Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

İstikamet Zor İştir ve Er Kişi Kârıdır

9. Sayı · 2008/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

İs­ti­ka­met tek ke­li­meyle ifade edi­le­me­ye­cek bir mef­hum­dur. Doğ­ru­luk ve dü­rüst­lük­tür di­ye­rek me­se­leyi hal­let­miş ola­ma­yız. Lü­ğavî ma­nası bile bu kadar dar çer­çeve içe­ri­sine sığ­maz.

Na­muslu ve dü­rüst dav­ran­mak, hedef ve cihet gibi ma­na­lar ilk na­zarda ha­tıra gelen söz­lük an­lam­la­rın­dan bazı- la­rı­dır işin bir de ıs­tı­lahî veç­hesi var­dır ki, bizim mevzu-u bahs ede­ce­ği­miz de zaten me­se­le­nin bu ci­he­ti­dir.

Is­tı­lâhî ma­nada “is­ti­ka­met1‘; Hak’da sabır ve sebat edip, batıl kar­şı­sında zik­zak çiz­me­den, taviz ver­me­den, te­zada düş­me­den ve eği­lip bü­kül­mek­si­zin dim­dik tavır ser­gi­le­mek­tir. Bu se­beple daha ya­zı­mı­zın ba­şında ;“is­ti­ka­met zor­dur ve er kişi kâ­rı­dır” dedik. Pey­gam­ber-i zîşan aley­his­sa­lâtu ves­se­lam Efen­di­miz’in : “Hûd Sû­resi beni ih­ti­yar­lattı.” bu­yur­duk­tan sonra: “Hangi Ayeti?” su­a­line kar­şı­lık; Hûd Sû­resi’nin I 12. Ayet’ine işa­ret bu­yur­du­lar ki me­â­len:”Emr olun­du­ğun gibi müs­ta­kîm ol!” de­mek­tir. Demek ki,”is­ti­ka­met” zor iştir ves­se­lam. Fahr-i kâ­i­nat Efen­di­miz, kes­tirme bir kur­tu­luş yolu is­te­yen zâta : “Allah’a iman ettim de, sonra da müs­ta­kîm ol!”1 bu­yu­ra­rak, is­ti­ka­me­tin İs­lâm­daki ye­ri­nin Allah’a iman­dan hemen sonra ge­le­cek de­re­cede mühim ol­du­ğunu, Ne­bevî bir tarzda ifade bu­yur­muş­tur. Bu Hadîs-i Şerîf, tek ba­şına dü­şü­nülse bile, me­se­le­nin ehem­mi­yeti gün gibi âşi­kâr ola­rak or­taya çık­mak­ta­dır.

Konu bu kadar ehem­mi­yet arz edince; iyi an­la­şıl­ması ve ek­sik­le­ri­mi­zin mü­şah­has hâle gel­mesi için bazı tak­si­mat­tan sonra işin özüne gir­mek daha mü­na­sip ola­cak­tır:

  1. Özde istikamet
  2. Sözde istikamet
  3. Fiil, hareket ve davranışta istikamet

Özde is­ti­ka­met­ten kasıt: Niyet ve mak­sa­dında halis ve sa­mimi ol­mak­tır. İba­det­le­rin­den baş­la­ya­rak, İç­ti­maî, ai­levî, mes­lekî, ti­carî, si­yasî ve dün­yevî-Uh­revî bütün ko­nu­larda yola çıkış ve ha­re­ket nok­ta­sın­daki ni­ye­tinde ih­lâslı ola­bil­mek, yani “kalb-i selim’’e ma­li­ki­yet­tir. Kişi böyle midir; değil midir zaten söz ve dav­ra­nış­la­rına ba­kıl­dı­ğında, ha­ki­kat or­taya çı­ka­cak­tır. Demek olu­yor ki, söz ve ha­re­ket­ler; in­sa­nın kal­bi­nin ay­nası du­ru­mun­da­dır. Şu halde in­sa­noğ­lu­nun kal­bini oku­mak şan­sı­mız yoksa da, amel­le­rine ba­ka­rak ni­yeti ve sa­mi­mi­yeti hak­kında ka­naat sa­hibi ola­bi­li­riz.

