­bi­lir. Bu ise kalpte siyah nok­ta­la­rın oluş­ma­sına, kalpte iman nu­ru­nun za­yıf­la­ma­sına ve za­manla helal ol­ma­yan ba­kış­la­rın ha­ram­lı­ğını helal görme yani küfre girme teh­li­ke­siyle karşı kar­şıya ge­le­bi­lir.

Kal­bin ka­rar­ması ne­ti­ce­sinde, kal­bin iba­det­ler­den haz alma duy­gusu aza­lır za­manla da iba­det­ler in­sana ağır gel­meye baş­lar.

Haram bakışları engellemenin yolları

Helal or­tam­ları seç­mek, iyi ar­ka­daş, sâlih ve sâdık ar­ka­daş or­ta­mında bir müd­det çokça bu­lun­mak, bu ko­nu­la­rın iş­len­diği ki­tap­lar­dan is­ti­fade etmek, bun­ları ya­sak­la­yan ayet­leri ve hadis-i şe­rif­leri iyice an­la­yıp haz­met­mek. Şeh­vetle ba­kı­şın insan kal­bini manen ze­hir­le­di­ğini idrak et­meye gay­ret etmek.

  1. Ra‘d, 13/24. ↩︎
  2. Râğıb, el-İsfehânî, el-Müfredât fi Ğarîbi’l-Kur’ân, 404. ↩︎
  3. İbn Kayyım el-Cevzî, el-Vâbilü’l-Sayyıb mine’l-Kelimi’t-Tayyib, s. 6. ↩︎
  4. Mülk, 67/2. ↩︎
  5. Enbiyâ, 21/35. ↩︎
  6. Müslim, Âdâb, 45; Ebû Dâvûd, Nikâh, 44. ↩︎
  7. Nûr, 24/30. ↩︎
  8. Nûr, 24/31. ↩︎
  9. İsrâ, 17/32. ↩︎
  10. Beydâvî, Tefsîru’l-Beydâvî, c. I, s. 570. ↩︎
  11. Ahmed b. Hanbel, Müsned, II, 343, 344, 372, 411; Buhârî, “İsti’zân”, 12, Kader, 9; Müslim, “Kader”, 20-21. ↩︎
  12. Ebû Dâvûd, “Nikâh”, 44. Hadis no: 2149; Tirmizî, “Edeb”, 28; Dârimî, “Rikâk”, 3; Ahmed b. Hanbel, V, 351-352. ↩︎
  13. Nahl, 16/127,128. ↩︎
  14. Hadîd, 57/4. ↩︎
  15. Fecr, 89/14. ↩︎
  16. Mü’min, 40/19. ↩︎
  17. Buhârî, “Nikâh”, 111; Müslim, “Selâm”, 20; Tirmizî, “Radâ’”, 16. ↩︎
  18. Suyûtî, el-Câmiu’s-Sağîr, h. No:3861. ↩︎
  19. İbn Mâce, “Zühd”, 17; Muvatta, “Husnü’l-Hulk”, 9. ↩︎
  20. Tirmizî, “Birr”, 47; İbn Mâce, “Zühd”, 17. ↩︎
  21. Münâvî, Feydu’l-Kadîr Şerhu Câmiı’s-Sağîr, III, 426. ↩︎