Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Gıybet

61. Sayı · 2020/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Bis­mil­la­hir­rah­ma­nir­ra­him.

El­ham­dü­lil­lahi Rabbi’l-âle­mîn. Ve’s-sa­lâtü ve’s-se­lâmü alâ Ra­sû­linâ Mu­ham­me­din ve âlihî ve sah­bihî ec­maîn.

Bir in­sa­nın ar­ka­sın­dan in­ci­ne­ceği şe­kilde ko­nuş­maya gıy­bet denir. Eğer o insan, yü­züne ko­nu­şul­du­ğunda, bu ko­nuş­ma­dan ra­hat­sız ola­caksa ar­ka­sın­dan böyle ko­nuş­mak gü­nah­tır.

Ra­sû­lul­lah (s.a.v), “Gıy­bet nedir bilir mi­si­niz? Kar­de­şi­nin ho­şuna git­me­ye­ceği şe­kilde ar­ka­sın­dan ko­nuş­man­dır. De­di­ğin onda varsa gıy­bet; yoksa ona if­tira olur.”1 bu­yur­du­lar.

Gıy­bet çok kötü bir ahlâk olup aynı za­manda da büyük gü­nah­lar­dan­dır. Haram oluşu âyet-i ke­rîme ve hadîs-i şe­rîf­lerle bil­di­ril­miş­tir:

Allah Teâlâ, Hu­cu­rât Sû­resi’nde, “Sakın bir kıs­mı­nız bir kıs­mı­nı­zın ar­ka­sın­dan gıy­be­tini yap­ma­sın.”2 bu­yu­ra­rak gıy­beti ya­sak­la­mış­tır.

İbn Ömer (r.a) şöyle ri­va­yet etti: “Ra­sû­lul­lah (s.a.v), min­bere çıktı ve yük­sek bir ses ile şöyle ses­lendi:

“Ey dili ile iman edip kalp­le­rine iman gir­me­miş olan­lar! Müs­lü­man­la­rın gıy­beti yap­ma­yın! On­la­rın iş­le­dik­leri ayıp­ları ifşa et­me­yin! On­la­rın giz­li­lik­le­rini araş­tır­ma­yın! Kim Müs­lü­man kar­de­şi­nin gizli kal­mış hal­le­rini araş­tı­rırsa, Allah da (c.c) onun gizli iş­le­rini or­taya koyar. Kimin de gizli iş­le­rini or­taya ko­yarsa, evi­nin için de dahi olsa onu rezil eder.”3

Aklen ve tec­rü­be­lerle de gıy­be­tin kötü ol­duğu sa­bit­tir. Tec­rü­be­ler gös­ter­miş­tir ki, gıy­bet in­san­lar ara­sında mu­hab­be­tin azal­ma­sına, yay­gın­laş­ması ha­linde dost ve kar­deş­lik­le­rin ve güven or­ta­mı­nın bo­zul­ma­sına, ai­le­ler ve ka­bi­le­ler arası nef­re­tin mey­dana gel­me­sine, düş­man­lık­la­rın baş gös­ter­me­sine, so­nunda top­lum­sal ba­rı­şın bo­zul­ma­sına sebep ol­mak­ta­dır.

Şa‘bî şöyle nak­let­miş­tir: “İki kişi Allah için bir­bi­rini se­ver­ken ara­la­rında bir ay­rı­lı­ğın mey­dana gel­mesi, iki­sin­den bi­ri­nin iş­le­diği günah se­be­biy­le­dir. Bun­la­rın da şerli olanı gü­nahı iş­le­yen­dir.”4