Ayinesi işidir kişinin lafa bakılmaz,

Şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde.

mıs­ra­ları her­halde bu ger­çe­ğin ifa­desi için nazm olun­muş­tur.

“Özde is­ti­ka­met”in ilacı ; her türlü he­sabı “uh­revî ge­le­cek” için yap­mak­tır. Bunun için de dün­ya­nın ve dün­ya­lık­la­rın kalbe gir­me­mesi şart­tın Bunu temin için de Rab­bi­mi­zin bu­yur­duğu gibi: “…sâ­dık­larla be­ra­ber olmak.”2 ka­çı­nıl­maz­dır. Ki­şide bu pren­sip yer ederse bütün ni­yet­le­rinde oto­ma­tik ola­rak hâlis ve muh­lis olur. Gö­rül­düğü gibi sa­dece “özde is­ti­ka­met” bile zor­dur. Lâkin bu ba­şa­rı­lırsa ; “sözde ve fi­ilde” is­ti­ka­met, büyük çapta ko­lay­la­şa­cak­tır.

“Sözde is­ti­ka­met”e ge­lince, temel pren­sip; “sözü eğip bük­me­den söy­le­mek’tir.” Allah’tan kor­kun da sözü dos­doğru söy­le­yin.” şek­lin­deki teh­didli emir üze­rinde ne kadar çok has­sa­si­yet gös­ter­sek azdır. Zaten sözde bu İlâhî emre uyu­lursa; “amel­le­ri­mi­zin Allah ta­ra­fın­dan ıslah edi­le­ceği,” yu­ka­rı­daki Ayeti Ke­rîme’nin de­va­mında yer alan Rab­banî te­mi­nat­tır.3

