Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Dinde Sahte Otoriteler

42. Sayı · 2016/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

وَبِهِ التَّوْفِيقُ وَهُوَ الْمُسْتَعَانُ وَبِهِ الثِّقَةُ وَعَلَيْهِ التُّكْلاَنُ

الْحَمْدُ ِللهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

وَالصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ عَلَى سَيِّدِ الْعَالَمِينَ

وعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ اَجْمعِينَ

وَمَنْ تَبِعَهُمْ بِإحْسَانٍ إِلَى يَوْمِ الِّدينِ

Son yıl­larda Tür­kiye’de ya­şa­nan kor­kunç ah­lakî yoz­laşma, özel­likle din ve dil ala­nına yan­sı­yor. Dil ala­nın­daki te­dennî, sanal med­ya­nın dip­siz ku­yu­la­rında kay­na­yıp gi­di­yor, pek fark edil­me­den Türkçe her geçen gün ölüme doğru gi­di­yor. Ancak din ala­nın­daki te­dennî, top­lumu uç­lara sa­vu­ru­yor. Bunun ana se­bebi, pey­gam­ber va­risi âlim ve şeyh­le­rin câ­miye bağlı med­rese ve tekke gibi ku­rum­lar sa­ye­sinde ya­şat­tığı “sün­net ola­rak din” an­la­yı­şı­nın çö­zül­mesi.

Bunun vahim so­nucu ise dinde mi­ya­rın kaybı, tuz ile toz şe­ke­rin ka­rış­ması gibi ha­kikî ile sah­te­nin, sapla sa­ma­nın bir­bi­rine ka­rış­ması, sû-i mi­sa­lin emsal ol­ması, dinde bir şeyin is­tis­ma­rı­nın ten­ki­di­nin o şeyin ıs­lahı ta­lebi ye­rine hemen in­kâ­rına yol aç­ma­sı­dır. Me­sela mez­hep ta­as­subu ve is­tis­ma­rı­nın mez­hep­siz­lik çağ­rı­sına, ta­sav­vu­fun is­tis­ma­rı­nın ta­sav­vuf kar­şıt­lı­ğına dö­nüş­me­si­nin ör­nek­le­rini son gün­lerde sıkça gö­rü­yo­ruz. Bun­la­rın güya İslâm’ın is­tis­ma­rına tep­ki­nin biz­zat İslâm düş­man­lı­ğına dö­nüş­me­sin­den ne farkı var? Bu, için­deki arı­zalı kı­sım­ları tamir etmek ye­rine bir evi ta­ma­men yık­maya ben­zer. Ne yazık ki sa­mimi Müs­lü­man­lar işin doğ­ru­sunu an­la­tın­caya kadar bu su­i­kast­lar ya­pa­cağı zihnî tah­ri­batı ya­pı­yor; ge­çi­yor, ama delip de ge­çi­yor.

Halkı kan­dı­ran sahte şeyh­ler şi­kâ­yeti, ül­ke­mizde bil­hassa İkinci Meş­ru­ti­yet’ten beri gün­demde. Sahte şeyh­ler, İkinci Meş­ru­ti­yet’in ila­nın­dan sonra âdeta İs­tan­bul’u is­tilâ et­mişti. Ancak aşa­ğıda say­dı­ğı­mız se­bep­ler, bizi ta­sav­vu­fun is­tis­ma­rıyla il­gili bu eleş­ti­ri­le­rin sa­mi­mi­ye­tin­den şüp­heye sevk edi­yor.

Bi­rin­cisi, üm­me­tin bü­yük­le­rin­den gelen sa­yı­sız farklı ta­ri­fin de be­lirt­tiği üzere ta­sav­vuf, İslâm’ın özü­dür ve bun­dan do­layı iki ucu kes­kin kılıç gi­bi­dir; is­ti­fa­desi kadar is­tis­marı da müm­kün ve bü­yük­tür.

