Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Sohbet Dinlemede Usûl

62. Sayı · 2020/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Hik­met, ne­rede ne zaman ne söy­le­ye­ce­ğini, nasıl dav­ra­na­ca­ğını bil­mek an­la­mına gel­diği gibi söy­le­nen bir söz­den, ya­pı­lan bir na­si­hat­ten neyi nasıl an­la­ya­ca­ğını da bil­mek de­mek­tir. Kur’ân-ı Kerîm Allah ke­lâmı ol­ması ha­se­biyle in­san­lığa gön­de­ril­miş en büyük mu­ci­ze­dir. Ken­di­sine yö­ne­len ve kulak veren in­san­la­rın ih­ti­yaç duy­duk­ları her alanda on­lara reh­ber­lik yapan yüce bir ki­tap­tır.

İn­san­lı­ğın Efen­disi Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v) ise kâ­i­na­tın en edîb, en beliğ ve en fasih in­sa­nıydı, as­hâ­bı­nın her hâ­line, ih­ti­ya­cına uygun söz söy­ler ve biz­lere de in­san­la­rın du­rum­la­rına göre ko­nuş­ma­mızı tav­siye bu­yu­rurdu. Fakat Onun (s.a.v) bu has­sa­si­yeti asla hakkı söy­le­me­si­nin önünde bir engel teş­kil et­mezdi. Zira O, Allâh’ın kulu ve el­çi­siydi ve Allah Teâlâ haz­ret­leri de hakkı söy­le­mek­ten asla im­tinâ et­me­ye­ce­ğini Ona şu buy­ru­ğuyla öğ­ret­mişti:

﴿… وَاللّٰهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ …﴾

“Allah, hakkı söy­le­mek­ten çe­kin­mez.”1

Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v), “Din na­si­hat­tir.” bu­yur­mak­ta­dır. Na­si­hat, bi­risi için hayır olanı is­teme, onun hak­kında hüsn-i zan bes­leme an­la­mına gelse de bil­di­ği­miz an­lamda na­si­hat an­la­mına gel­di­ğini de ule­mâ­mız beyan bu­yur­muş­lar­dır. Di­ni­miz na­si­hat üze­rine ku­ru­lu­dur. Emr bi’l-ma‘rûf nehy ani’l-mün­ker, biz mü’min­le­rin aslî va­zi­fe­le­rin­den­dir ve hiç­bir zaman ve ze­minde ihmâl edil­me­mesi ge­re­ken bir hu­sus­tur:

﴿وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ﴾

“(Ey Ha­bî­bim!) Sen öğüt ver/nasihat et. Zira hiç şüp­he­siz na­si­hat etmek mü’min­lere fayda verir.”2

Na­sî­hat din­ler­ken biz­lere düşen va­zife, ya­pı­lan vaaz u na­si­hate ku­la­ğı­mızı ve gön­lü­müzü ver­mek, sa­mimi bir şe­kilde ondan ibret al­maya ça­lış­mak ol­ma­lı­dır. Nef­si­mizle il­gili eksik ve ku­sur­ları tes­pit edip on­ları dü­zelt­mek ni­ye­tinde ol­mak­tır. Zira kendi ku­sur­la­rı­nın der­dine düş­mek ve ba­şına gelen mu­si­bet­le­rin bu kusur ve gü­nah­lar­dan kay­nak­lan­dı­ğını unut­ma­mak kul­lu­ğun te­me­li­dir:

﴿مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ …﴾

“Eriş­ti­ğin iyi­lik ve gü­zel­lik­ler Allah Zül­ce­lâl’in lütuf ve ik­ra­mı­dır. Ba­şına gelen fe­na­lık ve mu­si­bet­ler ise eksik ve ku­sur­la­rın se­be­biy­le­dir…”3

