Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Kabir Azabı

30. Sayı · 2013/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

“Kâ­fir­le­rin ta­mamı ve bazı gü­nah­kâr mü­min­ler için kab­rin da­ral­ması ve kabir azabı hak­tır.” der, İmâ­müna’l-a’zam Ebû Ha­nîfe en-Nu’mân (ra).1 Bu ifa­de­le­riyle adeta mey­dan okur hem kendi as­rın­daki in­kâr­cı­lara, hem de kı­ya­mete kadar aynı in­kârı ısı­tıp ısı­tıp tek­rar gün­deme ge­ti­re­cek olan­lara. Kabir azabı hak­tır ve ina­nıl­ması zo­runlu olan bir me­se­le­dir. Çünkü bu husus, Kur’ân, Mü­te­vâ­tir sün­net ve icma ile sa­bit­tir. Kabir azabı hak ol­duğu gibi ka­birde mü’min­le­rin ni­mete maz­har ol­ması da hak­tır. Kı­sa­cası ölümle bir­likte baş­la­yan ebedî ha­ya­tın ilk du­rağı olan kabir, ya ni­mete ula­şı­lan ya da azâba dûçâr olu­nan bir yer ol­mak­ta­dır. Bu hu­sus­taki tar­tış­ma­lar, “kabir azabı” üze­rin­den ya­pıl­dığı için biz de ko­nu­nun bu yö­nünü in­ce­le­ye­ce­ğiz.

Oku­makta ol­du­ğu­nuz ma­ka­le­nin amacı, kabir aza­bı­nın hak ol­du­ğunu ispat etmek de­ğil­dir. Buna te­şeb­büs, gü­ne­şin var­lı­ğını is­pata kal­kış­mak gi­bi­dir. Ga­ye­miz, gü­neşi gör­me­mizi sağ­la­ya­cak bir pen­cere aç­mak­tır. Âlim­le­ri­miz, başta İmâm-ı Azam Haz­ret­leri olmak üzere, in­kâr­cı­lara ge­re­ken ce­vap­ları ver­miş­ler, bu ko­nu­nun de­lil­le­rini or­taya koy­muş­lar­dır. Biz bu­rada, “in­kârı müm­kün ol­ma­yan kabir azabı”nın de­lil­le­rine kı­saca temas ede­ce­ğiz. 

Kur’ân-ı Hakîm’de Kabir Azabı

Yüce ki­ta­bı­mızda, bir­çok ayet-i ke­rime kabir aza­bına işa­ret et­mek­te­dir. Bu ayet­ler­den en meş­hur olanı şudur:

“Onlar sabah akşam o ateşe su­nu­lur­lar. Kı­ya­me­tin ko­pa­cağı gün de: Fi­ra­vun ai­le­sini aza­bın en çe­ti­nine sokun (de­ni­le­cek)!”2

Ta­berî,3 Mâ­tü­rîdî,4 Râzî,5 Kur­tubî6 ve İbn Kesîr7 gibi pek çok mü­fes­sir, ayet-i ce­li­leyi kabir aza­bına delil ola­rak gös­te­rir. Bu hu­susta, is­tis­nâ­lar ola­bil­mekle bir­likte, tef­sir­ler ara­sında görüş bir­liği var­dır. Hatta Mu­te­zilî ola­rak bi­li­nen Ze­mah­şerî bile bu me­se­lede aye­tin de­la­leti nok­ta­sında mü­fes­sir­ler ile it­ti­fak ha­lin­de­dir.8

Ayet-i ke­rime açıkça ifade et­mek­te­dir ki, kı­ya­mette so­ku­la­cak­ları ce­hen­nem aza­bın­dan önce, Fi­ra­vun ai­le­sine sabah-akşam azap edil­mek­te­dir. Bu da mü­fes­sir­le­ri­mi­zin ifade et­tiği gibi kabir aza­bı­nın ol­du­ğunu gös­te­rir.

Şayet Kur’ân’ı me­a­lin­den okur­sak veya sanki Kur’ân yeni inmiş gibi 1400 se­ne­lik tef­sir bi­ri­ki­mini yok sa­ya­rak Kur’ân’ı yo­rum­la­maya kal­kar­sak, Kur’ân’da kabir aza­bı­nın ol­ma­dı­ğını söy­le­me­miz müm­kün ola­bi­lir. Sa­dece kabir azabı değil, pek çok hu­susu inkâr et­me­miz ge­re­kir.

