Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Kur’ân-⁠ı Kerîm’in Anlaşılması ve Tercümesi

30. Sayı · 2013/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Kur’ân-ı Kerîm’in Arap di­liyle nâzil ol­ması, ön­ce­likle onun belli bir beşer di­linde in­di­ril­di­ğini ve an­la­şıl­ması için de Arapça’nın bi­lin­me­si­nin ge­rekli ol­du­ğunu or­taya koyar.

Arapça’yı iyi bil­me­nin ya­nında ke­li­me­le­rin hangi ma­nada kul­la­nıl­dık­la­rı­nın da bi­lin­mesi ge­rek­li­dir. Me­selâ Şuarâ Sû­resi’nde, Fi­ra­vun ve Hz. Mûsâ ara­sında geçen bir ko­nuş­mada Fi­ra­vun, Hz. Musa (as)’ya: “So­nunda ya­pa­ca­ğını yap­tın. Sen nan­kör bi­ri­sin.”1 şek­linde hitap et­mek­te­dir. “Nan­kör” ola­rak ter­cüme edi­len ke­lime, as­lında “Allah’a inan­ma­yan kişi” an­la­mına gelen “kâfir” ke­li­me­si­dir. Ancak bu olayda Fi­ra­vun, Hz. Musa’ya ken­di­sini ço­cuk­ken hi­mâ­ye­sine alıp ye­tiş­tir­di­ğini ha­tır­lat­mayı amaç­la­mak­ta­dır. Şu halde âyette iman çer­çe­ve­sinde bir in­kâr­dan değil bir iyi­liğe karşı nan­kör­lük­ten söz edil­mek­te­dir.

Unut­ma­mak lazım ki Kur’ân-ı Kerim’de kul­la­nı­lan ke­li­me­le­rin mâ­na­ları hak­kında en sağ­lıklı bil­gi­leri ve­re­cek olan kay­nak, Ra­sû­lul­lah (sav)’ın hadîs-i şe­rîf­le­ri­dir.

Pey­gam­ber Efen­di­miz âyet­leri tef­sîr eder­ken, zaman zaman âyet­ler­deki mâ­nası ka­palı ke­li­me­leri izah edi­yor ve as­hâ­bın an­la­makta zor­luk çek­tiği yer­ler hak­kında açık­la­ma­lar ya­pı­yordu. Me­sela: “İman edip de iman­la­rına bir zulüm ka­rış­tır­ma­yan­lar…”2 me­â­lin­deki âyette geçen “zulüm” kav­ra­mını “şirk” yani Allah’a şirk koşma ola­rak tef­sîr et­miş­tir. Yine Efen­di­miz (sav) bir soru üze­rine, İsrâ sû­re­sin­deki “ma­kâ­men mah­mû­den”3 ibâ­re­sini “şe­fâat” ola­rak tef­sîr et­miş­tir. Bir başka defa, imsak vak­ti­nin bil­di­ril­diği âyette geçen “beyaz ip” ve “siyah ip”i4, gece ile gün­dü­zün bir­bi­rin­den ay­rıl­ması vakti/fecr-i sâdık ola­rak açık­la­mış­tır.

Bir mü­fes­si­rin, sahîh bir tef­sîr ya­pa­bil­mesi için bil­mesi ge­rekli olan ve “ulûmu’l-Kur’ân/Kur’ân ilim­leri” diye isim­len­di­ri­len bil­gi­ler var­dır. Bun­lar: Mekkî-Me­denî sû­re­ler, esbâb-ı nüzûl, nâsih-men­sûh; Kur’ân’ın isim­leri, top­lan­ması, ço­ğal­tıl­ması ve ter­tîbi, sûre ve âyet bil­gi­leri, mü­nâ­se­bâtü’l-âyât ve’s-süver, kı­raat ve tec­vîd bil­gi­leri, fe­zâ­ilü’l-Kur’ân, ha­vâssü’l-Kur’ân, i’râbü’l-Kur’ân, ga­rîbü’l-Kur’ân, müş­kilü’l-Kur’ân, me­câzü’l-Kur’ân, vücûh-ne­zâir, em­sâlü’l-Kur’ân, ak­sâmü’l-Kur’ân, üs­lûbü’l-Kur’ân, muh­kem-mü­te­şâ­bih, mut­lak-mu­kay­yed, müc­mel-mü­bey­yen, îcâz, ıtnâb, hasr, ki­nâye, teş­bîh ve is­ti­âre, i’câzü’l-Kur’ân, tef­sîr ve te’v’il ilmi, mü­fes­si­rin âdâbı ve şart­ları gibi ko­nu­lar­dır.