İn­san­lar çe­şitli se­bep­lerle “sözde is­ti­ka­met”ten uzak­laş­mış olur­lar. Bun­la­rın ba­şında; ser­veti, im­kânı, ma­kamı ve ben­zeri dün­ya­lık­ları ko­ruma ar­zusu ve kay­betme en­di­şesi ge­lirse de, şey­tan çok kere; “hiz­met” ve “cihad” gibi kav­ram­la­rın ar­ka­sına sı­ğı­na­rak bu yan­lışı yap­tı­rır. “İslâm’da meşru he­def­lere meşru va­sı­ta­larla ulaş­mak” pren­sibi var­dır. Öy­leyse hiz­met ve cihad yap­mak dü­şün­ce­sinde olan­la­rın, gayr-ı meşru va­sı­ta­larla he­defe ulaş­ma­ları meş­ru­i­yet­ten uzak bir ha­re­ket­tir. Gayr-ı meş­ru­lukta da Allah’ın rı­zası ola­ma­ya­ca­ğına göre adına; “hiz­met” ve “cihad” de­mekle hiç­bir şey de­ğiş­mez. Bir şey­ler elde edil­miş gibi gö­rünse de be­re­keti yok­tur ve “ebter”dir. Yani de­vam­lı­lık­tan mah­rum­dur. İn­san­la­rın pek çoğu “sözde is­ti­ka­met”ten in­hi­raf ede­rek (sa­pa­rak) ne­tice ala­cak­la­rını ve he­def­le­rine va­ra­cak­la­rını dü­şü­nür­ler. Bu ha­re­ket­leri zaten günah iken, bir de güzel kav­ram­la­rın ar­ka­sına sak­la­na­rak bu gü­nahı iş­le­mekle, ikinci bir günah ka­za­nır­lar ki bu, ön­ce­kin­den de beter bir günah ha­re­keti olmuş olur işte “din is­tis­marı” bi­za­tihi budur. Za­vallı Müs­lü­man, “sözü eğip bük­me­den söy­le­yin” em­rine kulak ver­me­mek se­be­biyle ne pe­ri­şan hal­lere düş­müş ol­mak­ta­dır: Allah’a isyan var; meş­ru­i­yet dışı dav­ran­mak­tan medet umma var; dinî terim ve ıs­tı­lah­la­rın ar­ka­sına sı­ğı­na­rak din sö­mü­rü­cü­lüğü var… var da var. Bu sa­kat­lı­ğın te­me­line inil­di­ğinde kar­şı­la­şa­ca­ğı­mız ger­çek, hiç te­red­düt­süz; “özde is­ti­ka­met”ten mah­ru­mi­yet­tir. ” Vü­cutta küçük bir et par­çası var ki, o salih olursa beden ta­ma­men salih olur; onda bo­zuk­luk olursa beden ta­ma­men ifsad olmuş olur; dik­kat edi­niz o “kalb”dir” bu­yu­ran Allah Ra­sûlü Mu­ham­med aley­his­se­lam, şüp­he­siz dos­doğru söy­le­miş­tir. 4 “Fiil, ha­re­ket ve dav­ra­nışta is­ti­ka­met” ise, “sözde is­ti­ka­met”i de ih­tivâ ede­bi­le­ce­ğini dü­şü­ne­bi­le­ce­ği­miz çok büyük çaplı bir ha­di­se­dir. Dünya Müs­lü­man­ları ola­rak da sı­nıfta kal­dı­ğı­mızı iti­rafa mec­bur ol­du­ğu­muz bir ko­nu­dur. Fiilî ve amelî ha­yatta Ashâb-ı Kirâm’ı nasıl ve nice idi­ler; biz ne hal­de­yiz? so­ru­su­nun ce­vabı, pek az is­tis­na­lar dı­şında pe­ri­şan­lı­ğı­mı­zın tam ifa­desi ola­cak­tır. İslâm dün­ya­sı­nın ba­şı­nın be­lası me­sâ­be­sinde ne varsa, cüm­le­si­nin kay­nağı amelî ha­ya­tı­mız­daki is­ti­ka­met­siz­li­ği­miz­dir. Ne yazık ki bu hal bil­gi­siz­lik­ten kay­nak­lan­ma­mak­ta­dır.

Alt­mış-yet­miş­sene önce ol­saydı, bil­me­mek ve ko­nu­nun ca­hili olmak ma­ze­re­tine sı­ğın­mak müm­kün olurdu. Bugün gel­di­ği­miz nok­tada, gü­nah­la­rın en in­saflı ifade ile “çok kere” bile bile iş­len­diği, ma­a­le­sef ka­bule mec­bur ol­du­ğu­muz bir acı ha­ki­kat­tir.

İba­det­le­ri­miz­deki is­ti­ka­met mah­ru­mi­ye­tin­den yola çı­kar­sak, ilk göze batan; Saff tan­zi­minde kar­şı­laş­tı­ğı­mız man­za­ra­dır. “Namaz’ın dos­doğru kı­lın­ması”, “Oruc’un hak­kı­nın ve­ril­mesi” ve “Zekât’ın tas­ta­mam he­sap­lan­ması” kaç müs­lü­ma­nın sı­nıfı geç­tiği hu­sus­lar­dır? “Hac­cı­mız nasıl bir Hac­dır ve ger­çek Hacla ala­kası ne du­rum­da­dır? Kaç Müs­lü­man böyle bir kaygı ta­şı­mak­ta­dır der­si­niz?