Şu husus hiç­bir zaman göz ardı edil­me­me­li­dir: El­ham­dü­lil­lah ki, yüce di­ni­miz Efen­di­miz (sav)’den iti­ba­ren hiç ke­sin­tiye uğ­ra­ma­dan gü­nü­müze kadar gel­miş, tef­sir, hadis, fıkıh… hangi sa­hada olursa olsun köklü ge­le­nek­le­ri­miz oluş­muş ve bugün, ta­ra­fı­mız­dan okun­ma­ları bile yıl­la­rı­mızı ala­cak mu­az­zam eser­ler telif edil­miş­tir. Bu çer­çe­vede bir kim­se­nin kal­kıp on dört asır­lık ge­le­neği yok sa­ya­rak or­taya bir şey­ler koy­ması ilmî ol­mak­tan son de­rece uzak olur.

Ne­ti­cede, üze­rinde dur­du­ğu­muz aye­tin kabir aza­bına de­la­leti nok­ta­sında ne­re­deyse icmâ oluş­muş­tur. İsim­le­rini yu­ka­rıda zik­ret­ti­ği­miz tef­sir oto­ri­te­leri bu ko­nuda hem­fi­kir­dir­ler. Ak­sini iddia etmek için eli­mizde her­kesi ikna ede­bi­le­cek de­lil­le­rin ol­ması ge­re­kir.

Kabir aza­bına de­la­let eden diğer ayet­ler de şöy­le­dir:

“Mu­hak­kak ki o zul­me­den­lere bun­dan evvel de bir azâb var. Fakat on­la­rın çoğu (bunu) bil­mez­ler.”9

“Şu da bir ger­çek ki, on­lara en büyük azap­tan önce o yakın azap­tan da tat­tı­ra­ca­ğız, belki dö­ner­ler.”10

“Benim Ki­ta­bım­dan yüz çe­vi­ren bil­sin ki onun dar bir ge­çimi olur ve kı­ya­met günü de onu kör ola­rak has­re­de­riz.”11

“Allah Teâlâ sağ­lam sözle iman eden­leri hem dünya ha­ya­tında hem de ahi­rette sa­pa­sağ­lam tutar. Za­lim­leri ise Allah sap­tı­rır. Allah di­le­di­ğini yapar.”12

“Çev­re­niz­deki be­de­vî­ler­den bir­ta­kım mü­na­fık­lar var­dır. Me­dîne hal­kın­dan da mü­na­fık­lıkta di­re­nen­ler var ki sen on­ları bil­mez­sin. Biz on­ları bi­li­riz. On­lara iki defa azap ede­ce­ğiz. Sonra da büyük bir azaba iti­le­cek­ler­dir.”13

Zik­ret­ti­ği­miz ayet­le­rin kabir aza­bına de­lâ­let­leri ile il­gili tef­sir­lere mü­ra­caat edil­me­li­dir. Biz, en baş­taki ayet-i ke­rime ile mak­sa­dın hâsıl ol­du­ğuna ina­na­rak, bu bö­lümü fazla uzat­ma­mak için, bu­raya nokta koy­mak is­ti­yo­ruz.

Sünnet-i Nebeviyye’de Kabir Azabı

Kabir azabı ko­nu­sunda vârid olan ha­dis­leri in­ce­le­di­ği­mizde, me­se­le­nin mü­te­vâ­tir ol­duğu hemen an­la­şıl­mak­ta­dır. Pey­gam­ber Efen­di­miz (sav)’den nak­le­di­len bir husus, mü­te­vâ­tir olunca onun sü­bûtu kat’î olmuş; yani Allah Ra­sûlü’ne âi­di­yeti kesin olmuş olur ve in­kârı küfrü ge­rek­ti­rir. Mü­te­vâ­tir ile ala­kalı bu de­ğer­len­dir­mede ulemâ ara­sında it­ti­fak ol­duğu her­kesçe bi­lin­mek­te­dir.

Usûl eser­le­rinde mü­te­vâ­tir ri­va­yet “baş­tan sona kadar her ne­silde, yalan üze­rinde bir­leş­me­leri aklen ve âde­ten müm­kün ol­ma­ya­cak kadar çok kim­se­nin ri­va­yet etmiş ol­duğu hadis” diye tarif edi­lir.14 Bir lafız/ifade veya konu bu şart­lara uygun ola­rak nak­le­dil­mişse mü­te­vâ­tir ola­rak isim­len­di­ri­lir ve kesin bilgi ifade eder. Mü­te­vâ­ti­rin tes­pi­tinde ilk nesil olan sa­hâbe dö­nemi önem­li­dir. Çünkü sa­hâbe dö­ne­min­den sonra ri­va­yet­le­rin râ­vî­le­ri­nin art­ması ta­rihî bir va­kı­a­dır. Kı­sa­cası bir haber, ashâb-ı kirâm ta­ra­fın­dan te­vâ­tü­ren nak­le­di­li­yorsa, son­raki asır­larda daha kuv­vetli bir şe­kilde ri­va­yet edi­li­yor de­mek­tir.