Bun­lar, âyet­le­rin doğru bir şe­kilde tef­sîr edi­le­bil­mesi için bi­lin­mesi elzem/gerekli olan ilim­ler­dir. Me­al­lerde ise bun­lar ye­te­rince dik­kate alı­na­ma­ya­ca­ğın­dan meal ve ter­cü­me­nin ek­sik­liği malumdur/âşikârdır. Yani âyet­le­rin sa­dece ter­cü­me­le­rini esas alan me­al­le­rin âyet­le­rin ma­na­la­rını tam ola­rak sun­ması müm­kün de­ğil­dir.

Kur’ân me­al­le­rinde şu hu­sus­lara dik­kat edil­meli ve ge­rek­ti­ğinde tef­sîrî bil­gi­ler ilave edil­me­li­dir:

  • Mensûh âyetlerin neshedildiğine dair bilgi verilerek, yanlış anlamalara engel olunmalı,
  • Âyetlerin yalın tercümesiyle yetinilmeyip gerektiğinde -meselâ: amel imandan bir cüz değildir gibi- iman ve amel konusunda kesinleşmiş kurallar hatırlatılmalı,
  • Kur’ân’da geçen bir kelimenin Peygamber Efendimiz (sav), ashâb-ı kirâm ve cumhûr-i ulemânın ittifak ettiği manası korunmalı, zorlama te’vîllerle manası çığırından çıkarılmamalıdır.

Kur’ân-ı Kerîm başka dillere tercüme edilmiştir

Kur’ân-ı Kerîm’de veya hadîs-i şe­rîf­lerde Kur’ân’ın başka dil­lere ter­cü­me­sini açıkça em­re­den veya ya­sak­la­yan bir nass yok­tur. Mak­sa­dını aş­ma­mak kay­dıyla, es­ki­den beri Kur’ân’ın de­ği­şik dil­lere ter­cü­mesi uygun gö­rül­müş ve bil­fiil ter­cüme edil­miş­tir. Ter­cü­me­den mak­sat; âyet­le­rin ma­na­sını yan­lış an­la­ma­lara mey­dan ver­me­den, en kısa şe­kilde ifade etmek ol­ma­lı­dır. Bu­nunla bir­likte, bir meali oku­ya­nın me­alle ye­ti­nip hüküm ver­meye kal­kış­ması asla doğru de­ğil­dir.

Ter­cüme; naz­mın nazma, ter­tî­bin ter­tîbe, ke­li­me­le­rin bir­bi­rine mu­vâ­fık ol­ması şar­tıyla bir dil­deki la­fız­ları başka bir dil­deki la­fız­larla ifade etmek demek olan “harfî ter­cüme” ile asıl dil­deki ke­li­me­le­rin ter­tî­bine, naz­mına, sa­yı­sına vb. şeklî özel­lik­lere bağlı kal­ma­dan bir sözün an­la­mını başka bir dille açık­la­mak demek olan “tef­sîrî ter­cüme” olmak üzere iki kısma ay­rı­lır.

Tef­sîrî ter­cümede esas ola­rak ma­naya iti­bar edi­lir; bazı ta­bir­ler atı­la­bi­lir veya ilâ­ve­ler ya­pı­la­bi­lir. Bunda, ter­cü­me­nin harf ve la­fız­la­rında, cümle ve iba­re­le­rinde, îcâz ve ıt­na­bında, hacim ve kap­sa­mında asıl metne eşit­lik şart ol­ma­dığı gibi her harf ve ke­li­me­si­nin ter­cüme edil­mesi de şart de­ğil­dir.