Gıy­be­tin bu dün­ya­daki za­rar­ları sa­dece kar­deş­ler ara­sına kin ve nef­reti sok­makla, top­lum­sal ba­rışı boz­makla da sı­nırlı de­ğil­dir. Gerek gıy­bet ge­rekse diğer gü­nah­la­rın iş­len­me­siyle içinde ya­şa­dı­ğı­mız şu dün­ya­mı­zın mana cep­hesi de kir­len­mek­te­dir. Salih in­san­la­rın ya­şa­dığı, salih amel­le­rin iş­len­diği çev­re­lerde in­san­lar iba­det­lere karşı daha gay­retli ve daha is­tekli ol­ma­la­rına rağ­men, günah ile kir­len­miş in­san­la­rın bu­lun­duğu or­tam­larda ise durum ta­ma­men bunun ak­si­ne­dir. Bir defa, günah iş­le­nen or­tam­larda dinî hayat ye­rini heva, arzu ve he­ves­lere terk eder. İn­san­lar­daki iba­det ka­bi­li­yeti bu günah or­tamı se­be­biyle za­yıf­lar. İba­det­lerde tem­bel­lik, gü­nah­ları iş­le­meğe ce­sa­ret ve istek artar. Dinî has­sa­si­yet ye­rini vur­dum­duy­maz­lığa bı­ra­kır.

Gıybetin Kötülükleri

1. Gıy­bet ölü eti yemek gi­bi­dir.

Âyet-i ke­rî­mede, “Bir kıs­mı­nız bir kıs­mı­nı­zın ar­ka­sın­dan gıy­be­tini yap­ma­sın. Siz­den bi­ri­niz ölü kar­de­şi­nin etini ye­meği sever mi? (Bak bunu) kötü gör­dü­nüz. (Gıy­bet hak­kında) Allah’tan kor­kun. Allah tev­be­leri çok kabul eden­dir. (Tev­be­den sonra) mer­ha­met­li­dir.”5

Zeyd (r.a), sa­ha­be­den bir­ta­kım in­san­larla otu­rur­ken on­lara Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) evine he­diye ola­rak et gö­tü­rül­düğü söy­lendi. Ora­da­ki­ler de Zeyd’e, “Git Ra­sû­lul­lah’a (s.a.v) biz­den selam söyle, o etten bize de gön­der­sin.” de­di­ler. Zeyd, Ra­sû­lul­lah’a (s.a.v), as­ha­bı­nın et is­te­dik­le­rini haber ve­rince, Ra­sû­lul­lah (s.a.v) da Zeyd’e, “On­la­rın ya­nına geri dön, onlar sen­den sonra et ye­di­ler.” bu­yurdu. Zeyd, Ra­sû­lul­lah’ın de­di­ğini on­lara ak­ta­rınca, onlar da “Bu yeni bir olay­dır, gelin Ra­sû­lul­lah’a varıp so­ra­lım.” de­di­ler. Ra­sû­lul­lah’a var­dı­lar, “Val­lahi ya Ra­sû­lal­lah, Zeyd’in zan­net­tiği gibi değil, biz et filan ye­me­dik.” de­di­ler. Ra­sû­lul­lah (s.a.v) da on­lara, “Ben sizin diş­le­ri­ni­zin ara­sında Zeyd’in taze et­le­rini gö­rü­yo­rum.” bu­yu­runca “Evet ya Ra­sû­lal­lah, doğ­ru­dur, bizim için is­tiğ­far et.” de­di­ler. Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz de onlar için is­tiğ­far etti.6