İkin­cisi, sû­fî­ler, din­deki bu kri­tik öne­min­den do­layı ta­sav­vufu Kitab ve Sün­net gibi iki sağ­lam te­mele oturt­muş­lar, sıkı ölçü ve öl­çüt­ler koy­muş­lar ve sağ­lam bir (öz)eleş­tiri kül­türü ge­liş­tir­miş­ler­dir. “Hâ­ce­gân (Ho­ca­lar) sil­si­lesi”nden an­la­şı­la­bi­le­ceği gibi, “ashâb ve ulemâ ta­ri­katı” denen Nak­şi­ben­di­lik, bu ko­nuda ti­tiz­li­ğiyle öne çık­mış­tır. Mer­hum M. Osman Ak­fı­rat’ın Ali Ars­lan ta­ra­fın­dan Türkçe’ye Eren­le­rin Kalp Gözü adıyla çev­ri­len 1923 (1341) ta­rihli Ba­sî­ratü’s-Sâ­li­kîn ve Hetkü’l-Mâ­ki­rîn min ‘Ule­mâi’s-Sûi ve’l-Me­şâ­yihı’l-Müb­tedi’în adlı eseri, ta­sav­vu­fun için­deki eleş­tiri ge­le­ne­ği­nin güzel bir ör­ne­ği­dir. Gü­nü­müzde te­set­tür gibi dinin şi­ar­la­rın­dan sa­yı­lan Allah’ın emir­le­rini inkâr eden şe­ri­at­sız ve ta­ri­kat­sız ha­ki­kat­çı­lar, zaten sa­mimi Müs­lü­man­lar ta­ra­fın­dan mah­kûm edil­miş­tir.

Bu arada İslâm’da hik­me­tin zir­vesi sa­yı­lan İbnü’l-‘Arabî gibi bir ve­liye dil uza­tan­lara “Kim benim veli ku­luma düş­man­lık ederse ben de ona harp ilan ede­rim” sahih kudsî ha­di­sini ha­tır­la­tı­rız. İslâm ta­rihi, İbnü’l-‘Arabî’ye dil uzat­tık­tan sonra gör­düğü rü­ya­larla piş­man olan­la­rın ib­retli kıs­sa­la­rıyla do­lu­dur. Sad­rud­din Ko­nevî’nin Ev­ha­düd­din Kir­mânî ile İbnü’l-Arabî’yi kasd ede­rek “Ben, iki ana­dan süt emdim” de­diği ri­va­yet edi­lir. Os­manlı mü­nev­ver­leri de bunu “Biz iki ana­dan süt emdik; İbnü’l-‘Arabî ile Mev­lânâ” ola­rak ifade et­miş­ler­dir. Son yıl­larda bir ta­raf­tan “şe­ri­at­sız ha­ki­kat­çı­lar”, diğer ta­raf­tan “ha­ki­kat­siz şe­ri­at­çı­lar” (İs­lâm­cı­lar) di­ye­bi­le­ce­ği­miz iki uç ke­si­min de Ana­dolu ir­fa­nı­nın bu iki mi­ma­rına sal­dır­ması te­sa­düf de­ğil­dir.

Üçün­cüsü, “et-Tu­ruku kül­lühâ âdâ­bün” (Ta­ri­kat­lar, edep­ler­den iba­ret­tir) sö­zü­nün be­lirt­tiği üzere, ta­sav­vuf, ce­mi­ye­tin ana ah­lakî eği­tim ka­na­lı­dır. İmâm-ı Rab­bânî gibi üm­me­tin bü­yük­le­ri­nin hep vur­gu­la­dığı bu ha­ki­kati biz, “Din yolu sün­net, sün­net yolu ta­sav­vuf” ola­rak for­müle ettik. Ya­kın­larda TRT’de gös­te­ri­len Yunus Emre di­zisi top­lumda tah­min edi­le­me­ye­cek kadar olumlu yankı buldu. Öyle ki, TRT’de ça­lı­şan bir ar­ka­da­şı­mın ri­va­ye­tine göre, ka­nalı ara­yan bir­çok se­yirci di­zi­deki şey­hin ne­rede ol­du­ğunu so­ra­rak onunla ta­nış­mak, bağ­lan­mak is­te­dik­le­rini söy­le­miş­ler! Bu, ta­sav­vufî ir­şa­dın vaz­ge­çi­le­mez bir fıtrî-iç­ti­maî ih­ti­yaç ol­du­ğu­nun çar­pıcı bir de­li­li­dir.