Kabir azabı mev­zu­una dö­ne­cek olur­sak, yap­tı­ğı­mız genel bir in­ce­le­me­nin ar­dın­dan gör­dük ki; kabir azabı ile il­gili ri­va­yet­ler 48 sa­hâ­bî­den nak­le­dil­miş­tir. Bu sa­hâ­bî­ler: Ab­dul­lah b. Abbâs,15 Ab­dul­lah b. Amr,16 Ab­dul­lah b. Mesud,17 Ab­dul­lah b. Ömer,18 Ab­dur­rah­mân b. Ha­sene,19 Ab­dur­rah­mân b. Se­leme,20 Hz. Âişe,21 Hz. Ali,22 Avf b. Mâlik,23 Berâ b. Âzib,24 Câbir b. Ab­dil­lah,25 Cerîr b. Ab­dil­lah,26 Ebû Bekre,27 Ebû Berze,28 Ebu’d-Derdâ,29 Ebû Eyyûb el-En­sârî,30 Ebû Hu­reyre,31 Ebû Musâ el-Eş’arî,32 Ebû Râfi’,33 Ebû Saîd el-Hudrî,34 Ebû Ümâme,35 Enes b. Mâlik,36 Esmâ bint Ebî Bekir,37 Fu­dâle b. Ubeyd,38 Hâlid b. Ur­fûta,39 Hu­zeyfe b. el-Yemân,40 Kays el-Cü­zâmî,41 Mey­mûne bint Hâris,42 Mey­mûne bint Sa’d,43 Mik­dâm b. Ma’dî­ke­rib,44 Muâz b. Cebel,45 Hz. Osman,46 Osman b. Ebû’l-Âs,47 Hz. Ömer,48 Sa’d b. Ebî Vak­kâs,49 Sel­mân-ı Fâ­risî,50 Sü­ley­mân b. Surad,51 Ubâde b. es-Sâmit,52 Ukbe b. Âmir,53 Übey b. Ka’b,54 Ümmü Ha­bîbe,55 Ümmü Hâlid,56 Ümmü Mü­beş­şir,57 Ümmü Se­leme,58 Ümmü Süf­yân,59 Ya’lâ b. Mürre,60 Zeyd b. Erkam61 ve Zeyd b. Sâbit’tir.62

Daha kap­samlı bir araş­tırma ile bu sa­yı­nın ar­ta­cağı ra­hat­lıkla söy­le­ne­bi­lir. Fakat bu ka­darı dahi mü­te­vâ­tir hükmü verme açı­sın­dan ye­ter­li­dir.

Kabir Azabı ve İcmâ

Bazı Mu­te­zilî ve Râ­fı­zî­ler aklî bir takım çı­ka­rım­larla kabir aza­bını inkâr et­miş­ler­dir.63 Bu­nunla be­ra­ber İslâm ule­mâ­sı­nın kâhır ek­se­ri­yeti de kabir aza­bı­nın hak ol­du­ğunu kabul et­mek­te­dir. Mâ­tü­rîdî ve Eş’arî eser­le­rinde bu kabul açıkça gö­rül­mek­te­dir. Sa­dece Ehl-i Sün­net değil, Ehl-i Sün­net dışı te­lakkî edi­len grup­lar­dan bir kısmı da yine kabir azabı me­se­le­sini kabul eder. Bu nok­tada İslâm âlim­leri ka­tında hemen hemen ic­mâ­nın oluş­tuğu söy­le­ne­bi­lir.

Bun­la­rın öte­sinde avâm nez­dinde kabir azabı ko­nu­sunda tam bir ic­mâ­dan söz edi­le­bi­lir. Bugün Ana­dolu’muzun her­hangi bir kö­yüne gidip rast­la­dı­ğı­mız ilk şahsa “Kabir azabı hak­kında ne der­sin?” diye sor­du­ğu­muzda büyük ih­ti­malle ve­re­ceği cevap “Allah bizi kabir aza­bın­dan ko­ru­sun.” ola­cak­tır.