Na­sî­hat din­ler­ken dik­kat et­me­miz ge­re­ken hu­sus­lar­dan biri de bu na­si­hat­ten nasıl is­ti­fade ede­ce­ği­mizi, hangi ders­leri nasıl çı­ka­ra­ca­ğı­mızı iyi bil­mek­tir. İkram edi­len bir mey­veyi nasıl yi­ye­ce­ği­mizi bil­mez de ka­bu­ğunu ağ­zı­mıza atıp içini ke­narda bı­ra­kır­sak o mey­ve­den hak­kıyla is­ti­fade etmiş ol­ma­yız. Ta­dına va­ra­ma­dı­ğı­mız gibi vü­cu­du­muza sağ­la­ya­cağı fay­da­lar­dan da mah­rum ka­lı­rız.

Vü­cû­du­muza al­dı­ğı­mız gı­da­la­rın içe­ri­sin­deki vi­ta­min­ler, mi­na­rel­ler nasıl hüc­re­le­ri­miz ta­ra­fın­dan ih­ti­yaç du­yu­lan mik­tarda alı­nı­yor ve or­gan­la­rı­mıza adi­lane şe­kilde da­ğı­tı­lı­yorsa na­si­hat­ler de ru­hu­mu­zun gı­da­sı­dır ve bütün mü’min­ler de yek­pâre bir vücut gi­bi­dir­ler. O vü­cuda nis­petle birer hücre me­sa­be­sinde olan biz­ler de ih­ti­ya­cı­mız olan be­sin­leri ge­re­ken mik­tarda al­malı ve hem ken­di­mi­zin hem de bütün vü­cu­du­mu­zun sağ­lıklı bir şe­kilde ça­lış­ma­sını sağ­la­ma­lı­yız.

Vü­cu­dun bir or­ganı kendi ih­ti­yacı olan vi­ta­min ve mi­ne­ral­leri almaz da başka bir or­ga­nın ih­ti­yaç duy­duk­la­rını bün­ye­sine alırsa o organ sağ­lıklı ça­lış­maz, va­zi­fe­sini ye­rine ge­ti­re­mez ve bir müd­det sonra has­ta­lık­lar baş gös­ter­meye baş­lar. Bu se­beple biz­ler de na­si­hat din­ler­ken pa­yı­mıza düşen ne ise onu al­maya ça­lış­malı başka bir mü’minin al­ması ge­re­ken na­si­hat­leri ona bı­rak­ma­lı­yız.

Ör­ne­ğin;

Di­ni­miz her in­sana işini iyi, sağ­lam ve dü­rüst yap­mayı em­re­der. Ça­lış­tığı ve gay­ret et­tiği halde ge­çi­mini temin et­mekte zor­la­nan, fakir düşen kim­seye sahip ol­duk­la­rıyla mutlu olup şük­ret­meyi, sı­kın­tı­lara sab­ret­meyi, aza ka­naat et­meyi, her zaman daha kötü du­rumda olan ki­şi­lere bakıp daha fazla şük­ret­meyi em­re­der ve on­ları şu hadîs-i şe­rîfle müj­de­ler:

“Cen­ne­tin ka­pı­sında dur­dum. Bir de bak­tım ki cen­nete gi­ren­le­rin çoğu fa­kir­ler­den olu­şu­yor”4

Öte yan­dan di­ni­miz güçlü mü’minin zayıf mü’min­den daha ha­yırlı ol­du­ğunu, veren elin alan elden daha ha­yırlı ol­du­ğunu söy­le­yip, Allah’ın lüt­fuyla var­lık sa­hibi olan kim­se­lere, sahip ol­duk­la­rı­nın bir im­ti­han ve­si­lesi ol­du­ğu­nun id­ra­kinde ol­mayı, öl­çülü ya­şa­mayı, bö­bür­len­me­meyi em­re­der. Her daim fakir fu­ka­râyı gö­zet­meyi, on­la­rın gö­nül­le­rinde yer et­meyi, sa­dece ikram ve in­fakta bu­lun­makla ye­tin­me­yip on­larla de­vamlı bir­likte ol­mayı, aynı sof­rada otur­mayı tav­siye eder.