Şeyh Uçmaz Mürid Uçurur

Dör­dün­cüsü, ah­lakî irşad temel bir ma­nevî ih­ti­yaç ise insan ve ce­mi­yet, bu ih­ti­ya­cını dinî veya se­kü­ler, meşrû veya gayr-i meşrû bir şe­kilde kar­şı­lama mec­bu­ri­ye­tini du­ya­cak­tır. Me­sela bugün “sahte şeyh” de­nince hemen postta otu­ran ge­le­nek­sel şeyh­ler an­la­şı­lı­yor. Hâl­buki irşad in­sa­nın fıtrî bir ih­ti­yacı ise de­ği­şik ad ve kı­lık­larda bir şeyhi ol­ma­yan yok­tur. Bugün özel­likle genç­le­rin, in­san­la­rın et­ki­len­dik­leri, örnek al­dık­ları mü­te­şey­tın şeyh, bir yaşam koçu ol­duğu gibi, bir yazar, şar­kıcı, fut­bolcu, si­ya­setçi, hoca kı­lıklı ajan ola­bi­lir. Ma­donna bile Ka­ba­lacı Ye­huda Berg’i şeyh edin­medi mi? Tür­kiye gibi Müs­lü­man bir ül­kede sos­yete ta­ra­fın­dan yo­gacı Bu­dist şeyh­ler edin­mek ya­dır­gan­maz­ken Müs­lü­man şeyh edin­mek niçin ya­dır­gan­sın?

Be­şin­cisi, her mü­es­sese resmî ve meşrû bir çer­çe­vede sağ­lıklı işler, “ye­ral­tına in­di­ğinde” yoz­laşma ris­kine uğrar. Do­la­yı­sıyla bugün bir­ta­kım ta­ri­kat­larda is­tis­mar varsa bu şahsî sap­ma­lar­dan zi­yade ulus-dev­let­leri ça­ğında köklü med­rese ve tekke ge­le­ne­ği­nin çö­zül­me­sin­den kay­nak­la­nır. Malum, ta­biat boş­luk kal­dır­maz, bir şeyin ha­ki­kisi yok ol­du­ğunda sah­tesi ye­rini dol­du­rur. Son Os­manlı dev­rinde tek­ke­leri de­net­le­mek ve idarî iş­le­rine bak­mak üzere 1866 yı­lında şey­hü­lis­lâm­lığa bağlı ola­rak ku­ru­lan Mec­lis-i Me­şâ­yıh hangi ih­ti­yaç­tan doğ­muştu? O halde sahte şeyh ve ta­ri­kat­lar ye­rine asıl bun­la­rın zu­hu­runa imkân veren or­tamı eleş­tir­mek, ce­mi­ye­tin ah­lakî eği­ti­minde gör­düğü ikame edi­le­mez iş­le­vin­den do­layı ta­sav­vuf ku­rum­la­rı­nın yok edil­mesi im­kân­sızsa, is­tis­mar­lara yol aça­cak imhâ tu­tumu ye­rine, on­ları ta­nıma ve dü­zen­leme yo­luna git­mek ge­rek­mez mi?