Tür­kiye’de Kur’ân-ı Kerîm ter­cü­mesi ye­rine daha çok “meal” lafzı kul­la­nı­la­rak, böy­lece ya­pı­lan ter­cü­me­nin eksik ve ye­ter­siz ol­duğu ön­ce­likle kabul edil­miş olur.

Pek çok ha­dî­sinde, “ken­di­sin­den öğ­re­ni­len­le­rin, baş­ka­la­rına ulaş­tı­rıl­ması”nı emir bu­yu­ran Pey­gam­be­ri­miz; Bi­zans, İran, Ha­be­şis­tan gibi ül­ke­le­rin hü­küm­dar­la­rına ter­cüme edi­le­ce­ğini bi­le­rek içinde âyet­ler bu­lu­nan mek­tup­lar gön­der­miş­tir. Zeyd b. Sâbit (ra)’e ya­bancı dil (İb­râ­nice, Sür­yâ­nice) öğ­ren­me­sini em­ret­miş5 ve Sel­mân-ı Fâ­risî (ra)’nin Fâ­tiha Sû­resi’ni Farsça’ya çe­vir­me­sini men et­me­miş­tir.

Yine, Ca’fer b. Ebî Tâlib’in, Ne­câşî’nin hu­zu­runda oku­duğu âyet­ler, saray men­sup­ları için ter­cüme edil­miş­tir.

Kur’ân-ı Kerîm’in ilk Ber­be­rîce ter­cü­mesi 127/745 yı­lında ya­pıl­mış­tır.

Sâ­mânî Hü­küm­darı Man­sûr b. Nûh’un em­riyle, Ho­ra­san ve Mâ­ve­râ­ün­ne­hirli âlim­ler­den mey­dana gelen bir heyet, Kur’ân’ın ta­ma­mını Mu­ham­med b. Cerîr et-Ta­beri (311/923)’nin Câmiu’l-beyan adlı tef­sî­ri­nin öze­tiyle bir­likte Farsça’ya çe­vir­miş­tir. Gü­nü­müze ula­şan ilk ter­cüme ol­ması ya­nında, bu ça­lış­ma­nın diğer bir özel­liği Türkçe’ye ya­pı­lan ilk ter­cüme için model teş­kil et­me­si­dir.

Kur’ân-ı Kerîm’in ter­cüme edil­diği en eski dil­ler­den biri de Türkçe’dir. Mi­lâdî 950’li yıl­lar­dan iti­ba­ren top­luca İs­lâ­mi­yet’i kabul eden Türk­ler, Kur’ân’ın bazı kısa sû­re­le­rini kendi dil­le­rine çe­vir­miş­ler­dir.

Müs­lü­man­lığı kabul et­tik­leri dö­nem­lerde Uygur al­fa­be­sini kul­lan­dık­la­rın­dan do­layı ilk Türkçe Kur’ân ter­cü­me­le­rini bu dille yapan Türk­ler, İs­lâ­mi­yet’e gir­dik­ten kısa bir süre sonra Uygur al­fa­be­sini ter­ke­de­rek Arap harf­le­rini kul­lan­maya baş­la­mış­lar ve Kur’ân-ı Kerîm ter­cü­me­le­rini bu al­fa­beyle ka­leme al­mış­lar­dır.

Sel­çuk­lu­lar dev­rinde, ilim dili ola­rak Arapça’nın kul­la­nıl­ması se­be­biyle dinî eser­le­rin Türkçe’ye çev­ril­mesi ko­nu­sunda kayda değer bir ih­ti­yaç söz ko­nusu de­ğildi. Os­man­lı­lar’ın ilk dö­nem­le­rinde bazı dinî eser­ler, bu arada Yâsîn, Mülk, Fâ­tiha ve İhlâs gibi daha çok kısa sû­re­ler Türkçe’ye ter­cüme edil­miş­tir.

Ana­dolu’da Kur’ân’ın tam ter­cüme ve tef­sîr fa­a­li­yet­le­ri­nin 14. yüz­yı­lın son­la­rında baş­la­dığı an­la­şıl­makta, gerek İs­tan­bul ge­rekse Ana­dolu’daki kü­tüp­ha­ne­lerde bun­la­rın çe­şitli nüs­ha­ları bu­lun­mak­ta­dır.