Bu kadar âli­min ve şu kadar hal­kın yan­lış olan bir mev­zûda bir araya gel­me­leri aklen ve nak­len64 müm­kün müdür? Âlim­le­ri­mi­zin yan­lış fi­kirde ol­duk­la­rını ve in­san­la­rın on dört asır­dır yan­lış inan­dık­la­rını hangi akıl kabul ede­bi­lir?

Öte yan­dan hadis ki­tap­la­rına bak­tı­ğı­mızda hemen hep­sinde kabir azabı ile il­gili ri­va­yet­lere rast­la­nır. Bu ri­va­yet­ler ge­nelde ce­nâze ile il­gili kı­sımda ol­sa­lar da, Be­gavî65 ve Bir­givî66 gibi bazı mü­el­lif­ler iman bö­lü­münde il­gili ri­va­yet­leri “Kabir Aza­bını İspat” diye özel bir baş­lık al­tında ser­de­der­ler. Bu uy­gu­lama kabir aza­bına ima­nın onlar nez­dinde ima­nın bir şartı ol­du­ğunu gös­ter­mesi açı­sın­dan mâ­nî­dâr­dır.

Bun­la­rın ya­nında kabir azabı ile il­gili ha­dis­leri bir araya top­la­yan hu­sûsî eser­ler de telif edil­miş­tir. Bun­lar­dan bir­kaçı; Bey­hakî’nin, İs­bâtü azâbi’l-kabr’i,67 Ga­zâlî’nin, Se­ke­râtü’l-mevt ve şid­de­tühü ve ha­yâtü’l-kubûr’u,68 ve İbn Receb el-Han­belî’nin, Ah­vâlü’l-kubûr,69 isimli eser­le­ri­dir.

Ne­ti­cede, bu mev­zûda ümmet ara­sında mu­tâ­ba­kât var­dır. Mu­tâ­ba­kât­tan kas­tı­mız %100’lük bir mu­tâ­ba­kât de­ğil­dir el­bette. Zaten bu öl­çüde bir­li­ğin ol­duğu me­se­le­ler ol­dukça azdır. Mu­tâ­ba­kât­tan ama­cı­mız, kâhır ek­se­ri­yetle bir­li­ğin sağ­lan­dığı, ma­na­sın­da­dır. Evet, bugün ümmet-i Mu­ham­med, dün ol­duğu gibi ka­birde aza­bın ol­du­ğuna inan­makta ve du­a­la­rında kabir aza­bın­dan Allah’a sı­ğın­mak­ta­dır.

Biz de ya­zı­mızı, Kur’ân, mü­te­vâ­tir sün­net ve icmâ ile sâbit olan kabir azabı ko­nu­sunda, büyük sa­hâbî Ab­dul­lah b. Mesud (ra)’ın nak­let­tiği ve Efen­di­mi­zin sabah-akşam yap­tığı şu dua ile bi­ti­re­lim:

Sabaha/Akşama ulaş­tık. Mülk Allah’ındır. Hamd O’na mah­sûs­tur. Allah’tan başka ilâh yok­tur; yal­nız Allah var­dır. O tek­tir, or­tağı yok­tur. Mülk O’nun­dur, hamd O’na mah­sûs­tur. O’nun gücü her şeye yeter. Allah’ım! Bu günün/gecenin ve bun­dan son­ra­ki­le­rin hay­rını sen­den is­te­rim. Bu günün/gecenin ve bun­dan son­ra­ki­le­rin şer­rin­den sana sı­ğı­nı­rım. Rab­bim! Tem­bel­lik­ten, in­sanı mah­ve­den yaş­lı­lık­tan sana sı­ğı­nı­rım. Ce­hen­nem aza­bın­dan ve kabir aza­bın­dan sana sı­ğı­nı­rım.70