Al­tın­cısı, irşad denen “uçmak” in­sa­nın fıtrî bir ih­ti­yacı ise “uçur­mak” da tabiî bir eği­li­mi­dir; “Şeyh uçmaz mürid uçu­rur” sö­zü­nün be­lirt­tiği gibi. Ancak ken­dini bilen bir şeyh, Sey­yidü’l-‘Âle­mîn ‘aleyhi’s-sa­lâtü ve’s-se­lâ­mın “Med­dah­la­rın yü­züne top­rak saçın” [Müs­lim, Tir­mizi] em­rince bu tür ta­vır­lara izin ver­mez. Bu hu­susta “ilme’l-yakîn ve ‘ayne’l-yakîn” (ka­mu­o­yuna yan­sı­yan ve biz­zat bil­di­ğim) vakıf ol­du­ğum iki örnek ve­re­bi­li­rim. Biz­zat bil­di­ğim bir örnek ola­rak ya­kında rah­met-i Rah­man’a ka­vu­şan mer­hum ho­ca­mız Ahmed Yaşar (1934-2016)’ı ana­bi­li­rim. Mer­hum, ken­disi odaya gir­di­ğinde bile ayağa kal­kıl­ma­sına, ken­di­sine “haz­ret­leri” gibi tazim ifa­de­le­riyle hitap edil­me­sine kızan, ister bin­lerce, is­terse üç kişi olsun, an­la­ta­cağı doğ­ruyu her ke­sime aynı şu­urla an­la­tan, ha­ya­tında bir kere bile elini ko­lunu sal­la­ya­rak abar­tılı ha­re­ket­ler yap­ma­yan, edeb, iti­dal ve is­ti­ka­meti asla elden bı­rak­ma­yan bir mü­ca­hid ve­liydi.

Bu hu­susta muh­te­rem bü­yü­ğüm -ve hem­şe­rim- Osman Nuri Top­baş’ın ka­mu­oyu açık­la­ması da tak­dire de­ğer­dir: “Son za­man­larda şah­sım hak­kında ya­pı­lan bir­ta­kım aşırı il­ti­fat­larla dolu, şiir ve ilâ­hi­lerle süs­len­miş, çe­şitli resim, slayt ve vi­de­o­lar in­ter­nette ya­yın­la­nıp ya­yıl­mak­ta­dır. İyi ni­yetle de ya­pıl­mış olsa, bu tür aşırı il­ti­fat ih­tiva eden ya­yın­ları aslâ tas­vip et­me­di­ği­min, bun­lara hiç­bir şe­kilde izin ve rızam ol­ma­dı­ğı­nın, o ya­yın­larda ifade edi­len aşırı yü­celt­me­lerle uzak­tan-ya­kın­dan bir alâ­ka­mın bu­lun­ma­dı­ğı­nın, siz kar­deş­le­rim ta­ra­fın­dan bi­lin­me­sini arzu ede­rim. Ne İslâm ah­lâ­kı­nın ne de ta­sav­vufî âdâ­bın hiç­bir şe­kilde tas­vip et­me­ye­ceği; gurur, kibir ve şöh­rete zemin ha­zır­la­yan ve rek­lâm eder­ce­sine ya­pı­lan bu tür övgü ve yü­celt­me­ler­den ra­hat­sız ol­du­ğumu, Kur’ân ve Sün­net öl­çü­leri dı­şına taşan her şey gibi, şah­sıma gös­te­ri­len “aşırı mu­hab­bet ve hür­meti” de son de­rece mah­zurlu bul­du­ğumu, tek­rar ve açıkça ilan ede­rim.” (http://www.osmannuritopbas.com/kiymetli-kardeslerimiz-ve-evlatlarimizin-dikkatine.html).

Ye­din­cisi, genel kaide ola­rak “sû-i misal emsal olmaz”, bu gibi “hüsn-i mi­sal­ler emsal olur.” Varsa ta­sav­vufu is­tis­mar eden şeyh ve ta­ri­kat­la­rın is­tis­marı, bü­tüne teş­mil edi­le­mez. Bu ko­nuda işin hak­kını ve­ren­ler dâhil her­kesi töh­met al­tında bı­ra­ka­cak he­defi be­lir­siz ser­seri atış­lar, iyi ni­yete ham­le­di­le­mez. Bu eleş­ti­ri­leri iyi ni­yetle ya­pan­lara düşen, ta­sav­vu­fun doğ­ru­sunu, hak­kını ve­ren­leri ara­yıp bul­mak­tır.