Ebû Hu­reyre’den (r.a) şöyle nak­le­dildi: “Maiz ibn Mâlik, Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) hu­zu­runa gelip zina iş­le­di­ğini bir­kaç kere iti­raf etti. Ra­sû­lul­lah (s.a.v), dör­dün­cüde rec­me­dil­me­sini em­retti. Daha sonra Ra­sû­lul­lah (s.a.v), as­ha­bıyla bir arada iken biri, “Bu hain Ra­sû­lul­lah’a (s.a.v) tek­rar tek­rar geldi. Her ge­li­şinde Ra­sû­lul­lah, onu geri çe­virdi. So­nunda kö­pek­le­rin kat­le­di­lişi gibi öl­dü­rüldü.” dedi. Ra­sû­lul­lah (s.a.v) bu hu­susta susup bir şey söy­le­medi. Ta ki ayak­la­rını yu­karı dik­miş bir eşek le­şi­nin ya­nına ge­lince, “Bun­dan yiyin.” bu­yurdu. “Bu eşek le­şin­den mi yi­ye­lim ya Ra­sû­lal­lah?” de­di­ler. Az önce kar­de­şi­niz Maiz’in şah­si­yeti hak­kında söy­le­dik­le­ri­niz (gıy­bet) bun­dan daha faz­laydı. Mu­ham­med’in canı kud­ret elinde olan Allah’a yemin ede­rim ki, o şimdi cen­net ır­mak­la­rın­dan bir ır­mağa dal­mış orda yü­zü­yor.”7 bu­yur­du­lar.

Yine Ra­sû­lul­lah (s.a.v), “Bir adam dün­yada bir baş­ka­sı­nın gıy­be­tini ya­parsa, kı­ya­met gü­nünde gıy­beti ya­pı­lan kişi ölü ola­rak ge­ti­ri­lir. Gıy­bet eden ki­şiye, “Bunun etini dün­yada diri ola­rak yedin, şimdi de ölü­sü­nün etini ye.” denir. O da onun etini yer ve yü­zünü ek­şi­te­rek çığ­lık atar.”8

“Bir ada­mın do­yun­caya kadar leş ye­mesi, gıy­betle Müs­lü­man kar­de­şi­nin etini ye­me­sin­den daha ha­yır­lı­dır.”9

Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) ha­ya­tında bu ve em­sali bir­çok vakıa mey­dana gel­miş­tir ki, on­la­rın hep­sini bu­rada say­maya imkân yok­tur. Ancak bu­rada ib­re­tâ­miz bir me­se­leyi daha an­lat­mak fay­dalı olur ka­na­a­tin­de­yim:  

2. Gıy­be­tin ma­nevî ko­kusu leş ko­kusu gi­bi­dir.

“Cabir (r.a) nak­letti: “Biz Ra­sû­lul­lah (s.a.v) ile bir­likte idik. Kötü bir leş ko­kusu or­ta­lığı sardı. “Bu koku nedir, bilir mi­si­niz?” diye sordu Ra­sû­lul­lah (s.a.v); sonra şöyle devam etti; “Bu koku in­san­la­rın gıy­be­tini ya­pan­la­rın kötü ko­ku­su­dur.” Başka bir ri­va­yette, “Mü­na­fık­lar­dan bir­ta­kım in­san­lar, mü’min­ler­den bazı in­san­la­rın gıy­be­tini et­ti­ler. İşte bun­dan do­layı bu kötü koku or­ta­lığı sardı.” buy­rul­muş­tur.

So­ra­ca­ğız ki; bu ko­kuyu biz bugün neden ala­mı­yo­ruz? Şimdi in­san­lar bir­bi­ri­nin gıy­be­tini yap­mı­yor­lar da ondan mı? Gü­nah­larla kir­len­me­miş temiz bir ha­va­nın ma­nevî ko­ku­sunu mu te­nef­füs edi­yo­ruz da böyle pis ko­ku­lar gel­mi­yor bur­nu­muza? Yoksa biz mana âle­mi­nin ko­ku­la­rını al­ması ge­re­ken öyle bir duy­gu­dan mı mah­rum olduk? Ma­a­le­sef bi­li­nen bir şey var ki o da, insan neyle ün­si­yet ederse ona alı­şır. Mez­ba­hâ­nede ça­lı­şan in­san­lar kötü ko­kuyu so­luya so­luya ona nasıl alı­şı­yor ve onunla nasıl ün­si­yet peyda edi­yorsa bu da böy­le­dir. Daima gü­nah­la­rın ve gıy­be­tin kir­let­tiği ma­nevî ha­vayı te­nef­füs eden bu­run­la­rın ve bu kötü ko­kuya alı­şan be­den­le­rin, bun­dan el­bette ki ha­beri olmaz.