Bu na­si­hat­leri din­ler­ken dik­kat et­me­miz ge­re­ken şey, var­lıklı kim­se­le­rin yok­sul kim­se­lere ya­pı­lan na­si­hat­leri, eksik ve ku­sur­la­rına ma­ze­ret yap­ma­ma­ları; yok­sul kim­se­le­rin de var­lıklı kim­se­lere ya­pı­lan na­si­hat­leri is­yan­la­rına ge­rekçe yap­ma­ma­la­rı­dır.

Aynı şe­kilde di­ni­miz, iş­çiye işini en iyi ve en güzel şe­kilde dü­rüstçe yap­mayı, iş­ve­re­nine iha­net sa­yı­la­bi­le­cek dav­ra­nış­lar­dan ka­çın­mayı tav­siye eder ve böyle yap­tığı tak­dirde ka­zan­dığı pa­ra­nın helal, temiz ve be­re­ketli ola­ca­ğını ifade eder.

İş­ve­rene ise, iş­çi­si­nin üc­re­tini ge­çi­mini temin ede­bi­le­cek şe­kilde ve al­nı­nın teri ku­ru­ma­dan ver­meyi, hatta im­kânı varsa sa­dece üc­re­tini ver­mekle ye­tin­me­yip onu kâ­rına ortak yap­mayı, ona güzel dav­ra­nıp ye­di­ğin­den ye­dir­meyi, giy­di­ğin­den giy­dir­meyi, ih­ti­yaç­la­rını imkân öl­çü­sünde gi­der­meyi tav­siye eder. Onun hak ve hu­ku­kunu ko­ru­mayı amel­le­rin en mak­bul­le­rin­den sayar ve Cenâb-ı Mevlâ’ya arz edil­diği tak­dirde du­a­la­rın ka­bu­lüne ve­sile ola­ca­ğını biz­lere bil­di­rir.

İş­ve­ren­le­rin iş­çi­lere ya­pı­lan na­si­hat­leri, on­lara karşı mu­a­me­le­le­rin­deki eksik ve ku­sur­lara kal­kan yap­ma­ma­ları, iş­çi­le­rin de bu tür ek­sik­lik­ler se­be­biyle iş­ve­ren­le­rine karşı iha­net sa­yı­la­bi­le­cek dav­ra­nış­lara bu na­si­hat­leri ba­hane yap­ma­ma­ları ge­re­kir. Zira di­ni­mizde âyet-i ke­rî­me­ler­den ve hadîs-i şe­rîf­ler­den sü­zü­le­rek elde edi­len küllî ka­i­de­ler­den biri şudur:

“Lâ da­rara velâ dırâr.” (Zarar ver­mek de za­rara karşı za­rarla mu­kâ­be­lede bu­lun­mak da yok­tur.)

Di­ni­miz ida­re­ci­lere, ra­iy­ye­le­rine karşı rıfk ile mu­â­me­lede bu­lu­nup, on­la­rın hak ve hu­ku­kunu gö­zet­meyi, on­lara adil dav­ra­nıp ge­çim­le­rini temin ede­bi­le­cek şe­kilde gelir da­ğıt­mayı, on­la­rın ih­ti­yaç­la­rını kar­şı­la­mayı, dert­le­riyle biz­zat il­gi­len­meyi em­re­der. Hatta ra­iyye ile ida­re­ci­ler ara­sında ara­cı­lık yapan kim­se­le­rin, hal­kın şi­kâ­yet ve is­tek­le­rini ulaş­tır­mada kusur gös­ter­dik­leri tak­dirde büyük bir vebal al­tına gi­re­cek­le­rini ilan eder.