Se­ki­zin­cisi, “Âyi­nesi iştir ki­şi­nin, lafa ba­kıl­maz” feh­vâ­sınca, ta­ri­kat­lara bağlı ce­ma­at­le­rin iş­le­vine, top­lum için üret­tik­leri fay­daya ba­ka­rak işin hak­kını verip ver­me­dik­leri an­la­şı­la­bi­lir. İs­ken­der­paşa, Eren­köy, İs­ma­i­lağa, Men­zil ve diğer tüm sünnî ce­ma­at­le­rin top­luma yap­tık­ları fay­dalı hiz­met­leri inkâr müm­kün mü? Ta­sav­vufu is­tis­mar (!) eden­ler bu kadar fayda üre­te­bi­lir­ler mi?

Asıl Tehlike Âlim Taslağı 

Do­ku­zun­cusu, top­lum için asıl teh­like, şeyh tas­lak­la­rın­dan zi­yade doğ­ru­dan dini öğ­retme mev­ki­in­deki âlim tas­lak­la­rı­dır. “Et ko­karsa tuz­lar­sın ya tuz ko­karsa, Yarım hekim can­dan eder, yarım hoca din­den eder” söz­le­ri­nin be­lirt­tiği gibi. Ben, Sey­yidü’l-‘Âle­mîn ‘aleyhi’s-sa­lâtü ve’s-se­lâm­dan şeyh tas­lak­la­rıyla il­gili değil, ama fakih tas­lak­la­rıyla il­gili bir hadis ha­tır­lı­yo­rum: “Nice hâmil-i fıkıh (fıkhı yük ola­rak ta­şı­yan) var­dır ki fakih (fıkhı ya­şa­yan) de­ğil­dir.” Allah Ra­sû­lü­nün bu­rada âlim ye­rine hâmil-i fıkıh ve fa­kih­ler­den söz et­mesi, gü­nü­müz açı­sın­dan ne kadar mâ­nâlı. Zira bugün en azın­dan eleş­ti­ri­le­cek şeyh­ler olsa da eleş­ti­ri­le­cek âlim­le­rin var­lığı şüp­heli; med­re­se­le­rin ka­pan­ma­sıyla âlim nes­li­nin tü­ken­me­sin­den sonra açı­lan ila­hi­yat fa­kül­te­le­rin­den çıkan ila­hi­yat pro­fe­sör­leri âlim değil, aka­de­mis­yen ka­te­go­ri­sine gi­ri­yor.

Ne ha­zin­dir ki bugün ha­diste geçen ne fakih, hatta ne hâmil-i fıkıh, ancak “İslâm hu­kuku pro­fe­sörü” kaldı. “İslâm hu­kuku pro­fe­sörü” ta­biri ise had­di­za­tında yaman bir çe­liş­kiyi ba­rın­dı­rır; zira bir ki­lise un­vanı olan “pro­fe­sör” as­lında “papaz” de­mek­tir. Bugün üni­ver­site ve di­ya­net men­sup­la­rı­nın giy­diği kolu bantlı cüb­be­ler de as­lında ki­lise hi­ye­rar­şi­sini gös­te­rir. Bir za­man­lar bi­ri­nin “Bana ge­ne­ral değil, paşa deyin” de­diği gibi, ila­hi­yat pro­fe­sör­le­rin­den de “Bana en­te­lek­tüel değil, hoca deyin” di­yen­ler çı­ka­bi­lir. Ancak bu ül­kede ant­re­nör­lere, ko­re­og­raf­lara da “hoca” den­mi­yor mu? Di­li­miz­deki “Sa­ka­lı­mız yok ki sö­zü­müz din­len­sin” sö­zü­nün be­lirt­tiği üzere, es­ki­den şa­hit­liği bile kabul edil­me­yen sa­kal­sız ki­şi­le­rin hoca sa­yıl­ma­sıyla “hoca, ho­ca­e­fendi” kav­ram­la­rı­nın içi bo­şal­tıl­madı mı? Vel-hâsıl, gü­nü­müzde bütün kav­ram­la­rın içi bo­şal­tıl­mış du­rumda. Ancak ha­dis­teki “hâmil-i fıkıh” ta­biri, fıkhı ya­şa­mak­tan zi­yade yük ola­rak ta­şı­yan gü­nü­müz İslâm hu­kuku uz­man­la­rına tam uyu­yor.