Her gün sa­dece cis­mine hiz­metle ye­ti­nip gönül dün­ya­sını tah­rip eden­lerle, ruh dün­ya­sı­nın leş­ten daha fena ko­ku­lar yay­dığı ki­şi­lerle, nef­sini harap edip gönül dün­ya­sını ihya eden­ler, ru­hun­dan gelen gül ko­ku­suyla et­ra­fın­da­ki­leri mest u hay­ran eden­ler hiç bir olur mu?

3. Gıy­bet eden ki­şi­nin orucu, ab­desti ve na­mazı bo­zu­lur (sakat olur).

Ra­sû­lul­lah’ın azatlı kö­lesi Ubeyd nak­le­di­yor: “Ra­sû­lul­lah (s.a.v) za­ma­nında iki kadın oruç tu­tu­yor­lar ve in­san­la­rın da gıy­be­tini ya­pı­yor­lardı. Ra­sû­lul­lah (s.a.v) on­lara bir kâse ge­tir­me­le­rini söy­ledi. On­lara, “Bu kâ­seye kusun.” diye em­retti. Onlar da, irin, kan ve taze et kus­tu­lar. Bu olay üze­rine Ra­sû­lul­lah (s.a.v), “Bu iki kadın, helal olan şey­leri ye­me­mek su­re­tiyle oruç tut­tu­lar ama haram ile oruç­la­rını boz­du­lar.” bu­yurdu.10

Ebû Hu­reyre’den gelen bir ri­va­yette Ra­sû­lul­lah (s.a.v) şöyle bu­yur­du­lar: “Gıy­bet, orucu yır­tar, is­tiğ­far ise onu yamar. Kı­ya­met gü­nünde oru­cunu ya­malı bir halde de olsa kim ge­tir­mek is­terse is­tiğ­far etsin.”11

Gıy­be­tin, orucu ve ab­desti boz­du­ğunu, on­lara halel ge­tir­di­ğini Ra­sû­lul­lah (s.a.v), “Gıy­bet, ab­desti ve na­mazı bozar (sakat eder).”12 bu­yu­ra­rak haber ver­miş­tir.

Cü­mehî şöyle bir olay nak­le­di­yor: “Mi­zacı gev­şek­likle, kadın gibi yu­mu­şak­lıkla itham edi­len bi­risi bize uğ­radı. Orada bu­lu­nan­lar­dan ba­zı­ları ona (peşi sıra) “mu­han­nes” de­di­ler, hoş ol­ma­yan laf­lar et­ti­ler. Daha sonra biz Hz. Atâ’ya varıp bu hu­susu sor­duk. O da, “Bu sözü kim söy­le­diyse, ab­des­tini, na­ma­zını ve oru­cunu iade etsin.” bu­yur­du­lar.13

4. Gıy­bet yapan kişi ken­dine ve gıy­be­tini et­tiği ki­şiye eza etmiş olur.

Ken­di­sine şöyle ezi­yet etmiş olur: Gıy­bet ya­pan­la­rın du­rum­ları hu­su­sunda Ra­sû­lul­lah (s.a.v) bu­yur­du­lar ki; “Mi­raca gö­tü­rül­dü­ğümde, ba­kır­dan tır­nak­ları ile yüz­le­rini ve gö­ğüs­le­rini cır­ma­la­yan bir kavme uğ­ra­dım. Ceb­rail’e, “Bun­lar kim­dir?” diye sor­dum. O da “Bun­lar in­san­la­rın etini yiyip ırz­la­rına (şeref ve hay­si­yet­le­rine) dil uza­tan­lar­dır.” dedi.”14

Yine başka bir ri­va­yette şöyle buy­rul­muş­tur; “Müs­lü­man­la­rın gıy­be­tini yap­ma­yın. Kim Müs­lü­man kar­de­şi­nin gıy­be­tini ya­parsa, kı­ya­met günü dili ka­fa­sına bağlı ola­rak haş­re­di­lir. Di­li­nin çö­zül­mesi ya Allah Teâlâ’nın af­fına ya da gıy­be­tini yap­tığı ki­şi­nin af­fet­me­sine bağ­lı­dır.”15 buy­rul­muş­tur.