İba­det­le­ri­miz­deki hâ­li­miz böyle olunca, sos­yal ha­yat­taki ah­va­li­mi­zin bun­dan daha iyi ola­bi­le­ceği, pek ih­ti­mal dâ­hi­linde de­ğil­dir. Ya­pa­ma­ya­ca­ğını bile bile; “ya­pa­ca­ğım!” diyen si­ya­setçi, kul­lan­ma­ya­cağı ka­li­te­deki mal­ze­meyi ta­ah­hüd eden in­şa­atçı, ham­madde ve emek hır­sızı ima­latçı, öde­ye­me­ye­ce­ğini bil­diği halde borç­la­nan kimse, ma­lı­nın ayıp ve nok­sa­nını sak­la­yan tüc­car; has­ta­sını para tu­zağı ola­rak gören dok­tor; mes­le­ği­nin ge­re­ğini ye­rine ge­tir­meye üşe­nen öğ­re­tim üyesi ve öğ­ret­men, bir yer­lere şirin gö­rünme uğ­runa Allah’ın ga­za­bını göze alan ila­hi­yatçı, iş­ve­re­nin hu­ku­kunu hiçe sayan işçi, em­rinde ça­lış­tır­dık­la­rı­nın hak ve hu­ku­kunu gö­zet­me­yen âmir ve iş­ve­ren, so­rum­lu­lu­ğu­nun id­ra­kinde ol­ma­yan ga­ze­teci, ya­yıncı ve ben­zer­leri sa­dece is­ti­ka­met­ten ay­rıl­mış ol­maz­lar. Aynı za­manda “şirk” sı­nı­rını zor­la­mış olur­lar. Çünkü böy­le­leri haram ve ma­si­yette kur­tu­luş arama da­la­le­tine düş­müş­ler­dir. Haram ve ma­si­yetle ne­ti­ceye ulaş­maya ça­lış­mak; Allah’ın rı­za­sı­nın hi­la­fında da kur­tu­luş var­dır ma­na­sına gelir ki bu, “şirk-i hafî ‘nin tu­za­ğına düş­mek­tir. İs­ti­ka­met’in hiç­bir çe­şi­din­den zarar gel­mez. Bazen gelir gibi gö­rü­nürse de bu, nefs ve şey­tan iş­bir­li­ği­nin al­dat­ma­ca­sı­dır. Hiç Ya­ra­tı­cı­mız’ın em­ret­tiği bir hu­susa sahip çık­mak, zarar se­bebi olur mu? Allah’ın bütün emir ve ya­sak­lan biz­le­rin men­fa­ati için­dir İlâhî emir­leri îfâ eden­ler Allah’a bir men­faat sağ­la­mış ol­ma­ya­cak­ları gibi, O’nun ya­sak­la­rını çiğ­ne­yen­le­rin de O’na bir za­rarı mevzu-u bahs ola­maz. Çünkü “O, bütün âlem­ler­den müs­tağ­ni­dir”.5

Gö­rül­düğü gibi “is­ti­ka­met”, îfâsı zor ve hele gü­nü­müzde çok daha zor bir ha­di­se­dir. Çünkü vaz­ge­çil­mez­le­rin ba­şında dünya ve dün­ya­lık­la­rın gel­diği bir va­satta ya­şı­yo­ruz. Ser­vet, para, dip­loma ve makam; is­ti­ka­met­siz­lik­ten doğan bütün ayıp ve gü­nah­ları ört­mek­te­dir. İs­ti­ka­met” ça­bası ise çok kere revaç bul­ma­mak­ta­dır. Bu du­rumda hâlâ ;”ben müs­ta­kîm ola­ca­ğım!” diye di­re­ne­bil­mek, mez­kûr ahval do­la­yı­sıyla, “her ki­şi­nin değil, er ki­şi­nin kârı ol­mak­ta­dır. Ancak unut­ma­ya­lım ki, “Ço­ğun­luğa tâbi olmak, yol­dan çık­mayı göze al­mak­tır.”6 Ger­çek Müs­lü­man, tek kişi de kalsa fa­zi­let mü­ca­de­le­sine yıl­ma­dan devam ede­cek, bir âbide şah­si­yet­tir.

I-Müs­lim, iman 62 2-Tevbe, 9/119 3-Ahzâb, 33/70 4-Bu­harî, iman 39 5-ÂI-i imrân, 3/97 6- En’âm, 6/116