Ça­ğı­mızda Ce­ma­led­din Af­gânî’nin aç­tığı “dinde mü­hen­dis­lik” çı­ğı­rında te­o­lo­jik ola­rak İslâm hu­kuk­çu­luğu, ide­o­lo­jik ola­rak İs­lâm­cı­lı­ğın alt­ya­pı­sını oluş­turdu. Lâf­zen “şe­ri­at­çı­lık” mâ­nâ­sına gelen İs­lâm­cı­lık, Pa­kis­tan-Mev­dûdî ör­ne­ğinde ol­duğu gibi, ana­ya­sal bir mü­hen­dis­lik yo­luyla top­lumu İs­lâ­mî­leş­tir­meyi, “şer’îleş­tirme”yi he­def­li­yordu; ya­zılı-İs­lâmî ana­ya­sa­cı­lık, ta­van­dan, si­yasî bir dev­rim ola­rak iş­le­ye­cekti. Ta­banda-sivil alanda ise İslâm hu­kuk­çu­luğu, mo­dern ha­ya­tın ge­tir­diği prob­lem­lere fıkhî çö­züm­ler bu­la­rak amel­leri “meş­rû­laş­tı­ra­cak”tı.

“İslâm dev­leti”nin ön­cüsü ola­rak “hi­la­fet hü­kü­meti” ta­biri, Mu­ham­med Abduh’un til­mizi M. Reşid Rıza (1865-1935) ile or­taya çık­mış­tır. Rıza, İslâm’da dev­let, hi­la­fet, yö­ne­tim gibi ko­nu­ları iş­le­diği el-Hi­lâfe ev İmâ­metü’l-‘Uzmâ isimli ese­rini, son Os­manlı pa­di­şahı Meh­med Reşad (1918-1922)’ın TBMM ta­ra­fın­dan 26 Kasım 1922’de sal­ta­na­tın il­ga­sıyla yurt dı­şına sü­rül­mesi ve ha­li­fe­lik ku­ru­mu­nun ma­nevî bir oto­rite ola­rak ka­bulü üze­rine ka­leme al­mış­tır. Mâ­verdî gibi kla­sik ule­mâ­nın açık­la­dığı üzere, şe­riat ah­kâ­mı­nın tat­biki için Müs­lü­man­la­rın bir ha­li­feye ih­ti­yaç­ları vardı. Rıza, ma­nevî ve si­yasî bo­yut­la­rıyla oto­ri­te­nin ye­gâne kay­nağı ola­rak hi­la­feti ça­ğı­mız şart­la­rında ih­yâ­nın im­kân­sız­lı­ğını gör­düğü için pra­tik bir al­ter­na­tif ola­rak onun iş­le­vini İslâm dev­le­tine ak­tar­mayı ta­sar­ladı (Eic­kel­man 2004: 30-35, Af­sa­rud­din 2006). Kla­sik İslâm ter­mi­no­lo­ji­sinde dev­let ve hü­kü­met ye­rine ve­la­yet ve ema­ret kav­ram­ları kul­la­nı­lı­yordu. Rıza, İs­lâmî hü­kü­met için iki yeni pren­sip ge­tirdi. Bun­lar­dan biri, hal­kın hâ­ki­mi­yeti, di­ğeri be­şerî teşrî’ im­kânı, iç­ti­hat yo­luyla yeni ya­sa­la­rın ya­pıl­ma­sı­dır. Hal­kın hâ­ki­mi­yeti, ule­mâ­nın ne­za­re­tinde ger­çek­leş­ti­ri­le­cek şûrâ pren­si­bi­nin ic­ra­sıyla sağ­la­na­cak­tır (Ena­yat 1982: 77).