Ba­sı­lan ilk Kur’ân ter­cüme ve tef­sîri, Hıdır b. Ab­dur­rah­mân el-Ezdî’nin et-Tib­yân fî tef­sîri’l-Kurân adlı ese­ri­nin Ayın­tablı Meh­med Efendi (rh) ta­ra­fın­dan Tef­sîr-i Tib­yân adıyla ger­çek­leş­ti­ri­len çe­vi­ri­si­dir.

Os­manlı med­re­se­le­rinde öğ­re­tim dili ola­rak Arapça’nın kul­la­nıl­ması Kur’ân’ın ter­cü­mesi fa­a­li­yet­le­rine ih­ti­yaç du­yul­ma­ma­sına sebep olmuş, daha sonra Tan­zi­mat’la bir­likte or­taya çıkan “mil­li­yet­çi­lik” ce­re­yâ­nıyla Kur’ân’ın Türkçe’ye ter­cü­mesi ça­lış­ma­ları yoğun ilgi gör­meye baş­la­mış­tır. Şey­hü­lis­lâm Mûsâ Kâzım Efendi, Ahmed Cev­det Paşa, Be­re­ket­zâde İs­mail Hakkı gibi bir­çok zevât, Kur’ân’ın Türkçe’ye çev­ril­me­sini gün­demde tut­muş­lar­dır.

Sırrı Paşa’nın Sırr-ı Fur­kân adlı iki cilt­lik bir ter­cüme ve tef­sîri, Şey­hü­lis­lâm Mûsâ Kâzım Efendi’nin küçük bir cilt­ten iba­ret Saf­vetü’l-beyân adında ta­mam­lan­ma­mış bir ter­cüme ve tef­sîri var­dır.

Şey­hü­lis­lâm Mus­tafa Sabri Efendi ise, Mes’eletü ter­ce­meti’l-Kur’ân adıyla Arapça bir ri­sâle ya­za­rak, özel­likle hedef ve mak­sadı sahîh ol­ma­yan ter­cüme ça­lış­ma­la­rına karşı çık­mış­tır.

Tür­kiye’de, Cum­hu­ri­ye­tin ilâ­nın­dan sonra kısa bir süre içinde, çoğu Arapça’ya vâkıf ol­ma­yan ve ye­terli de­re­cede dinî bil­gisi bu­lun­ma­yan hattâ ara­la­rında hı­ris­ti­yan olan­la­rın da bu­lun­duğu kim­se­ler ta­ra­fın­dan Kur’ân ter­cü­me­leri ya­pıl­mış, daha doğru bir ifade ile ya­pıl­maya ça­lı­şıl­mış­tır.

Mil­let Mec­lisi’nin is­te­ğiyle Di­ya­net İş­leri Re­is­liği, ulemâ nez­dinde tas­vip gö­re­cek ve halk ara­sında iti­bar ka­za­na­cak bir ter­cü­me­nin ha­zır­lan­ma­sını Meh­med Akif (Ersoy)’e tek­lif et­mişti. Bu ol­ma­yınca, aynı mak­satla daha önce Kur’ân tef­sîri yaz­makla gö­rev­len­di­ri­len El­ma­lılı Mu­ham­med Hamdi Efendi, Hak Dini Kur’ân Dili adıyla bir meal ve tef­sîr ha­zır­la­mış­tır. Bun­lar­dan başka ter­cü­me­ler de var­dır.

Gayri müs­lim­le­rin Kur’ân’la ve onu ter­cü­me­siyle il­gi­len­mesi, genel ola­rak onu red­de­dip hı­ris­ti­yan ka­mu­o­yunda iti­bar­sız hale ge­tir­mek mak­sa­dıyla ol­muş­tur. Kur’ân çe­vi­ri­le­ri­nin ilk­le­rin­den sa­yı­lan Sür­yâ­nîce me­tin­lerde bu yak­la­şım hâkim ol­duğu gibi Batı dil­le­rine mi­lâdî 12. asırda ya­pıl­mış ilk Kur’ân ter­cü­mesi olan Ro­ber­tus Ke­te­nen­sis (Re­ti­nen­sis) ile Her­man­nus Dal­mata’nın La­tince ter­cü­mesi de aynı dü­şün­ceyle ka­leme alın­mış­tır.

