Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Edebin Güzellikleri

30. Sayı · 2013/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Edeb ke­li­me­si­nin mâ­nâ­sıyla il­gili ola­rak ki­tap­lara ba­kıl­dı­ğında de­ği­şik ta­rif­ler ve­ril­mek­te­dir. Bun­la­rın özeti ise tek ke­li­meyle “gü­zel­lik”tir. Yani edeb, gü­zel­lik de­mek­tir. Du­ru­şu­muz­daki gü­zel­lik, otu­ruş ve kal­kı­şı­mız­daki gü­zel­lik, ko­nuşma ve din­le­me­miz­deki gü­zel­lik, iba­det­ler­deki gü­zel­lik… Bun­la­rın hepsi, ede­bin birer par­ça­sı­dır.

Edeb ile ede­bi­yât ara­sında mânâ ba­kı­mın­dan bir ilişki bu­lun­mak­ta­dır. Ede­bi­yat yal­nızca söz­deki ze­râ­fet, âhenk ve le­tâ­fet­ten ibâ­ret iken, edeb ise hem sözde ve dav­ra­nış­larda hem de kalp­teki ze­râ­fet, âhenk ve le­tâ­fet­tir. Hattâ İbn Ku­teybe (rh), Edebü’l-kâtib isimli ese­rinde dilin ede­bin­den önce, kal­bin edeb ka­zan­ma­sı­nın ge­rekli ol­du­ğunu zik­re­der.1

Her ko­nuda bizim ilk ör­ne­ği­miz Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz (sav) ol­duğu gibi edeb ko­nu­sunda da yine ör­ne­ği­miz Efen­di­miz (sav)’dir. Bu hu­susta Kur’ân-ı Kerîm’de: “An­dol­sun, Allah’ın Ra­sû­lünde sizin için; Allah’a ve âhi­ret gü­nüne ka­vuş­mayı uman, Allah’ı çok zik­re­den kim­se­ler için güzel bir örnek var­dır.”2 bu­yu­rul­muş­tur. Buna bi­nâen ede­bin kay­nağı da “Beni Rab­bim edeb­len­dirdi, ede­bimi de üstün ve güzel ey­ledi.” bu­yu­ran Efen­di­miz­dir. Çünkü Efen­di­miz (sav), Rab­bi­nin ter­bi­ye­sinde bir edeb eği­timi al­mış­tır.

Âlim­le­rin ha­ya­tına ba­kıl­dı­ğında da ilmin ya­nında edep öğ­ren­meye de büyük önem ver­dik­leri gö­rü­lür. Meş­hur hadis âlim­le­rin­den Ab­dul­lah b. Mü­bâ­rek (rh) (181/797), sanki gü­nü­müzü an­la­tır gibi şöyle de­miş­tir:

“Bugün, çok hadis öğ­ren­mek­ten zi­yâde edeb öğ­ren­meye daha çok muh­ta­cız.”3

İbnü’l-Mü­bâ­rek, acaba bu­günkü genç­le­ri­miz ve in­san­la­rı­mı­zın ha­lini gör­seydi acaba bunu nasıl ifade ederdi.

İmâm-ı Azam Ebû Ha­nîfe (rh) ise şöyle der:

“Âlim­le­rin ha­tı­ra­la­rını din­le­mek ve daima on­larla be­ra­ber otur­mak, benim için çokça fıkıh oku­mak­tan daha iyi­dir. Çünkü on­la­rın ha­tı­ra­la­rında edeb ve ahlâk var­dır.”4

Ta­sav­vuf bü­yük­le­rin­den Ebû Ali ed-Dek­kâk (405/1015) ise iba­det­ler­deki edebe şöyle dik­kat çeker:

“Kul, tâ­a­tiyle cen­nete, iba­de­tin­deki ede­biyle ise Allah’a ula­şır.”5

Ku­reyşli bir gence “Kar­de­şim! İlim­den önce edeb öğren.” tav­si­ye­sinde bu­lu­nan İmâm Mâlik (rh)’in ta­le­be­le­rin­den meş­hur fıkıh ve hadis âlimi İbnü Vehb (197/813) şöyle de­miş­tir:

“Mâlik’in edebi hak­kında ak­tar­dı­ğı­mız bil­gi­ler, ondan öğ­ren­di­ği­miz ilim­den daha faz­la­dır.”6