Bu pren­sip­ler, üs­tadı Abduh’tan ge­li­yordu. Ce­ma­led­din Af­gânî’nin ih­ti­lalci tav­rına kar­şı­lık Mu­ham­med Abduh ve til­mizi Reşid Rıza, top­lu­mun ka­lıcı bir dö­nü­şümü için ıslah viz­yo­nunu be­nim­se­di­ler. Abduh, bu uğurda Müs­lü­man­lar ve la­ik­ler ara­sında tep­ki­lere yol açan sa­yı­sız fetva verdi. Me­sela Müs­lü­man­la­rın ül­ke­le­rini işgal eden küfür ve bidat ehli ile mu­a­me­le­sine cevaz verdi. Reşid Rıza da bir­ta­kım aklî ve dinî de­lil­lerle bu fet­va­ları te­mel­len­dir­meye ça­lıştı; bu cüm­le­den ola­rak şapka giy­me­nin ca­iz­liği, resim ve hey­kel yap­ma­nın mü­bah­lığı ve ta­sar­ruf san­dık­la­rın­dan elde edi­len kârın he­lal­li­ğine fetva verdi. Bi­la­hare Ezher Şeyhi Mu­ham­med Şel­tût, Ab­dul­veh­hab Hal­lâf ve baş­ka­ları da bu yolda on­ları iz­le­di­ler. Mu­ham­med Ebu Zehra ve Müs­lü­man Genç­ler Der­neği (Cemi’yyetü’ş-Şüb­bâni’l-Müs­li­mîn)’nin ku­ru­cu­la­rın­dan Yahya Der­dirî gibi âlim­ler ise bu fet­va­ları bid’at ola­rak red­de­de­rek söz ko­nusu ta­sar­ruf san­dık­la­rın­dan alı­nan karın faiz ola­rak ha­ram­lı­ğına hükm et­ti­ler (Şefik 1991).

İbâhî Müf­tü­ler!

Tür­kiye’de Af­gânî-Abduh-Rıza sil­si­le­si­nin yo­lunu tutan bazı İslâm hukuk pro­fe­sör­leri de ben­zer mo­der­nis­tik iftâ çı­ğı­rını açtı; on­larda “dinde mü­hen­dis­lik” yo­lunda te­o­lo­jik ola­rak İslâm hu­kuk­çu­luğu ile ide­o­lo­jik ola­rak İs­lâm­cı­lı­ğın bu­luş­tuğu gö­rü­le­bi­lirdi. Böy­lece sün­ne­tin mek­tebi ta­ri­kat­la­rın çö­zül­me­siyle te­sen­nün denen sün­nete uygun din­dar­lı­ğın da çö­zül­düğü bir top­lumda amel­leri “mes­nûn­laş­tırma” ye­rine “meş­rû­laş­tırma” gay­re­tini ifade eden “fı­kıhçı mo­dern­leşme”, daha zi­yade se­kü­ler­leş­meye hiz­met ede­cekti. “İnan­dık­ları gibi ya­şa­ma­yan­lar, ya­şa­dık­ları gibi ina­nır­lar” ka­i­de­since, mas­la­hat-za­ru­ret ba­ha­ne­siyle in­san­la­rın her ame­lini meş­rû­laş­tı­ra­cak fet­va­larla top­lum se­kü­le­rizme sü­rük­le­ne­cekti.

Sul­tan Ab­dül­ha­mid’in İn­gi­liz ajanı ol­duğu için göz hap­sine al­dığı Af­gânî hay­ranı bi­ri­nin ha­diste kasd edi­len mâ­nâda fakih ol­ması im­kân­sız­dır; Af­gânî gibi bi­ri­nin pe­şin­den giden, is­ti­ka­met ve felah bu­la­maz. Evet, ha­di­sin be­lirt­tiği fıkıh hâ­mil­le­ri­nin fet­va­la­rıyla bu top­lum bo­zul­madı mı? Er­kek­lere altın al­yans, ev için fa­izli kredi, nâ­mah­remle to­ka­laşma gibi hu­sus­larda ibâhî fet­va­larla bu top­lumu ha­rama onlar alış­tır­ma­dı­lar mı? Mas­la­hat-za­ru­ret gibi keyfî ge­rek­çe­ler, ba­ha­ne­lerle her amel meş­rû­laş­tı­rı­la­maz mı? Dinde böyle bir “ibâ­hiye” ka­pı­sını bir kere aç­tık­tan sonra ka­pa­ta­bi­lir mi­si­niz?