  1. Ebû Hanîfe, el-Fıkhu’l-ekber, s.65. ↩︎
  2. Mümin; 40/46. ↩︎
  3. Bkn. Câmiu’l-beyân, 21/395. ↩︎
  4. Bkn. Tevîlâtü’l-Kur’ân, 9/33. ↩︎
  5. Bkn. Mefâtîhu’l-gayb, 27/64. ↩︎
  6. Bkn. el-Câmiu li ahkâmi’l-Kur’ân, 15/278. ↩︎
  7. Bkn. Tefsiru’l-Kur’ân, 7/146. ↩︎
  8. Bkn. Keşşâf, 4/175. ↩︎
  9. Tûr; 52/47. ↩︎
  10. Secde; 32/21. ↩︎
  11. Tâhâ; 20/124. ↩︎
  12. İbrâhîm; 14/27. ↩︎
  13. Tevbe; 9/101. ↩︎
  14. Abdullah Aydınlı, Hadis Istılahları Sözlüğü, s. 232. ↩︎
  15. Müslim, Mesâcid, 134. ↩︎
  16. Ahmed, 40/346. ↩︎
  17. Müslim, Zikir ve Dua, 76. ↩︎
  18. İbn Mâce, Cenâiz, 38. ↩︎
  19. Beyhakî, İsbâtu azâbi’l-kabr, s. 90. ↩︎
  20. Taberânî, Ehâdîsu’t-tıvâl, s. 281. ↩︎
  21. Buhârî, Sıfatu’s-salât, 65. ↩︎
  22. Tirmizî, Tefsîr, 88. ↩︎
  23. Müslim, Cenâiz, 85. ↩︎
  24. Buhârî, Cenâiz, 85. ↩︎
  25. Ahmed, 22/58. ↩︎
  26. Beyhakî, İsbâtu azâbi’l-kabr, s. 39. ↩︎
  27. Nesâî, Sıfatu’s-salât, 90. ↩︎
  28. İbn Hibbân, Sahîh, 13/44. ↩︎
  29. İbn Ebî Şeybe, Musannef, 10/311. ↩︎
  30. Ahmed, 38/520. ↩︎
  31. Buhârî, Cenâiz 85. ↩︎
  32. Beyhakî, İsbâtu azâbi’l-kabr, s. 133. ↩︎
  33. Taberânî, el-Kebîr, 1/325. ↩︎
  34. Hâkim, el-Müstedrek, 2/413. ↩︎
  35. İbn Hibbân, Sahîh, 16/536. ↩︎
  36. Buhârî, Cenâiz, 85. ↩︎
  37. Buhârî, Cenâiz, 85. ↩︎
  38. Beyhakî, İsbâtu azâbi’l-kabr, s. 96. ↩︎
  39. Beyhakî, İsbâtu azâbi’l-kabr, s. 101. ↩︎
  40. Beyhakî, İsbâtu azâbi’l-kabr, s. 53. ↩︎
  41. Ahmed, 29/332. ↩︎
  42. Beyhakî, İsbâtu azâbi’l-kabr, s. 123. ↩︎
  43. Taberânî, el-Kebîr, 25/37. ↩︎
  44. Tirmizî, Cihad, 25. ↩︎
  45. Taberânî, el-Kebîr, 20/124. ↩︎
  46. Beyhakî, İsbâtu azâbi’l-kabr, s. 124. ↩︎
  47. Taberânî, el-Kebîr, 9/58. ↩︎
  48. Nesâî, İstiâze, 3. ↩︎
  49. Buhârî, Deavât, 40. ↩︎
  50. Ahmed, 39/138. ↩︎
  51. Beyhakî, İsbâtu azâbi’l-kabr, s. 101. ↩︎
  52. Bezzâr, Müsned, 7/138. ↩︎
  53. Taberânî, Müsnedü’ş-şâmiyyîn, 2/188. ↩︎
  54. İbn Hibbân, Sahîh, 15/206. ↩︎
  55. Hâkim, el-Müstedrek, 2/413. ↩︎
  56. Buhârî, Deavât, 36. ↩︎
  57. Taberânî, el-Kebîr, 25/103. ↩︎
  58. Hâkim, el-Müstedrek, 1/705. ↩︎
  59. Taberânî, el-Kebîr, 25/161. ↩︎
  60. Beyhakî, İsbâtu azâbi’l-kabr, s.89. ↩︎
  61. Müslim, Zikir ve Dua, 73. ↩︎
  62. Müslim, Cennet, 67. ↩︎
  63. Taftazânî, Şerhu Akâid, s. 160. ↩︎
  64. Rasûlullah (sav) şöyle buyurur: “Allah (cc), benim ümmetimi sapıklık üzerinde bir araya getirmeyecektir.” (Tirmizi, Fiten, 7) ↩︎
  65. Bkn: Begavî, Mesâbîhu’s-sünne, 1/26. ↩︎
  66. Bkn: Birgivî, Kitâbü’l-îmân, varak: 18/a (müellif nüshası). ↩︎
  67. Nşr: Şeref Mahmud Kuzat, Amman 1405. ↩︎
  68. Nşr: Abdüllatif Aşur, Riyad 1406. ↩︎
  69. Nşr: Muhammed Zağlûl, Beyrut 1405. ↩︎
  70. Müslim, Zikir, 74-76. ↩︎