Gıy­bet eden kimse, gıy­be­tini yap­tığı ki­şiye de ezi­yet eder. Mür­sel bir hadîs-i şe­rîfte Ra­sû­lul­lah (s.a.v) şöyle bu­yurdu; “Siz­den bi­ri­niz ken­disi haklı da olsa Müs­lü­man kar­de­şine neden ezi­yet edi­yor?” Ki­şi­nin ken­disi haklı da olsa, Müs­lü­man kar­de­şine ezi­yet etme hakkı yok­tur. Bu ister yü­züne karşı is­terse ar­ka­sın­dan gıy­bet yap­mak su­re­tiyle olsun de­ğiş­mez.

5. Gıy­bet ya­pa­nın amel­leri elin­den alı­nır ve gıy­be­tini yap­tığı ki­şiye ve­ri­lir.

Gıy­bet yapan in­sa­nın ha­se­natı, elin­den alı­nır. İnsan namaz kılar, oruç tutar, hacca gider, zekât verir, envai çeşit iba­det ve amel­ler yapar. Bun­lar, def­tere Ha­faza Me­lek­leri ta­ra­fın­dan ek­sik­siz ola­rak ya­zı­lır. Eğer bu adam baş­ka­la­rını çe­ke­me­yen ha­setçi bi­risi ise, ate­şin odunu yakıp kül et­tiği gibi, haset de onun amel­le­rini öyle yakar kül eder. İş­le­miş ol­duğu ha­yır­lar, ha­se­nat, amel ve iba­det­ler, gıy­be­tini yap­tığı in­san­lara ve­ri­lir. Muh­te­me­len de sev­me­diği bi­ri­sine. Çünkü insan ge­nelde sev­me­yip çe­ke­me­diği in­sanı ar­ka­sın­dan çe­kiş­ti­rir ve gıy­be­tini yapar. İşin acısı da bütün emek­leri, ka­zan­dık­ları ve bi­rik­tir­dik­le­ri­nin sev­me­diği bu in­san­lara ve­ril­me­si­dir.

Ra­sû­lul­lah (s.a.v) şöyle bu­yur­muş­tur: “Kı­ya­met gü­nünde kulun ki­tabı açı­la­rak ken­di­sine ve­ri­lir. Ki­ta­bında yap­ma­dığı amel­leri gö­rünce, “Rab­bim bu ha­se­nat ve se­vap­ları ben iş­le­me­dim.” der. Allah Teâlâ da ona, “O amel­ler in­san­la­rın senin gıy­be­tini yap­ma­la­rın­dan do­layı sana ya­zıldı.” diye cevap bu­yu­rur. Yine başka bir kulun da, kı­ya­met gü­nünde ki­tabı açı­la­rak ken­di­sine ve­ri­lir. Ve kul şöyle der; “Rab­bim fi­lanca günde şu şu ha­se­natı iş­le­dim ama on­ları şimdi bu­rada gö­re­mi­yo­rum.” Ona, “İn­san­la­rın gıy­be­tini yap­man se­be­biyle onlar senin ki­ta­bın­dan si­lindi. Gıy­be­tini yap­tı­ğın ki­şi­lere ve­rildi.” denir.”16