İlk La­tince ter­cüme daha sonra İtal­yanca’ya, bu dil­den Al­manca’ya çev­ril­miş, Al­manca ter­cü­me­den de Fe­le­menkçe’ye ak­ta­rıl­mış­tır. Ancak bu ça­lış­ma­larda ge­nel­likle Kur’ân’ın Allah ke­lâmı değil Hz. Mu­ham­med’in dü­şün­ce­le­rin­den iba­ret ol­duğu, Hz. Mu­ham­med’in ve­fa­tın­dan sonra Kur’ân’ın top­lan­ması ve is­tin­sâhı (ço­ğal­tıl­ması) sı­ra­sında ori­ji­nal­li­ği­nin kay­bol­duğu, bazı kı­sım­la­rı­nın çı­ka­rıl­dığı gibi id­di­a­larda bu­lun­muş­lar­dır.

Bazı hı­ris­ti­yan mü­ter­cim­ler kar­ma­şık bir hale sok­tuk­ları çe­vi­ri­le­rinde açık bir isim kul­lan­mak­tan bile ka­çın­mış­lar­dır.

Kur’ân, La­tince’den sonra bu dil­den And­rea Ar­ri­va­bene ta­ra­fın­dan İtal­yanca’ya çev­ril­miş­tir. İkinci İtal­yanca çe­vi­ri­nin baskı ta­rihi 1847 olup 20. yüz­yı­lın ba­şın­dan iti­ba­ren İtal­yanca Kur’ân ter­cü­me­le­ri­nin sa­yı­sında artış mey­dana gel­miş­tir.

Al­manca’da kır­kın üze­rinde Kur’ân ter­cü­mesi ya­pıl­mış olup bun­la­rın ba­zı­ları müs­lü­man mü­ter­cim­lere ait­tir.

İlk Al­manca ter­cüme de, Der Ara­bische Al­co­ran adıyla 1641 yı­lında Fe­le­menkçe’ye çe­vi­ri­lip Ham­burg’da ba­sıl­mış­tır.

Fransa’nın Mısır kon­so­losu Andre du Ryer ta­ra­fın­dan l’Al­co­ran de Ma­ho­met adıyla doğ­ru­dan Arapça’dan ya­pıl­mış­tır (Paris 1647). Müs­lü­man âlim­ler­den Kur’ân’ı Fran­sızca’ya ter­cüme eden­ler ara­sında Mu­ham­med Ha­mî­dul­lah’ın ilk bas­kısı 1959’da Paris’te ya­pı­lan çe­vi­ri­si­dir.

Kur’ân-ı Kerîm’in, ilk İn­gi­lizce çe­vi­risi 16. yüz­yı­lın baş­la­rında ger­çek­leş­ti­ril­miş­tir. Kâ­di­yâ­nî­li­ğin inanç, İba­det ve mu­a­me­lât esas­la­rını, ahlâk ve fel­se­fe­sini yay­mak mak­sa­dıyla ya­pıl­mış İn­gi­lizce Kur’ân çe­vi­ri­leri de var­dır.

Bazı kay­nak­lar ilk Rusça çe­vi­ri­nin ta­ri­hini 1776 ola­rak verir. Kur’ân-ı Kerîm’in Po­lon­yaca’ya tam çe­vi­risi de, bu ül­kede ya­şa­yan Tatar müs­lü­man Selim Mirza Tarak Buc­zacki ta­ra­fın­dan 1858 ya­pıl­mış­tır.

Kur’ân-ı Kerîm bun­la­rın dı­şın­daki dünya dil­le­ri­nin hemen hep­sine kıs­men veya ta­ma­men ter­cüme edil­miş­tir.

  1. Şuarâ; 26/19. ↩︎
  2. En’âm; 6/82. ↩︎
  3. Bkz. İsrâ; 17/79. ↩︎
  4. Bkz. Bakara; 2/187. ↩︎
  5. Bkz. İbn Hacer, el-İsâbe, I, 561; İbn Sa’d, Tabakât, II, 358. ↩︎