Allah rah­met ey­le­sin, pey­gam­ber va­risi âlim­ler olan geç­miş fa­kih­le­ri­miz, hü­küm­le­rin da­yan­dığı za­ru­ret gibi pren­sip­leri ti­tiz­likle tarif ede­rek ibâ­hiye ka­pı­sını ka­pat­mış­lar, key­fi­liğe geçit ver­me­miş­ler­dir. Buna göre za­ru­ret, ki­şi­nin can veya uz­vu­nun kay­bın­dan veya “Beş Za­ru­ret” denen din, can, akıl, nesil ve malın em­ni­ye­tin­den kor­ku­dur. Bu­ra­daki espri, “ira­desi dı­şın­daki” bir du­ru­mun, za­ru­re­tin in­sanı şer’an mah­zur­ları yap­maya zor­la­ma­sı­dır. Şimdi er­ke­ğin ni­şan­lanma için altın yüzük tak­ma­sında, nâ­mah­remle to­ka­laş­ma­sında, ev için fa­izli kredi al­ma­sında ne gibi “ira­desi dı­şında” bir za­ru­ret var­dır? Me­celle şâ­rihi Ali Hay­dar Efendi’nin “Dinin yasak et­tiği bir şeyi yap­maya mec­bur eden durum” şek­lin­deki esnek za­ru­ret ta­rifi esas alın­dı­ğında bile bun­lar za­ru­ret sa­yı­la­maz. Ancak za­ru­rete “İn­sa­nın mak­sadı sa­dece ca­nını kur­tar­mak değil, aynı za­manda ve ge­rek­ti­ğinde ma­lını veya na­mu­sunu kur­tar­mak­tır” diye keyfî bir yorum ge­ti­rince ibâ­hiye ka­pı­sını so­nuna kadar açmış olur­su­nuz.

Dini Tamir Da­va­sında Din Tah­rip­çi­leri ki­ta­bıyla mer­hûm Ahmet Da­vu­doğlu hoca, bun­la­rın fo­ya­sını mey­dana çı­kar­mıştı. Bugün ma­a­le­sef onun gibi mü­ca­hid, ha­mi­yet-per­ver âlim­ler­den mah­ru­muz. Bu yüz­den, Allah rah­met ey­le­sin, Ahmet Da­vu­doğlu ve Sad­ret­tin Yük­sel gibi mü­ca­hid âlim­le­rin ve­fa­tın­dan sonra mey­danı boş bu­lan­lar, yıl­larca din (ila­hi­yat ve di­ya­net) ca­mi­a­sında mafya-vârî bir sal­ta­nat sür­dü­ler, kendi din an­la­yış­la­rına ay­kırı gör­dük­leri ehl-i sün­nete hayat hakkı ta­nı­ma­dı­lar. Yıl­larca İn­gi­liz ve Acem pa­ra­le­liyle iş tut­tuk­tan sonra mağ­dur rolü oy­na­yan­lar da bun­lardı. Hâsıl-ı kelam, sahte şeyh­leri dert edi­nen­le­rin önce ay­naya bak­ma­ları ge­re­kir. He­defi be­lir­siz ser­seri atış­lar, so­nunda bu­me­rang gibi dönüp sa­hi­bini vurur.

KAYNAKÇA

Af­sa­rud­din, Asma (2006) “The “Is­la­mic State”: Ge­ne­a­logy, Facts, and Myths,” Jo­ur­nal of Church and State 48/1 (Winter): 153-173.

Eic­kel­man, Dale F.-Pis­ca­tori, James P. (2004) Mus­lim Po­li­tics. Prin­ce­ton: Prin­ce­ton UP.

Ena­yat, Hamid (1982) Mo­dern Is­la­mic Po­li­ti­cal Tho­ught. Aus­tin: Uni­ver­sity of Texas Press.

Şefik, Münir (1991) Çağ­daş İslâm Dü­şün­cesi Ha­re­ket­ler Dev­rim­ler Eser­ler. İs­tan­bul: Dünya.

وَآخِرُ دَعْوَانَا أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَالصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ علَى خَاتَمِ الأَنبِيَاءِ وَالمُرْسَلِينَ