Gıybetin Tevbesi

Gıy­bet bir ta­rafı ile kul hak­kına, başka bir ta­rafı ile de Allah Teâlâ’nın hu­ku­kuna gir­mek­te­dir. Bir ta­raf­tan çiğ­ne­nen, gıy­bet edi­le­nin şe­refi, hay­si­yeti ve ırzı, diğer ta­raf­tan çiğ­ne­nen Allah Teâlâ’nın hük­mü­dür. Mu­ham­med ibn Sîrîn’e, “Yâ Ebâ Bekir, bir adam senin gıy­be­tini yaptı ona hak­kını helal et.” de­dik­le­rinde, Mu­ham­med ibn Sîrîn, “Allah’ın haram et­tiği bir şeyi ben helal ya­pa­mam.” diye cevap ver­miş­tir.”17

Sanki İbn Sîrîn, bu sö­züyle gıy­be­tin tev­besi için önce Allah Teâlâ’ya tevbe ve is­tiğ­farda bu­lu­nul­ması ge­rek­ti­ğini, ar­dın­dan da gıy­beti ya­pı­lan ki­şi­den he­lâl­lik is­ten­me­si­nin ge­re­ğini bil­dir­mek­te­dir.

Ön­ce­likle, Allah Teâlâ’ya karşı iş­le­nen bu suç­tan do­layı tevbe edi­lir, is­tiğ­far edi­lir. Sonra, gıy­beti ya­pı­la­nın bu du­rum­dan ha­beri ol­muşsa ondan he­lâl­lik alı­nır. Ha­beri yoksa o zaman onun hak­kında is­tiğ­far edil­mesi ge­re­kir.

Ra­sû­lul­lah (s.a.v), “Bi­risi bir ada­mın gıy­be­tini yapar da sonra onun için is­tiğ­far ederse, onun yap­tığı gıy­bet mağ­fi­ret edi­lir.”18 bu­yur­muş­tur.

Başka bir hadîs-i şe­rîfte şöyle buy­rul­muş­tur: “Mu­hak­kak ki, gıy­be­tin ke­fa­reti gıy­be­tini yap­tı­ğın kişi için is­tiğ­far et­men­dir. “Allah’ım! Beni ve gıy­be­tini yap­tı­ğım in­sanı mağ­fi­ret et.” der­sin.”19

Sehl ibn Saîd’den gelen merfû bir ha­diste, “Bir adam kar­de­şi­nin gıy­be­tini eder de sonra onun için is­tiğ­far ederse, bu is­tiğ­farı ona ke­fa­ret olur.” buy­rul­muş­tur.

Başka bir merfû bir ri­va­yette, “Gıy­bet et­ti­ği­nin ke­fa­reti onun için is­tiğ­far et­men­dir.” buy­rul­muş­tur.

Bir­bi­rine yakın la­fız­larla ri­va­yet edil­miş bu­lu­nan bu hadîs-i şe­rîf­ler senet ba­kı­mın­dan zayıf ol­sa­lar da, bun­la­rın ayrı ayrı ki­şi­ler­den bir­bi­rine uyumlu la­fız­larla nak­le­dil­miş ol­ma­ları do­la­yı­sıyla her biri di­ğe­rini tak­viye et­mek­te­dir; bu da bu ri­va­yet­le­rin mevzu (uy­durma) ol­ma­dık­la­rını gös­ter­mek­te­dir. Ay­rıca ârif-i bil­lâh olan Şâ­zelî haz­ret­le­rin­den gelen bir haber de bunu tak­viye et­mek­te­dir. Hasan eş-Şâ­zelî haz­ret­leri bir de­fa­sında bi­ri­nin gıy­be­tini eder ama bun­dan do­layı çok ke­der­le­nir. Daha sonra Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz’i rü­ya­sında görür ve bu gıy­bet­ten nasıl tevbe ede­ce­ğini ve ne ya­pa­ca­ğını sorar. Ra­sû­lul­lah (s.a.v) da, “İhlas, Felak ve Nâs su­re­le­rini oku ve se­va­bını gıy­be­tini yap­tı­ğın ki­şiye ba­ğışla.” bu­yu­rur. Şâ­zelî haz­ret­leri de, (muh­te­me­len) gıy­be­tini yap­tığı kişi öl­dü­ğün­den do­layı onunla he­lal­leş­me­nin müm­kün ol­ma­dı­ğına ka­naat ge­tir­miş, bu se­bep­ten ke­der­len­mişti.20