Ben­zer bir ri­vâ­yet de ünlü fıkıh ve hadis âlimi İbnü Sîrîn (110/729)’den gel­miş­tir. O ilim eh­liyle il­gili ola­rak şöyle de­miş­tir:

“Onlar, ilim öğ­ren­dik­leri gibi ho­ca­la­rı­nın dav­ra­nış­la­rını da öğ­re­ni­yor­lardı”.7

Bütün bun­lar gös­ter­mek­te­dir ki ilim ile edeb bir­bi­rin­den ay­rıl­maz bir bü­tün­dür. Sa­dece bilgi sa­hibi olmak, bil­giyle yük­len­mek ye­terli de­ğil­dir. Bu bil­giyi edeble süs­le­yip gü­zel­leş­tir­mek ge­re­kir. Bir şa­i­ri­miz bunu şöyle ifade et­miş­tir:

Edeb ehl-i, ilim­den hâlî olmaz

Edeb­siz, ilim oku­yan, âlim olmaz.

Gönül sul­tan­la­rın­dan Yunus Emre de ede­bin ilmin ay­rıl­maz bir par­çası ol­du­ğunu şu şi­i­riyle ifade eder:

İlim mec­lis­le­rinde ey­le­dim kıl­dım taleb,

De­di­ler ki ilim ge­ride kaldı; illâ edeb, illâ edeb!..

Bu ne­denle ki, tekke ve der­gâh­la­rın du­var­la­rını süs­le­yen, giriş ka­pı­la­rında asılı bu­lu­nan îkaz lev­ha­la­rın­dan bi­risi de “Edeb yâ Hû!” ifa­de­si­dir.

Ede­bini bilen kimse, maddî-mâ­nevî bir­çok ka­zanç elde eder.

Edeb, in­sana bir­çok ka­zanç sağ­la­dığı gibi, gö­rü­nür gö­rün­mez bir­çok be­lâ­dan da mu­hâ­faza eder. Şâir bunu ne de güzel ifade et­miş­tir:

Edeb bir tâc imiş nûr-i Hudâ’dan,

Giy ol tâcı, emîn ol her be­lâ­dan…

Bir başka be­yitte ise ede­bin in­sana maddî ma­nevî bir­çok şey ka­zan­dır­dığı şöyle dile ge­ti­ril­miş­tir:

مَا نَالَ مَنْ نَالَ إلاَّ بِالتَّعْظِيمِ

ومَا حَرُمَ مَنْ حَرُمَ إِلاَّ بِتَرْكِ التَّعْظِيمِ

Bir üs­tün­lük ka­za­nan, bunu ancak edebi sa­ye­sinde elde et­miş­tir.

Bun­dan mah­rum olan da, ancak edebi terk et­tiği için mah­rum ol­muş­tur.

BÜYÜKLERDEN ÖRNEKLER

  1. ÖMER (ra):

Âlim­ler­den bi­risi şöyle an­la­tır:

Mes­cidde Hz. Ömer’le bir­likte otu­rur­ken bi­risi ses­lice yel­le­nir. Ezan oku­nunca o ki­şi­nin kal­kıp ab­dest al­ması bek­le­nir. Fakat kimse kalk­maz. Bunun üze­rine Cerîr b. Ab­dul­lah, Hz. Ömer’e şöyle der:

“Yâ Emîra’l-mü’minîn, emir ver, he­pi­miz kal­kıp ab­dest ala­lım.”

Bunun üze­rine Hz. Ömer (ra) şöyle der:

“Doğru söy­le­din. Seni câ­hi­li­yede efendi bi­risi ola­rak ta­nı­dım, İslam’da da an­la­yışlı ol­du­ğunu gö­rü­yo­rum. Hay­din, hep be­ra­ber kal­kıp ab­dest ala­lım.”8

Bu şe­kilde ab­desti bo­zu­lan kimse ifşâ edil­me­miş, mah­cup du­ruma düş­mek­ten kur­ta­rıl­mış­tır.