Ra­iy­yeye ise, ulu’l-emre ita­ati, onlar hak­kında hüsn-i zannı, iş­le­rinde on­lara yar­dımcı ol­mayı, isyân edip şü­kür­süz­lük ve nan­kör­lük et­me­meyi tav­siye eder.

Eğer ida­re­ci­ler, ra­iy­yeye ya­pı­lan na­si­hat­leri bir sopa gibi kul­la­nıp, bun­ları on­lara karşı ma­ze­ret ola­rak ileri sü­rer­lerse, ra­iyye de on­la­rın ek­sik­lik­leri se­be­biyle itaat ve hüsn-i zanda kusur gös­te­rir­lerse bu na­si­hat­le­rin hik­me­tini an­la­ma­mış ve ge­re­ğince amel et­me­miş olur­lar.

Di­ni­miz borç­luya, bor­cuna sâdık kal­mayı, za­ma­nında öde­meyi, ödeme za­manı gel­di­ğinde im­kânı varsa bor­cu­nun ya­nında he­diye ver­meyi; ala­cak­lıya ise, karşı ta­rafı kır­ma­dan güzel bir şe­kilde ala­ca­ğını is­te­meyi, borçlu zor du­rumda ise ona müh­let ta­nı­mayı, ge­re­kirse ala­ca­ğın­dan vaz­ge­çip borç­luyu ba­ğış­la­mayı na­si­hat eder.

Aile re­is­le­rin­den ha­nım­la­rına ve ço­cuk­la­rına karşı iyi dav­ran­ma­la­rını is­ter­ken, aile ef­ra­dına ise Allah Teâlâ’nın meşru gör­düğü hu­sus­larda aile re­i­sine itaat et­meyi em­re­der.

Kom­şu­sunu ra­hat­sız edip ona ezi­yet eden­lere bu dav­ra­nış­la­rın­dan uzak dur­ma­la­rını, ezi­yet gö­ren­lere ise kom­şu­su­nun ezâ ve ce­fa­sına sab­ret­meyi tav­siye eder.

Hiç şüp­he­siz bu ör­nek­leri daha da ço­ğalt­mak müm­kün­dür. Ancak ne kadar ço­ğal­tır­sak ço­ğal­ta­lım yap­ma­mız ge­re­ken; kendi has­ta­lık­la­rı­mıza odak­lan­mak, bir an evvel ru­hu­muzu bu has­ta­lık­lar­dan arın­dı­rıp hu­zu­rıu Rabbi’l-iz­zete selîm bir kalp ile var­ma­nın der­dine düş­mek­tir.

Ve unut­ma­mak ge­re­kir ki son­suz hik­met ve kud­ret sa­hibi olan Allah Teâlâ Haz­ret­leri her mü’mini ayrı bir im­ti­hana tâbi tut­muş­tur. Her mü’minin tâbî tu­tul­duğu im­ti­han, ken­disi için en ha­yırlı im­ti­han­dır. Ve asla ha­tı­rı­mız­dan çı­kar­ma­ma­mız ge­re­ken bir ha­ki­kat var­dır ki o da asıl ha­ya­tın ahi­ret ha­yatı ol­du­ğu­dur:

﴿وَمَا هٰذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ﴾

“Bu dünya ha­yatı eğ­lence ve oyun­dan başka bir şey de­ğil­dir. Ahi­ret yurdu ise; hiç şüphe yok ki o asıl ha­ya­tın tâ ken­di­si­dir, keşke bunu bil­se­lerdi.”5

Selâm, Allah’ın ipine sım­sıkı sa­rı­lıp, hi­da­yet nu­runa tâbi olan­la­rın üze­rine olsun.

  1. Ahzâb, 33/53. ↩︎
  2. Zâriyât, 51/55. ↩︎
  3. Nisâ, 4/79. ↩︎
  4. Sahîh-i Buhârî; Müslim. ↩︎
  5. Ankebût, 29/64. ↩︎