Ay­rıca sahîh bir hadîs-i şe­rîfte, “Bir araya ge­li­nip otu­ru­lan mec­lis­ler­den kal­kar­ken,

(سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، لا إلهَ إِلاَّ أنْتَ، أَسْتَغْفِرُكَ وَأَتوبُ إلَيْكَ)

“Allah’ım, Seni öve­rek tes­bih ede­rim. Sen­den başka ilah yok­tur. Sen­den mağ­fi­ret talep eder, sana tevbe ede­rim.” derse, bu, o mec­liste iş­le­ni­len gü­nah­la­rın ke­fa­reti olur.”21 buy­rul­muş­tur. Gıy­bet en az iki kişi ara­sında olur; o da bir mec­lis­tir. Do­la­yı­sıyla iki kişi de bir araya gel­dik­leri mec­lis­ten ay­rı­lır­ken bu duayı okur­larsa, o otu­ru­şun ke­fa­reti olur.

Gıybetten Kurtulmak

Gıy­bet­ten kur­tul­mak için, gıy­be­tin ayet­lerle ha­dis­lerle haram edil­di­ğini önce öğ­re­nip sonra iman etmek ge­re­kir. Haset, sû-i zan, baş­ka­sını hakir gör­mek, ayıp araş­tır­mak, bun­lar gıy­bete teş­vik eden se­bep­ler­dir. Ab­dul­lah Sehl et-Tüs­terî Haz­ret­leri, “Gıy­bet­ten kur­tul­mak is­te­yen kişi önce sû-i zan ka­pı­sını ken­di­sine ka­pat­sın. Çünkü zan­dan se­la­met bulan gıy­bet­ten se­la­met bulur. Gıy­bet­ten se­la­met bulan ya­lan­cı­lık­tan se­la­met bulur. Ya­lan­cı­lık­tan se­la­met bulan da if­ti­ra­dan se­la­met bul­muş olur.”22 de­miş­tir.

  1. Müslim, IV-2001 ↩︎
  2. Hucurât, 49/12 ↩︎
  3. Buhârî, XII-184 ↩︎
  4. el-Câmi‘ fi’l-Hadîs, II-297 ↩︎
  5. Hucurât, 49/12. ↩︎
  6. Müstedrek, IV-299. ↩︎
  7. Edebü’l-Müfred, I-398. ↩︎
  8. Kenzü’l-Ummâl, III-590. ↩︎
  9. Haraitî, Mesâviü’l-Âhlâk, I-97. ↩︎
  10. Müsned-i Ebî Ya‘lâ, III-146. ↩︎
  11. Beyhakî, Şuabü’l-İmân, V-246. ↩︎
  12. Kenzü’l-Ummâl, III-586. ↩︎
  13. Harâitî, I-316. ↩︎
  14. Kenzü’l-Ummâl, III-587. ↩︎
  15. Kenzü’l-Ummâl, III-590 ↩︎
  16. Harâitî, Mesâviü’l-Ahlâk, I-99. ↩︎
  17. Beyhakî, Şuabu’l-Îmân, V-318. ↩︎
  18. Keşfü’l-Hafâ, II-111. ↩︎
  19. Harâitî, Mesâviü’l-Ahlâk, I-105. ↩︎
  20. Fethû’l-Mennân, IX-575. ↩︎
  21. Ebû Dâvud, IV-265; Mevâridü’z-Zamân, VII-395. ↩︎
  22. Tefsîr-i Tüsterî,1-150. ↩︎