  1. ABBÂS (ra):

Pey­gam­be­ri­mi­zin am­cası Hz. Abbâs (ra)’a: “Sen mi daha bü­yük­sün yoksa Ra­sû­lul­lah mı daha büyük?” diye so­ru­lunca şöyle de­miş­tir:

“O, ben­den daha büyük. Ben ise yaşça ondan daha bü­yü­ğüm.”9

İBNÜ ABBAS (ra):

Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz (sav)’in âhi­rete ir­ti­hâ­lin­den sonra İbnü Abbâs sa­hâbe-i ki­râm­dan hadis öğ­ren­meye devam eder. Bir hadîs-i şerîf duyar ve biz­zat râ­vîsi olan sa­hâ­bî­den din­le­mek üzere onun evine gider. Bu olayı ken­disi şöyle an­la­tır:

“Öğ­le­den sonra kay­lûle vak­tinde evin önüne gel­dim. Her­kes kay­lû­lede ol­duğu için ben de el­bi­se­min ucunu yas­tık ya­pa­rak yat­tım. Rüz­gâr­dan do­layı üze­rime toz top­rak ge­li­yordu. Şayet evine gir­mek için izin is­te­sey­dim bana izin ve­rirdi. Bunu yap­ma­mın se­bebi onun gön­lünü hoş et­mekti. Ka­pıyı açıp da beni bu halde gö­rünce şöyle dedi:

“Ra­sû­lul­lah’ın am­ca­oğlu, ha­yır­dır? Bi­ri­sini gön­der­sey­din de biz sana gel­sey­dik ya.”

Ben de şöyle dedim:

“En uy­gunu benim sana gel­mem. Çünkü ilim sa­hi­bine gi­di­lir. İlim sa­hibi gel­mez.”10

ÖMER B. ABDÜLAZİZ (ra):

Emevî ha­lî­fesi Ömer b. Ab­dü­la­ziz’le il­gili şöyle an­la­tı­lır:

Bir gece onun mec­li­sinde in­san­lar otu­rur­ken lamba söner. Geç saat ol­duğu için hiz­metçi de uyu­muş­tur. Ora­da­ki­ler­den bi­risi lam­baya yağ koyup yak­mak için ha­lî­fe­den izin ister. Bunun üze­rine Ömer b. Ab­dü­la­ziz şöyle der:

“Mi­sa­fi­rine hiz­met et­tir­mek ki­şi­liğe ya­kış­maz.” Sonra kal­kar küp­ten yağ alır ve lam­baya koyup yakar. Ar­dın­dan da şöyle der:

“Ömer ola­rak kalk­tım, yine Ömer ola­rak dön­düm.”11

KONUŞMA VE DİNLEME ÂDÂBI

Âlim­ler­ler­den bi­risi oğ­luna şöyle de­miş­tir:

“Oğlum, güzel ko­nuş­mayı öğ­ren­di­ğin gibi güzel din­le­meyi de öğren…”12

Başka bir âlim ise şöyle de­miş­tir:

“Baş­ka­sına so­ru­lan bir so­ruya sen cevap verme!”

Hasan el-Basrî (rh) de:

“İn­san­larla size dön­dük­leri sü­rece ko­nu­şun.”13

OTURMA ÂDÂBI

Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz (sav) şöyle bu­yur­muş­tur:

“Bir mec­liste kimse baş­ka­sına yer ver­me­sin. Onun için yer açsın.”

Ab­dul­lah b. Ömer (ra) de bi­risi kal­kıp da ken­di­sine yer ve­rince oraya otur­maz ve şöyle derdi:

“Kimse baş­kası için ye­rin­den kalk­ma­sın. Fakat yer açın ki Allah da size ge­niş­lik ver­sin.”

Yine Efen­di­miz (sav):

“Senin ya­nına bi­risi otur­du­ğunda ondan izin is­te­me­den kalkma.”

Hz. Hasan’ın ya­nına bi­risi otu­rur, o da tam kalk­mak üze­re­dir. O şahsa şöyle der:

“Biz tam kal­ka­cak­ken sen de ya­nı­mıza otur­dun. Bize mü­sâde var mı?”

Mi­sa­fi­ri­nin ya­nında asla ayak­la­rını uzat­ma­dı­ğını söy­le­yen Saîd b. Âs şöyle der:

“Mi­sa­fi­rin benim üze­rimde üç hakkı var­dır: Gel­di­ğinde ona “Hoş gel­din!” derim. Otur­du­ğunda rahat et­me­sini sağ­la­rım. Ko­nuş­tu­ğunda da ona doğru dö­ne­rim.”

Ha­nefî âlim­le­rin­den İb­râ­hîm en-Nehaî (rh) de şöyle de­miş­tir:

“Siz­den bi­ri­niz bir eve gir­di­ğinde ev sa­hi­bi­nin gös­ter­diği yere otur­sun.”14

Yine Hasan el-Basrî de is­mini sor­mak­sı­zın bi­ri­siyle bir mec­liste be­ra­ber otur­ma­nın edebe ay­kırı ol­du­ğunu ifade et­miş­tir.

  1. ALİ (ra):

Ya­zı­mızı Hz. Ali (ra)’nin edeble il­gili şu güzel tav­si­ye­le­riyle bi­tir­mek is­ti­yo­ruz. O şöyle de­miş­tir:

“Yu­mu­şak huylu olan, baş tâcı edi­lir. Baş tâcı edi­len de bunun fay­da­sını görür. Ha­yâlı olan saygı görür. Kor­kan hüs­râna uğrar. Lider olmak is­te­yen yö­ne­timde sa­bırlı olur. Kendi ayı­bını gören baş­ka­sını ayı­bını gör­mez. Az­gın­lık kı­lı­cını çe­ke­nin sonu da yine onunla olur. Kim, kar­deşi için bir kuyu ka­zarsa oraya ken­disi düşer. Kendi ha­ta­sını unu­tan, baş­ka­sı­nın ha­ta­sını gö­zünde bü­yü­tür. Baş­ka­sı­nın mah­re­mi­ye­tini le­ke­le­yen kendi mah­re­mi­ye­tini le­ke­le­miş olur. İnat­la­şan kimse ken­di­sine zarar verir. Büyük de­niz­lere dal­maya kal­kan orada bo­ğu­lur. Kendi gö­rü­şünü be­ğe­nen ba­şa­rı­sız olur. Kendi ak­lını üstün gören hata eder. İn­san­lara karşı ki­bir­le­nen zelil olur. İşinde aşırı ça­lı­şan usa­nır. Alçak kim­se­lerle ar­ka­daş­lık eden ha­kâ­ret görür. Âlim­lerle otu­rup kal­kan ise değer görür. Kötü yer­lere girip çıkan töh­met al­tında kalır. Ah­lâkı güzel ola­nın iş­leri kolay olur. Sözü güzel ola­nın iti­barı olur. Allah’tan kor­kan ka­za­nır. Ce­hâ­le­tin pe­şine düşen adâ­let yo­lun­dan sapar. Ece­lin bir gün ya­ka­la­ya­ca­ğını bi­le­nin ar­zu­ları kısa olur.”15 

  1. İbn Kuteybe, Edebü’l-kâtib, Beyrut 1405 / 1985, s. 14. ↩︎
  2. Ahzâb; 33/21. ↩︎
  3. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye, s. 129. ↩︎
  4. İbnü’l-Hac el-Adberî, el-Medhal, Dâru’l-fikr, yy, 1981, I, 115. ↩︎
  5. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye, s. 128. ↩︎
  6. Tercemetü’l-eimmeti’l-erbea, I, 89. ↩︎
  7. Hatib el-Bağdadî, el-Câmi li-ahlâki’r-râvî ve âdâbi’s-sâmi, h. no. 9. ↩︎
  8. İbn Abdirabbih, el-İkdü’l-Ferîd, II, 263. ↩︎
  9. İbn Abdirabbih, el-İkdü’l-Ferîd, II, 262. ↩︎
  10. Abdurrahman Re’fet Bâşâ, Suver min hayâti’s-sahâbe, I, 178. ↩︎
  11. İbn Abdirabbih, el-İkdü’l-Ferîd, II, 263. ↩︎
  12. İbn Abdirabbih, el-İkdü’l-Ferîd, II, 264. ↩︎
  13. İbn Abdirabbih, el-İkdü’l-Ferîd, II, 264. ↩︎
  14. İbn Abdirabbih, el-İkdü’l-Ferîd, II, 266. ↩︎
  15. İbn Abdirabbih, el-İkdü’l-Ferîd, II, 266. ↩︎